لە تابلۆ دەوڵەمەندەکەی مێژووی کورددا، کەم کەسایەتی بە بەرزیی حاجی قادر کۆیی ڕادەوەستێت. لە سەرەتای سەدەی 19دا لەناو پەراوێزە ڕووخاوەکانی ئیمپراتۆریی عوسمانی لەدایک بوو و کۆیی تەنها وەک شاعیر سەری هەڵنەدا، بەڵکو وەک بیرمەندێکی دووربین کە بڵێسەکانی نەتەوەخوازیی کوردیی هەڵگیرساند. هۆنراوەکانی، تیژ وەک خەنجەری شاخ، پەردەکانی نەزانی، دۆگمای ئایینی و سەرکوتی داگیرکەرانەیان دەدڕی کە گەلەکەیان داپۆشیبوو. زۆرجار وەک «باوکی شیعری نوێی کوردی» ڕێزی لێ دەگیرێت؛ بەرهەمی کۆیی لە تەنها ئەدەب تێدەپەڕی و بانگەوازێک بوو بۆ هەستان بە زیندووکردنەوەی کولتوور، یەکگرتوویی سیاسی و ڕۆشنگەریی فکری. ئەم بابەتەی بلۆگە بە قووڵی لە ژیان، بەرهەم و میراتە بەردەوامەکەی حاجی قادر کۆیی دەکۆڵێتەوە و چۆنیەتیی بوونی مەلایەکی سادەی شارۆچکەیەکی دوورەدەستی کوردی بە پێشەنگی بەئاگاهاتنی نەتەوەیەک دەخاتە ڕوو. بەناو ژیاننامە، گۆڕانی شیعری، بیرۆکە سیاسییە ئازاکان و ئەو شەپۆلانەی ئەو لەناو کۆمەڵگەی کوردیدا دروستی کردن گەشت دەکەین، کە ئەمڕۆش هێشتا دەنگ دەدەنەوە.
لە سەردەمێکدا کە گەلی کورد بەسەر ئیمپراتۆرییەکاندا پارچەپارچە بوو، عوسمانی، فارس و دواتر مانداتی بەریتانی و فەڕەنسی، دەنگی کۆیی ئارەزوویەکی قووڵی مافی دیاریکردنی چارەنووسی دەنگ دەدایەوە. شیعرەکانی لە هۆنراوە ڕۆمانسییەکان یان وردبوونەوە عیرفانییەکاندا سنووردار نەبوون؛ ڕەخنەیان لە نەخۆشییە کۆمەڵایەتییەکان و نەخشەیان بۆ پێشکەوتن تێدا بوو. بە سوودوەرگرتن لە ڕۆحی نەتەوەخوازانەی کەسایەتییە درەوشاوە کوردەکانی پێش خۆی وەک ئەحمەدی خانی، کۆیی ئەم بیرۆکانەی لەگەڵ ڕاستییەکانی ئەو جیهانەدا گونجاند کە لە ئیستانبوڵ دەیبینی و بەرەو پیشەسازی دەچوو. هانی کوردە هاوگەلەکانی دەدا زانست، خوێندن و میدیای نوێ لە باوەش بگرن و ڕێگایەکی بۆ سەربەخۆیی وێنا دەکرد کە هێندەی شاعیرانە بوو، هێندەش کرداری بوو. کاتێک زیاتر لە سەدەیەک لە دوای کۆچی دوایی یادی دەکەینەوە، گرنگیی کۆیی لە هەموو کاتێک پەلەدارتر هەست پێ دەکرێت لە سەردەمێکدا کە ناسنامەی کوردی هێشتا ڕێگای خۆی لەناو زریانە ژیۆپۆلیتیکییەکاندا دەدۆزێتەوە.
سەرەتای ژیان و خوێندن: ڕەگ و ڕیشە لە ناوەندی نیشتمانی کورددا
حاجی قادر کۆیی لە دەوروبەری 1817 لە شارۆچکەی کۆیسنجەق لەدایک بوو، نیشتەجێگەیەکی دڵڕفێن لەناو گردە شەپۆلئاساکانی باکووری عێراقی ئەمڕۆدا، کە ئەوکات بەشێک لە ئیمپراتۆرییە فراوانەکەی عوسمانی بوو. ڕێکەوتی وردی لەدایکبوونی تا ڕادەیەک هێشتا بە نهێنی داپۆشراوە و هەندێک سەرچاوە ئاماژە بە 1816 دەکەن، بەڵام لەسەر بنەمای تۆمارە مێژووییەکان 1817 ساڵی باوترین پەسەندکراوە. کۆیسنجەق، کە بە کوردی بە «کۆیە» ناسراوە، ناوەندێکی کولتووری کوردی بوو و شاخە ڕەقەکان دەوریان دابوو کە هەم خۆڕاگری و هەم تەریککەوتنەوەی گەلی کوردیان بەرجەستە دەکرد. کۆییی گەنج کە لەم ژینگەیەدا گەورە بوو، لەناو نەریتە زارەکییەکانی فۆلکلۆری کوردی، باڵاد و حەماسەکاندا نوقم بوو کە لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە گوازرابوونەوە.
وردەکاریی خوێندنی سەرەتایی ئەو کەمە و ئەمە سنوورداریی خوێندنی ڕێکخراوی بەردەست لە کوردستانە گوندنشینەکەی عوسمانی ڕەنگ دەداتەوە. بەڵام وەک مەلا، زانایەکی ئایینی، ئەگەری هەیە کۆیی فێرکردنی سەرەتایی لە خوێندنی ئیسلامیدا لە مەدرەسە ناوخۆییەکان وەرگرتبێت. ئەم دامەزراوانە جەختیان لە دەقە عەرەبی و فارسییەکان دەکردەوە، زمانە هاوبەشەکانی چینە بەرزەکەی ئیمپراتۆری؛ بەڵام کۆیی دواتر لە دژی ئەم زاڵبوونە زمانییە دەڕاپەڕی و داکۆکیی لە کوردی وەک ئامرازی دەربڕینی فکری دەکرد. گەورەبوونی هاوکات بوو بە سەردەمێکی ئاژاوەدار: ئیمپراتۆریی عوسمانی لە سەردەمی تەنزیماتدا دەستەویەخەی چاکسازییە ناوخۆییەکان بوو کە ئامانجیان نوێکردنەوەی کارگێڕی بوو، بەڵام زۆرجار گرووپە نەتەوەییەکانی وەک کوردیان پەراوێز دەخست.
پاشخانی بنەماڵەی کۆیی بە شێوەیەکی سەرەکی تۆمار نەکراوە، بەڵام باوەڕ وایە لە بنەچەیەکی سادەی زانا یان زەویدارانەوە هاتووە. «حاجی» لە ناوەکەیدا ئاماژە بەوە دەکات کە حەجی مەککەی کردووە؛ گەشتێک کە پێ دەچێت ئاشنای کردبێت بە بیری جۆراوجۆری ئیسلامی و لەوانەیە تۆوی ڕەخنەکانی دواتری لە دژی دەمارگیریی ئایینی لە ناخیدا چاندبێت. تا تەمەنی هەرزەکاری، کۆیی پێشتر دەستی بە هۆنینەوە کردبوو، ئیلهامی لە شێوە کلاسیکییە فارسی و عەرەبییەکان وەردەگرت و دەربڕینە ئیدیۆمییە کوردییەکانی دەخستە ناویانەوە. ئەم قۆناغە سەرەتاییەی ژیانی بناغەی تێڕوانینەکەی بۆ جیهان دانا: تێکەڵبوونێکی دڵسۆزیی ڕۆحانی و هۆشیارییەکی گەشەسەندوو سەبارەت بە پەراوێزخستنی کورد.
وەک گەنجێک، کۆیی ڕێگای خۆی لەناو ئاڵۆزییەکانی کۆمەڵگەی عوسمانیدا دەدۆزییەوە، کە کورد زۆرجار بە ناچاری دەبرایە خزمەتی سەربازی یان دەکەوتە ناو ناکۆکییە هۆزییەکان کە تاکتیکەکانی «دابەش بکە و فەرمانڕەوایی بکە»ی ئیمپراتۆری خراپتری دەکردن. ڕووخاندنی دوا میرنشینە کوردییەکان لە ناوەڕاستی سەدەی 19دا، وەک میرنشینەکانی بابان و سۆران، بۆشاییەکی دەسەڵاتی بەجێ هێشت کە حاکمە عوسمانییەکان بە کۆنترۆڵی توند پڕیان کردەوە. خوێندنی کۆیی لە کتێب تێدەپەڕی؛ لەناو ئاگرەکانی ئەم ئاژاوە سیاسییانەدا داڕێژرا. ڕاستەوخۆ شاهیدی لاوازبوونی خۆبەڕێوەبردنی کوردی بوو، کە وزەی بە بانگەوازەکانی دواتری بۆ یەکگرتوویی بەخشی. تا دەیەی 1840، خۆی وەک شاعیر و مامۆستایەکی ناوخۆیی جێگیر کردبوو و هۆنراوەکانی بۆ لێدوان لەسەر کێشە کۆمەڵایەتییەکانی وەک هەژاری و نادادپەروەری بەکار دەهێنا.
ئەم ماوەیەی ژیانی، هەرچەند ناڕوونە، ڕۆڵێکی سەرەکی لە داڕشتنی ناسنامەکەیدا بینی. شیعرە سەرەتاییەکانی کۆیی، کە زۆرجار لە شێوەی غەزەلدا بوون، شێوازێکی غنایی کە تەرکیزی لەسەر خۆشەویستی و جوانییە، ئاماژەیان بە بابەتی قووڵتر دەکرد. شینی لەدەستدانی میراتی کوردی دەگێڕا و بە ناڕاستەوخۆ ڕەخنەی لە ڕازیبوونی سەرکردە ئایینییەکان دەگرت کە دۆگمایان لە پێشکەوتن بە گرنگتر دەزانی. خوێندنی، ناڕێکخراو بەڵام قووڵ، ئامرازەکانی پێ بەخشی بۆ بەستنەوەی کولتوورە نەریتییە کوردییەکە بە بیرۆکە نوێخوازە تازەسەرهەڵداوەکان. بە پێگەیشتنی، نیگای کۆیی ڕووی لە دەرەوە کرد و بردییە گەشتانێکەوە کە شیعرەکانیان دەکردە چەکێک بۆ زیندووبوونەوەی نەتەوەیی.
گەشتەکان و کاریگەرییەکان: لە کوردستانەوە بۆ دڵی ئیمپراتۆری
ژیانی کۆیی لە ساڵەکانی دواتردا خاڵێکی وەرچەرخانی بەسەردا هات کاتێک لە دەوروبەری دەیەکانی 1870 یان 1880 بۆ ئیستانبوڵ، پایتەختی عوسمانی، گواستەوە. ئەم گواستنەوەیە ئاشنای کرد بە جیهانێکی جیهانگەرایانە کە زۆر لە دۆڵە داخراوەکانی کۆیسنجەق دوور بوو. ئیستانبوڵ، کە ئەوکات شوێنی تێکەڵبوونی نەتەوە، ئایدیۆلۆژیا و نوێکاری بوو، بە باکانی گۆڕان پڕ لە جووڵە بوو. ڕۆشنبیرانی سەرتاسەری ئیمپراتۆری لە شارەکەدا بوون، لەوانە ئەرمەنی، یۆنانی و عەرەب، کە زۆرێکیان لەناو دابەزینی ئیمپراتۆریدا هەستی نەتەوەخوازییان دەورووژاند. کۆیی لە سەردەمی فەرمانڕەوایی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەمدا گەیشت، سەردەمێکی هەم چاکسازی و هەم سەرکوت، کە «عوسمانییە گەنجەکان» تێیدا داکۆکییان لە دەستوورخوازی دەکرد.
کۆیی تا مردنی لە 1897 لە ئیستانبوڵ ژیا و پێشکەوتنە مادییەکانی ئەورووپای وەرگرت کە دەچوونە ناو جیهانی عوسمانییەوە، هێڵەکانی ئاسن، تەلەگراف و چاپخانەکان. ئەم ئەزموونانە کاریگەرییەکی قووڵیان لەسەر شیعرەکانی دانا و لە وردبوونەوەی کەسییەوە بەرەو ڕەخنەی کۆمەڵایەتی گۆڕیان. ئەو دواکەوتووییەی لە کۆمەڵگەی کوردیدا دەیبینی، کە نەخوێندەواری، هۆزگەری و توندڕەویی ئایینی تووشی کردبوو، بە پێشکەوتنی نەتەوە نوێکان بەراورد دەکرد. گەشتەکانی کۆیی زۆر لە ئیمپراتۆری تێنەدەپەڕین، بەڵام ئەگەری هەیە گەشتی حەجەکەی بەناو خاکە عەرەبییەکاندا بردبێتی و تێڕوانینەکەی بۆ یەکگرتوویی سەرتاسەری ئیسلامی بەرامبەر نەتەوەخوازیی ئەتنیکی فراوانتر کردبێت.
کاریگەرییەکان لەسەر کۆیی فرەلایەنە بوون. ڕێزی لە ئەحمەدی خانی، شاعیرە کوردەکەی سەدەی 17، دەگرت کە حەماسەکەی، «مەم و زین»، بە ناڕاستەوخۆ داکۆکی لە سەربەخۆیی کورد دەکرد. کۆیی ئەم مەشخەڵەی بەرەو پێشەوە برد و بیرۆکەکانی خانیی لەگەڵ چوارچێوەی سەدەی 19دا گونجاند کە نەتەوەخوازیی ئەورووپی سەری هەڵدەدا. بەرهەمەکانی شاعیرە فارسەکانی وەک حافز و سەعدیش شێوازەکەیان داڕشت، بەڵام زمانی ڕۆژانەی کوردیی تێخستن تاکو بۆ خەڵک بەردەست بن. لە ئیستانبوڵدا بە بزووتنەوەی «تورکە گەنجەکان» ئاشنا بوو، کە ئیلهامی بە بانگەوازەکانی بۆ میدیا و خوێندن وەک ئامرازی بەهێزکردن بەخشی.
مامەڵەکانی کۆیی لەگەڵ چینە بەرزە کوردەکانی پایتەخت، لەوانە ئەوانەی بنەماڵە بەهێزەکانی وەک بەدرخانەکان، زیاتر تێڕوانینەکانی پەرە پێ دا. ڕەخنەی لە شێخ و مەلاکان دەگرت کە لە ڕێگەی خورافەوە کۆمەڵانی خەڵکیان دەچەوساندەوە و لە جێگەی ئەوە هانی ڕووکردن لە زانست و عەقڵانییەت دەدا. ئەم قۆناغە گۆڕانی بۆ ڕۆژنامەنووسێکی شاعیر نیشان دا؛ داکۆکیی لە ڕۆژنامە کوردییەکان دەکرد و بە گرنگی دەزانیان بۆ پەیوەندیی لەگەڵ کۆمەڵانی خەڵک. ماوەکەی لە ئیستانبوڵ بێ سەختی نەبوو، هەژاری و نەخۆشی ساڵەکانی کۆتایی تووش کرد، بەڵام ئەرکەکەی ڕوونتر کردەوە: بەئاگاهێنانەوەی کورد لە خەو.
کاری ئەدەبی و بەرهەمە سەرەکییەکان: شیعر وەک هاندەری گۆڕان
کاری ئەدەبیی کۆیی چەندین دەیەی گرتەوە و بەناو قۆناغە جیاوازەکاندا گۆڕا کە گەشەی ئایدیۆلۆژیی ئەویان ڕەنگ دەدایەوە. سەرەتا تاقیکردنەوەی بە غەزەل دەکرد، شیعرە کورتە غناییەکان کە لە بابەتەکانی خۆشەویستی، سروشت و ڕۆحانییەت دەکۆڵنەوە. ئەم بەرهەمانە، هەرچەند جوان بوون، نەریتی بوون و پابەندی شێوە کلاسیکییە باوەکانی ئەدەبی عوسمانی بوون. بەڵام بە قووڵبوونەوەی هۆشیاریی نەتەوەخوازانەی، کۆیی بەرەو قەسیدە گواستەوە، هۆنراوە درێژترەکان کە ڕێگەیان بە ناوەڕۆکی وەسفی و فێرکاری دەدا. لەم قۆناغە ناوەندەدا دەستی کرد بە هۆنینەوەی ڕەخنەکانی لە کۆمەڵگەی کوردی و شینی پشتگوێخستنی زمانی کوردی و چەوساندنەوەی گەلەکەی دەگێڕا.
لووتکەی کارەکەی لە شیعرە مەسنەوییەکانی دواتردا هات، بەیتەکان کە ڕێگەیان بە گێڕانەوەی فراوان دەدا. لێرەدا نەتەوەخوازیی کۆیی بە ڕوونترین شێوە دەدرەوشایەوە و هێماکانی یەکگرتوویی، سەربەخۆیی و زیندووبوونەوەی کولتووری زاڵ بوون. بەرهەمە کۆکراوەکانی، «دیوانی حاجی قادری کۆیی»، دوای مردنی لە 1986 بڵاو کرانەوە و شیعرەکانی سەرتاسەری بەرهەمەکانیان کۆ کردەوە. هەرچەند وەرگێڕانی تەواوی ئینگلیزی بە فراوانی بەردەست نییە، بەشەکان وتارە ئاگرینەکەی دەخەنە ڕوو. بۆ نموونە، بە سادەیی کوردی وەک «کەسێک کە کوردی قسە دەکات» پێناسە دەکرد و جەختی لە زمان وەک کۆڵەکەی ناسنامە دەکردەوە.
شیعری کۆیی ڕاستەوخۆ هێرشی دەکردە سەر نەخوێندەواری و دەمارگیری. لە هۆنراوەیەکدا داوای لە کورد دەکرد «چاوەکانیان بۆ جیهان بکەنەوە» و ڕەخنەی لەو سەرکردانە دەگرت کە لە تاریکیدا دەیانهێشتنەوە. ڕێزی لە مێژووی کورد دەگرت و ئاماژەی بە میر و جەنگاوەرە کۆنەکان دەکرد بۆ چاندنی شانازی. بەرهەمەکانی هەروەها باسی تەکنەلۆژیا و کولتووریان دەکرد و هانی بەکارهێنانی ئامرازە نوێکان لەگەڵ پاراستنی نەریتەکان دەدا. وەک ڕۆژنامەنووس، کۆیی خۆی بە فراوانی بڵاوکردنەوەی نەکرد، بەڵام داکۆکییەکەی ڕێگای بۆ یەکەم ڕۆژنامەی کوردی، «کوردستان»، لە 1898 خۆش کرد.
زانایانی وەک فەرەنگیس قادری دەڵێن شیعری نوێی کوردی بە کۆیی دەست پێ دەکات و ئەوی وەک دەستپێکەری دەخەنە ڕوو.
شێوازەکەی ناسکیی کلاسیکی بە دەستگەیشتنی زمانی ڕۆژانە تێکەڵ دەکرد و وای دەکرد پەیامەکانی لەناو کۆمەڵانی خەڵکدا دەنگ بدەنەوە. بابەتەکانی ڕزگاری بەردەوام دەگەڕێنەوە و کۆیی کوردستانێکی ئازاد لە زنجیری عوسمانی و فارس وێنا دەکرد. مەسنەوییەکانی، کە پڕ لە هێمای نەتەوەخوازانە بوون، ڕەخنەیان لە ئیمپراتۆرییەکان دەگرت و هیوایان پەرە پێ دەدا. هەرچەند بە کوردیی سۆرانی دەینووسی، کاریگەرییەکەی لە سنووری شێوەزارەکان تێدەپەڕی و ئیلهامی بە شاعیرانی سەرتاسەری ناوچەکان دەبەخشی.
تێڕوانینە سیاسییەکان و نەتەوەخوازی: وێنایەک بۆ سەربەخۆیی کورد
لە دڵی میراتی کۆییدا تێڕوانینە سیاسییە نەچەماوەکەی هەیە: کوردستانێکی یەکگرتوو و سەربەخۆ. لە دەیەی 1880دا، لەناو پارچەپارچەبوونی ئیمپراتۆریدا، بانگەوازی بۆ کورد کرد دەوڵەتی خۆیان پێک بهێنن و تواندنەوەی عوسمانیی ڕەت کردەوە. نەتەوەخوازیی بە جیابوونەوە نەدەزانی، بەڵکو بە خۆپاراستن دەیزانی و هاوشێوەیی لەگەڵ نەتەوە بالکانییە تازەسەرهەڵداوەکاندا دەدۆزییەوە. سیاسەتی کۆیی پێشکەوتنخوازانە بوو؛ داکۆکیی لە خوێندن دەکرد بۆ بەرەنگاربوونەوەی دواکەوتوویی و زانستی بە کلیلی ڕزگاری دەزانی.
بە توندی ڕەخنەی لە سەرکردە ئایینییەکان دەگرت بۆ بەردەوامکردنی دابەشبوون و لە جێگەی ئەوە ڕۆشنگەریی سێکولەری پەرە پێ دەدا. تێڕوانینەکانی لەسەر زمان شۆڕشگێڕانە بوون: بە سووربوون لەسەر میدیای کوردی ئامانجی داڕشتنی هۆشیارییەکی نەتەوەیی بوو. کۆیی بەرەنگاری پیلانە ئیمپراتۆرییەکانی دژی کورد دەبووەوە و شیعری بەکار دەهێنا بۆ ئاشکراکردنی تاکتیکەکانی دابەشکردن و فەرمانڕەوایی. لە چوارچێوەی مێژووییدا، سەردەمەکەی شاهیدی شەڕەکانی ڕووسیا و عوسمانی و پەیمانی بەرلین (1878) بوو کە نەخشەکانی بەبێ بەشداریکردنی کورد دووبارە کێشایەوە. شۆڕشی شێخ عوبەیدوڵڵا لە 1880 بیرۆکەکانی دەنگ دەدایەوە، هەرچەند ڕاستەوخۆ بەشدار نەبوو.
نەتەوەخوازیی کۆیی گشتگیر بوو و کوردی بە زمان پێناسە دەکرد، نەک بە هۆز. کۆمەڵگەیەکی وێنا دەکرد کە زانست، ئەدەب و ڕۆژنامەنووسی بۆ پێشکەوتن لە باوەش بگرێت. ڕەخنەکانی چینە بەرزە کوردەکانیشی دەگرتەوە کە لەگەڵ ئیمپراتۆرییەکان هاوکارییان دەکرد و هانی کردەوەی هاوبەشی دەدا. هەرچەند پێش بینینی سەربەخۆیی مرد، بیرۆکەکانی کاریگەرییان لە بزووتنەوە کوردییەکانی سەدەی 20دا دانا.
میرات و کاریگەری: دەنگدانەوەکان لە کوردستانی نوێدا
مردنی کۆیی لە 1897 کۆتایی سەردەمێکی نیشان دا، بەڵام میراتەکەی بەردەوامە. وەک شاعیرێکی کلاسیکی ڕێزی لێ دەگیرێت کە پردی لە نێوان کۆن و نوێدا دروست کرد و ئیلهامی بە کەسایەتییەکانی وەک عەبدوڵڵا گۆران و چاڵاکوانە نوێکان بەخشی. لە 200ەمین ساڵی لەدایکبوونی لە 2016دا یادکردنەوە لە کوردستاندا بەڕێوە چوو و ڕۆڵی ئەوی لە هۆشیاریی نەتەوەییدا ڕوون کردەوە.
کاریگەرییەکەی لە ئەدەبی کوردیدا قووڵە؛ شاعیرانی ئەمڕۆ سوود لە بابەتە نەتەوەخوازانەکانی وەردەگرن. لە ڕووی سیاسییەوە، بانگەوازەکانی بۆ یەکگرتوویی لە خەباتە بەردەوامەکانی خۆبەڕێوەبردن لە عێراق، سووریا، تورکیا و ئێراندا دەنگ دەدەنەوە. دامەزراوەکانی وەک زانکۆی کۆیە ڕێزی لێ دەگرن و پەیکەرەکانی ناو باخچەکانی سلێمانی وێنەکەی هەتاهەتایی دەکەن. جەختکردنەوەی کۆیی لە میدیا پێشتر ئاماژەی بە ڕۆڵی سەردەمی دیجیتاڵ لە چاڵاکوانیی کوردیدا کردبوو.
ڕەخنەگران ئاماژە بە ئەلیتیزمی جاروباری شیعرەکانی دەکەن، بەڵام کاریگەرییە گشتییەکەی گۆڕانێکی بنەڕەتی دروست دەکات. تۆوەکانی مافی دیاریکردنی چارەنووسی چاند کە لە پەیمانەکانی وەک سیڤەر (1920)دا پشکووتن و لە سیاسەتی هاوچەرخدا بەردەوامن.
کۆتایی: دەنگێکی هەمیشەیی بۆ کورد
ژیانی حاجی قادر کۆیی بەڵگەی هێزی وشەکان بوو لە داڕشتنی نەتەوەکاندا. لە دەستپێکە سادەکانی لە کۆیسنجەقەوە تا ڕۆژەکانی کۆتایی لە ئیستانبوڵ، شیعر و سیاسەتی لە پێکهاتەیەکی بەرەنگاربوونەوە و هیوایدا هۆنییەوە. چیرۆکەکەی، کە شایانی 2500 وشەیە، بیرمان دەخاتەوە کە بەئاگاهاتنی ڕاستەقینە لە ناخەوە دێت، لە ڕێگەی خوێندن، یەکگرتوویی و شانازیی کولتوورییەوە. کاتێک کورد ڕێگای خۆی لەناو ئاستەنگەکانی ئەمڕۆدا دەدۆزێتەوە، هۆنراوەکانی کۆیی هەر چرایەکن: «بەئاگا بنەوە، ئەی کورد، و چارەنووسی خۆتان بگرنە دەست.» بە ڕێزگرتن لە ئەو، ڕێز لە ڕۆحی بەردەوامی گەلێک دەگرین کە ناشکێت.
سەرچاوەکان
حاجی قادری کۆیی - Wikipedia - https://en.wikipedia.org/wiki/Haji_Qadiri_Koyi
بەرجەستەبوونی مێژووی میرە کوردەکان لە شیعری ... - https://www.hjuoz.uoz.edu.krd/index.php/hum/article/view/1338
حاجی قادر کۆیە - Kurdipedia.org - https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20230131163703462908&lng=7
200ەمین ساڵی لەدایکبوونی حاجی قادری کۆیی 1816 - 2016 - https://koyauniversity.org/node/115
حاجی قادر کۆیی - Wikipedia بە ئینگلیزیی سادە، ئینسایکلۆپیدیا ئازادەکە - https://simple.wikipedia.org/wiki/Haji_Qadir_Koyi
200ەمین ساڵی لەدایکبوونی حاجی قادری کۆیی 1816 - 2016 - https://university5194.rssing.com/chan-65612570/all_p1.html
مێژووی کورد - بەرنامەی بیرەوەریی کوردستان - https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/
لە شاعیرە گەڕۆکەکانەوە بۆ ڕۆماننووسە بێدەوڵەتەکان (بەشی 27) - https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/from-the-wandering-poets-to-the-stateless-novelists/4391592FAE6992F72CEABB0E56DF8FF6
جۆش و کۆت و بەند لە لێکۆڵینەوەی نەتەوەخوازیی کوردیدا - MR Online - https://mronline.org/2008/11/24/ferment-and-fetters-in-the-study-of-kurdish-nationalism/
پرۆسەی پێشکەوتنخوازی گوتاری نەتەوەخوازانەی کوردی لە حاجی ... - https://www.academia.edu/42921179/The_Progressive_Process_of_Kurdish_Nationalist_Discourse_in_Haji_Qadir_Koyi_s_Poetry