لە ساڵەکانی کۆتاییی ئیمپراتۆریی عوسمانیدا، کە هێزە ئەورووپییەکان بەش بەش خاکەکانیان لێ دەبڕی و چاکسازییە ناوخۆییەکان هەوڵیان دەدا پێش ڕەوتی داڕمان بگرن، کەسایەتییەکانی وەک سەعید پاشای کورد وەک داڕێژەرە چارەنووسسازەکانی مانەوە سەریان هەڵدا. محەمەد سەعید پاشا، کە لە 1834 لەدایک بوو و لە 1907 کۆچی دوایی کرد و بەهۆی ڕەگ و ڕیشە کوردییەکانیەوە بە خۆشەویستی یان بە گاڵتە بە «سەعید پاشای کورد» ناسراو بوو، پایەیەکی سەرەکیی دیپلۆماسیی عوسمانی بوو. لە کارگێڕیی پارێزگاکانەوە بەرز بووەوە بۆ چەندین خولی وەزیری دەرەوە لە ژێر دەسەڵاتی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەمدا؛ ڕێڕەوی کارەکەی هەوڵە ناچارەکەی ئیمپراتۆریاکەی بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگی لە نێوان نەریت و نوێگەری، خۆبەڕێوەبردن و سازشدا لە خۆ دەگرت.

وەک وەزیری دەرەوە لە 1881ەوە و بە تایبەتی لە 1885 تا 1895، بەناو قەیرانەکانی وەک یەکگرتنی ڕومێلیای ڕۆژهەڵات لەگەڵ بولگاریا، پرسی سەرهەڵدەدەری ئەرمەن و دانوستانەکانی دژ بە کۆیلەییدا ڕێگای دەدۆزییەوە؛ لە هەمان کاتدا لەگەڵ کۆنترۆڵە ناوەندییەکەی سوڵتان لە کۆشکی یڵدزەوە دەست و پەنجەی نەرم دەکرد. سەعید پاشا خەڵکی سلێمانیی کوردستانی عوسمانی بوو؛ چیرۆکەکەی ڕۆڵە بنەڕەتییەکەی دەستەبژێرە کوردەکان لە بیروکراسیی ئیمپراتۆریاکەدا دەنوێنێت، کە وەفاداریی عەشیرەتییان بە خزمەتی ئیمپراتۆری تێکەڵ دەکرد. ئەم بابەتەی بلۆگە ڕێڕەوە سەرنجڕاکێشەکەی دەگێڕێتەوە، لە پۆستە سنوورییەکانەوە تا ناوەندەکانی دەسەڵات لە قەستەنتینیە، و ڕەگ و ڕیشەی خێزان، خوێندن، قۆناغە گرنگەکانی کار، سەرکەوتن و سەختییە دیپلۆماسییەکان و کاریگەریی بەردەوامی لە مێژووی عوسمانیدا دەخاتە بەرباس. لە ڕوانگەی ئەوەوە شاهیدی خەباتی ئیمپراتۆریایەکین بۆ پاراستنی گرنگیی خۆی لە جیهانێکی بەخێرایی گۆڕاودا.

چوارچێوەی مێژوویی: ئیمپراتۆریی عوسمانی لە سەردەمی عەبدولحەمیدی دووەمدا

بۆ تێگەیشتن لە گرنگیی سەعید پاشا، دەبێت لە چوارچێوەی سەدەی 19ی پڕ ئاژاوەی ئیمپراتۆریی عوسمانیدا جێگای دیاری بکەین. چاکسازییەکانی تەنزیمات (1839–1876) ئامانجیان نوێکردنەوەی دەوڵەت لە ڕێگەی ناوەندیکردنەوە، یەکسانیی یاسایی و کاراییی بیروکراسییەوە بوو، بەڵام زۆرجار گرژییە ئەتنیکی و ئایینییەکانیان توندتر دەکرد. لە دەیەی 1870ەکاندا، ئیمپراتۆریاکە ڕووبەڕووی هەڕەشە بۆ بوونی خۆی بووەوە: جەنگی ڕووس و تورک لە 1877–1878 بەهۆی پەیمانی بەرلینەوە (1878) بووە هۆی لەدەستدانی خاکێکی زۆر، لەوانە بەشێک لە باڵکان و قەفقاز. کوردستان، بە میرنشینە نیمچە خۆبەڕێوەبەرەکانی، بوو بە ناوچەیەکی سنووریی حایل لە بەرامبەر هێرشەکانی ڕووسیا و فارسدا؛ لە هەمان کاتدا کەسایەتییە کوردەکانی وەک خێزانی سەعید پاشا تێکەڵ بە دەستەبژێری عوسمانی دەبوون.

گەیشتنی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم بە تەخت لە 1876دا نیشانەی گۆڕان بەرەو فەرمانڕەواییی تاکڕەوانە بوو. دوای جەنگ دەستووری 1876ی ڕاگرت و دەسەڵاتی لە کۆشکی یڵدز ناوەندی کرد، بەبێ پەنا بردن بۆ دامەزراوە نەریتییەکانی وەک بابەعالی. سیاسەتی دەرەوە جەختی لە یەکگرتووییی ئیسلامی دەکردەوە بۆ یەکخستنی موسڵمانان لە بەرامبەر ئیمپریالیزمی ئەورووپیدا؛ دیپلۆماسیش بەناو «پرسی ڕۆژهەڵات»دا ڕێگای دەدۆزییەوە، واتە پیلانەکانی هێزە مەزنەکان بەسەر خاکە عوسمانییەکاندا. پرسەکانی وەک یەکگرتنی بولگاریا، چاکسازییەکانی ئەرمەن و بازرگانیی کۆیلە لە ئەفریقا زاڵی سەردەمەکە بوون و پێویستییان بە دانوستانکەری لێهاتوو هەبوو. دەوڵەتپیاوە کوردەکان، کە بەهۆی وەفاداری و شارەزاییی ناوچەییەوە بەهادار بوون، بە شێوەیەکی بەرچاو بەرز بوونەوە؛ خێزانەکانی وەک بەدرخان یان بابان وەزیر و ژەنەڕاڵیان پێگەیاند. ڕێڕەوی کاری سەعید پاشا پردێکی لە نێوان سیستەمی پلەبەخشین بە پێی لێهاتووییی تەنزیمات و پشتگیریی حەمیدیدا دروست کرد و بەشداریی کوردی لە خۆڕاگریی عوسمانی لەناو داڕماندا دەنوێند.

سەرەتای ژیان و پاشخانی خێزانی

محەمەد سەعید پاشا لە 1834 لە سلێمانی لەدایک بوو؛ شارێکی پڕژیانی کوردی لە ویڵایەتی عوسمانیی شارەزوور (کوردستانی عێراقی ئەمڕۆ). باوکی، حوسێن پاشای سلێمانی، کەسایەتییەکی ناوخۆیی بوو و ڕەنگە لە خێزانی بەهێزی بابان یان عەشیرەتە هاوپەیمانەکان بووبێت، کە تا ناوەندیکردنەوەی عوسمانی لە دەیەی 1850ەکاندا، ناوچەکەیان بە نیمچە خۆبەڕێوەبردن بەڕێوە دەبرد. بابانەکان، کە بە لێهاتووییی ئەدەبی و کارگێڕی ناسراو بوون، لە نێوان وەفاداریی بە عوسمانی و خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆییدا ڕێگایان دەدۆزییەوە و زۆرجار لە پۆستی بەرزدا خزمەتیان دەکرد. ڕەگ و ڕیشە کوردییەکانی سەعید پاشا، کە نازناوی «سەعید پاشای کورد»یان پێ بەخشی، ناسنامە ئەتنیکییەکەی ئەویان لە ئیمپراتۆریایەکی فرەئەتنیکدا دەخستە ڕوو؛ لەوێ کورد بۆ ڕۆڵی سەربازی و کارگێڕی بەهادار بوون، بەڵام هەندێک جار بەهۆی یاخیبوونە عەشیرەتییەکانەوە بە گومانەوە سەیریان دەکرا.

وردەکارییەکانی منداڵییەکەی کەمن، بەڵام گەورەبوونی لە سلێمانی ئەوی بە تێکەڵەیەک لە نەریتە کوردییەکان، کاریگەرییە فارسییەکان و فەرمانڕەواییی عوسمانی ئاشنا کرد. ناوچەکە خاڵی یەکگرتنی بازرگانی و کولتوور بوو و مەدرەسەکان فیقهی ئیسلامییان لەگەڵ لێهاتووییی کرداریی کارگێڕی دەگوتەوە. پەیوەندییە خێزانییەکانی سەعید پاشا فراوان بوون: برای ئەحمەد عیزەت پاشای کورد بوو (کە ڕەنگە کەسایەتییەکی سەربازی بووبێت)، لە ڕێگەی هاوسەرگیرییەوە خزمێکی موستەفا یامولکی بوو، واتە برای هاوسەر یان هاوسەری خوشک، باوکی شەریف پاشا بوو (دیپلۆماتێک و نەتەوەپەروەرێکی سەرەتاییی کورد کە لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریسی 1919دا نوێنەرایەتیی کوردی کرد) و فواد پاشای کورد (ژەنەڕاڵێک)، هەروەها مام یان خاڵی عەبدولعەزیز یامولکی بوو. ئەم تۆڕە گرنگیی ئەو خێزانە دەسەڵاتدارانەی دەخستە ڕوو کە بیروکراسیی عوسمانییان بەهێز دەکرد؛ کوردەکانی وەک یامولکییەکان و پاشاکان دەستەبژێرێکی بەیەکەوەبەستراویان پێک دەهێنا. ژینگەی سەرەتاییی ئەو ڕوانگەیەکی کردەگەرایانەی بۆ جیهان لە ناخیدا چاند، کە هاوسەنگیی لە نێوان شەرەفی عەشیرەتی و خزمەتی ئیمپراتۆریدا ڕادەگرت.

خوێندن و ساڵەکانی پێگەیشتن

هەرچەندە دامەزراوە دیاریکراوەکانی خوێندنی بەڵگەدار نین، ڕێڕەوی سەعید پاشا بنەمایەکی پتەوی ڕاهێنانی کارگێڕیی عوسمانی دەگەیەنێت. لە سەردەمی تەنزیماتدا، ئەوانەی دەیانویست ببن بە کاربەدەست زۆرجار لە قوتابخانەی موڵکیە (دامەزراوە لە 1859) یان بە شاگردی لە فەرمانگەکانی پارێزگادا دەیانخوێند. بە لەبەرچاوگرتنی ساڵی لەدایکبوونی، ڕەنگە خوێندنی نەریتیی مەدرەسەی لە سلێمانی وەرگرتبێت و لە عەرەبی، فارسی، یاسای ئیسلامی (فیقه) و تورکیی عوسمانیدا چیرەدەست بووبێت؛ ئەمانە بۆ خزمەتی مەدەنی زۆر پێویست بوون. ئاشنابوون بە جووڵەکانی ناوچە سنوورییەکان تێگەیشتنی ئەوی لە پەیوەندییە ئەتنیکییەکان و سیاسەتی سنوور پەرە پێ دا.

ساڵەکانی پێگەیشتنی هاوکات بوون لەگەڵ گەرموگوڕیی چاکسازیخوازانەی ئیمپراتۆریاکە. لە دەیەی 1850ەکاندا، کە دوای سەرکوتکردنی خۆبەڕێوەبردنی بابان لە 1850، کۆنترۆڵی عوسمانی بەسەر کوردستاندا توندتر بوو، سەعیدی گەنج چووە ناو خزمەتی مەدەنییەوە. پۆستە سەرەتاییەکانی لە ویڵایەتە سنوورییەکاندا ڕاهێنانی لە شوێنی کاردا بۆی دابین کرد، لە مامەڵەکردن لەگەڵ کاروباری عەشیرەتی، باج و دەستدرێژیی دەرەکی. ئەم پەروەردە کردارییە، لەبری خوێندنی ئەکادیمیی فەرمی، ئەوی بۆ ئاڵۆزییەکانی فەرمانڕەواییی عوسمانی ئامادە کرد و جەختی لە خۆگونجاندن لە ئیمپراتۆریایەکی جۆراوجۆردا دەکردەوە.

سەرەتای ڕێڕەوی کار: بەرزبوونەوە لە وەزارەتی ناوخۆدا

بەرزبوونەوەی پیشەییی سەعید پاشا لە موڵکیە (وەزارەتی ناوخۆ) لە سەردەمی تەنزیماتدا دەستی پێ کرد، کە سەردەمێکی فراوانبوونی بیروکراسی بوو. بە ڕۆڵی کارگێڕیی پارێزگا دەستی پێ کرد و پاشخانە کوردییەکەی بۆ پۆستە هەستیارە سنوورییەکان بەکار هێنا. پۆستێکی سەرەکی، بەڕێوەبەری کاروباری دەرەوە لە ویڵایەتی سووریا بوو، کە تێیدا دیپلۆماسیی ناوخۆیی بەڕێوە دەبرد، لەوانە پەیوەندی لەگەڵ کونسوڵە ئەورووپییەکان و پرسە سنوورییەکان لەگەڵ دەوڵەتە دراوسێکان. ئەم ڕۆڵە فەرمانڕەواییی ناوخۆیی بە کاروباری دەرەکییەوە دەبەستەوە و نیشانەی پێشوەختی گواستنەوەی ئەو بۆ خاریجیە بوو.

بەشداریی لە لیژنەکانی پشکنین (تەفتیش کۆمیسیۆنلەری) دەکرد و دەگەشت بۆ هەڵسەنگاندنی بارودۆخی پارێزگاکان، جێبەجێکردنی چاکسازی و یەکلاییکردنەوەی ناکۆکییەکان. ئەم ئەرکانە ناوبانگی ئەویان وەک کارگێڕێکی توانا کە بە ناوچە پەراوێزییەکانی ئیمپراتۆریاکە شارەزا بوو، بنیاد نا. بەرز بووەوە بۆ موتەسەڕفی (پارێزگاری قەزا) و پارێزگاریی ویڵایەتەکان لە ناوچە سنوورییەکاندا و مامەڵەی لەگەڵ گرژیی ئەتنیکی، باج و ئاسایش دەکرد. بۆ نموونە، لە ویڵایەتی دوورگەکاندا (1881)، وەک والی، سەرپەرشتیی کارگێڕیی دوورگەکانی لەناو داواکارییە یۆنانییەکانی لکاندنەوەی خاکدا دەکرد. ئەم ئەزموونانە لە شوێنە جۆراوجۆرەکان، لە کوردستانەوە تا ئەیجە، تێڕوانینێکی وردیان لە خاڵە لاوازەکانی عوسمانی پێ بەخشی و بنەمای بەرزبوونەوەی دیپلۆماسیی ئەویان دوای پەیمانی بەرلینی 1878 دانا.

بەرزبوونەوە بۆ دیپلۆماسی: باڵیۆز و یەکەم خولی وەزارەتی دەرەوە

جەنگی ڕووس و تورک (1877–1878) و لێکەوتەکانی، سەعید پاشایان بەرەو دیپلۆماسیی ئاستبەرز پاڵ پێوە نا. لە 1881 بۆ ماوەیەکی کورت بە وەزیری دەرەوە دانرا و لەناو گۆڕانکارییەکانی کابینە کە بە قەیرانی ڕومێلیای ڕۆژهەڵاتەوە پەیوەست بوون، شوێنی پێشینەکەی گرتەوە. یەکگرتنی بولگاریا لەگەڵ ڕومێلیای ڕۆژهەڵات لە 1885 پێشێلکردنی پەیمانی بەرلین بوو و ناڕەزاییی عوسمانیی لێ کەوتەوە. سەعید پاشا خوازیاری دەستێوەردانی سەربازی بۆ گەڕاندنەوەی خاکەکە بوو، بەڵام فشارە دیپلۆماسییەکان لە بەرژەوەندیی دانوستاندا بوون و ئەمە بووە هۆی گۆڕینی ئەو لەلایەن کابینەی کامیل پاشاوە.

لە 1883دا بە باڵیۆزی عوسمانی لە بەرلین دانرا و تا 1885 خزمەتی کرد. ئەم پۆستە لە سەردەمی بیسمارکدا ڕێگەی پێ دا لەگەڵ داڕێژەرانی سیاسەتی ئەڵمانیا کارلێک بکات و ئەو پەیوەندییانە پەرە پێ بدات کە دواتر کاریگەرییان لە هاوپەیمانییەکانی عوسمانی و ئەڵمانیا کرد. لێهاتووییە دیپلۆماسییەکەی لە مامەڵەکردن لەگەڵ جووڵەکانی هێزە ئەورووپییەکاندا دەدرەوشایەوە و ئەوی بۆ ڕۆڵە درێژەکەی لە وەزارەتی دەرەوەدا ئامادە دەکرد.

لووتکەی دەسەڵات: خولە درێژەکەی وەزیری دەرەوە (1885–1895)

بەردەوامترین بەشداریی سەعید پاشا لە پۆستی وەزیری دەرەوە لە 1885 تا 1895دا بوو، کە درێژترین ماوەی بەردەوامی خزمەت لەم ڕۆڵەدا بوو. لە ژێر چاودێریی وردی عەبدولحەمیدی دووەمدا، لە سیستەمێکدا کاری دەکرد کە یاریدەدەرەکانی کۆشک کاریگەرییان لە بڕیارەکان دەکرد، بەڵام شارەزایییەکەی هەندێک خۆبەڕێوەبردنی پێ دەبەخشی.

ڕووداوێکی گرنگ کۆنفرانسی ئیستانبوڵی 1885–1886 لەبارەی ڕومێلیای ڕۆژهەڵات بوو، کە ئەو سەرۆکایەتیی کرد. باڵیۆزەکانی هێزە مەزنەکان بەشدارییان تێدا کرد و دانوستانەکان لە هەشت دانیشتندا یەکگرتنی بولگاریایان تاوتوێ کرد. سەرەڕای داواکارییەکانی عوسمانی، کۆنفرانسەکە بارودۆخە هەبووەکەی پەسەند کرد و ڕومێلیای ڕۆژهەڵاتی بە کارگێڕیی بولگاریا سپارد؛ پاشەکشەیەکی دیپلۆماسی کە لایەنگریی ئەورووپا دژ بە ئیمپراتۆریاکەی دەخستە ڕوو.

لە 1889دا، سەعید پاشا میوانداریی سەردانەکەی ئیمپراتۆری ئەڵمانیا، ڤیلهێلمی دووەم، بۆ قەستەنتینیە کرد و پەیوەندییەکانی بەهێز کرد. ئەمە بووە هۆی فراوانکردنی ئیمتیازەکانی ڕێگای ئاسنی بەغدا تا کوتاهیا، کە پێشەنگێک بوو بۆ چوونەناوەوەی ئابووریی ئەڵمانیا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. هەروەها پرسی بازرگانیی کۆیلەی ئەفریقای خستە بەرباس، فەرمانی بۆ سەرکوتکردنی دەرکرد و دانوستانی لەگەڵ بەریتانیا و ئەوانی تر کرد بۆ گونجاندن لەگەڵ پێوەرە نێودەوڵەتییەکان و کەمکردنەوەی تێوەگلانی عوسمانی لەم بازرگانییەدا.

لە 1891ەوە، لە هەمان کاتدا وەک سەرۆکی بەوەکالەتی ئەنجومەنی دەوڵەت خزمەتی کرد و مووچەی زیادەی وەردەگرت، کە متمانەپێکراوی ئەوی دەنوێند. خولەکەی لەگەڵ نێودەوڵەتیکردنی پرسی ئەرمەندا مامەڵەی دەکرد و لە ژێر فشاری ئەورووپادا پاڵی بە چاکسازییەوە دەنا.

ئاڵەنگاری و لادانەکان: مامەڵەکردن لەگەڵ قەیرانەکانی ئیمپراتۆری

ڕێڕەوی کاری سەعید پاشا بە ئاڵەنگارییەکانی ئیمپریالیزمی ئەورووپی و سیاسەتی ناوخۆیی دیاری دەکرا. لەدەستدانی ڕومێلیای ڕۆژهەڵات نموونەی لاوازیی عوسمانی بوو و خواستی ئەو بۆ چارەسەری سەربازی لەگەڵ ڕاستییە دیپلۆماسییەکاندا پێکدادەچوو. پرسی ئەرمەن لە 1894–1896دا بە کۆمەڵکوژی و داواکاریی چاکسازی لەلایەن بەریتانیا، ڕووسیا و فەرەنساوە گەیشتە لووتکە. تێڕوانین بۆ ئەوەی کە ئەو لەگەڵ ئەم هێزانەدا هاوڕا بوو، بووە هۆی لادانی لە 1895 دوای دووبارە دانانێکی کورت، چونکە عەبدولحەمید سیاسەتێکی سەختگیرانەتری دەویست.

پرسەکانی تر ڕووداوی ماڵتز (پەتای کوللە لە قوبروس) و ناکۆکیی کارگێڕییان دەگرتەوە، وەک ناکۆکییەک لەگەڵ شاعیر نامق کەمال لە میدیللی لەبارەی نمایشە شانۆییەکان. ئەمانە گرژییە کولتوورییەکانی چاکسازییان دەخستە ڕوو. ناوەندیکردنی دەسەڵات لە کۆشکدا سەربەخۆییی کارەکەی سنووردار دەکرد و ڕاپۆرتەکان بۆ یڵدز دەنێردران، کە تاکڕەوییی سەردەمەکەی دەردەخست.

قۆناغەکانی دواتری ڕێڕەوی کار و ئەنجومەنی دەوڵەت

دوای 1895، سەعید پاشا بە سەرۆکی ئەنجومەنی دەوڵەت (شوورای دەوڵەت)، دەستەیەکی ڕاوێژکاری، دانرا و تا 1907 لەم پۆستەدا مایەوە. ئەم ڕۆڵە ڕاوێژدان لەبارەی یاسادانان و کارگێڕیی دەگرتەوە؛ پۆستێکی کەمتر دیار بەڵام کاریگەر لە فەرمانڕەواییی حەمیدیدا. لێرە هیچ ڕووداوێکی مەزن تۆمار نەکراوە، بەڵام ڕێگەی پێ دا لەناو قەیرانە بەردەوامەکانی وەک جەنگی یۆنان و تورکی 1897دا کاریگەری لە سیاسەت بکات.

ژیانی کەسی، کەسایەتی و میراتی خێزان

ژیانی کەسیی سەعید پاشا هەر ناڕوونە و جەختی لە خزمەت دەکردەوە، لەبری ڕیسوایی. وەک دەوڵەتپیاوێکی کردەگەرا و وەفادار وەسف دەکرا و لەناو دەستەبژێرێکدا کە تورک زاڵی بوون، مامەڵەی لەگەڵ ناسنامە ئەتنیکییەکەی دەکرد. میراتی خێزانەکەی بەردەوام بوو: کوڕەکەی، شەریف پاشا، دوای جەنگی جیهانیی یەکەم خوازیاری خۆبەڕێوەبردنی کورد بوو، لە کاتێکدا خزمەکانی وەک فواد پاشا لە بواری سەربازیدا خزمەتیان دەکرد. ئەم خێزانە دەسەڵاتدارە تێکەڵبوونی کورد بە ناسنامەی عوسمانی دەخاتە ڕوو.

مردن و میراتە بەردەوامەکە

سەعید پاشا لە 1907 لە قەستەنتینیە، لە تەمەنی 73 ساڵیدا کۆچی دوایی کرد و کۆتاییی پردێکی نێوان تەنزیمات و سەردەمی حەمیدی نیشان دا. میراتەکەی لە دیپلۆماسیی شێلگیرانە لەناو داڕماندا دایە، کە بە دانوستان سەروەریی عوسمانیی دەپاراست. وەک دەوڵەتپیاوێکی کورد، هێمای بەشدارییە ئەتنیکییەکان لە ئیمپراتۆریاکەدایە و کاریگەری لە مێژوونووسیی نوێی کورد و عوسمانی دەکات. لە سەردەمێکی لەدەستداندا، هەوڵەکانی ئەوەیان دوا خست کە حەتمی بوو و بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی ئەمڕۆ وانەی خۆڕاگری دەبەخشن.

سەرچاوەکان

  1. Said Pasha Kurd | Military Wiki - Fandomhttps://military-history.fandom.com/wiki/Said_Pasha_Kurd

  2. A Life Between the Civil Service And The Foreign Ministry: Kürt Said Pasha, Minister of Foreign Affairshttps://www.researchgate.net/publication/365272702_A_Life_Between_the_Civil_Service_And_The_Foreign_Ministry_Kurt_Said_Pasha_Minister_of_Foreign_Affairs

  3. Hariciye Nazırı Kürt Said Paşa [1834-1907] - Academia.eduhttps://www.academia.edu/99259906/M%25C3%25BClkiye_ile_Hariciye_Aras%25C4%25B1nda_Bir_%25C3%2596m%25C3%25BCr_Hariciye_Naz%25C4%25B1r%25C4%25B1_K%25C3%25BCrt_Said_Pa%25C5%259Fa_1834_1907_

  4. A Kurdish Students' Association in Istanbul, 1912 to 1914 - JSTORhttps://www.jstor.org/stable/24585943

  5. SHEIKH SAID CASE: REBELLION OR REVOLT? - DergiParkhttps://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3613248

  6. The Kurdish Movement and the End of the Ottoman Empire, 1880–1923 - Cambridgehttps://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/kurdish-movement-and-the-end-of-the-ottoman-empire-18801923/56AC07ABF6BDAF208E309EE76B871317

  7. Studies on Ottoman Ambassadors and Embassies in the Republican Period - Istanbul University Presshttps://iupress.istanbul.edu.tr/en/journal/tjh/article/cumhuriyet-doneminde-osmanli-elcileri-ve-elcilikleri-uzerine-yapilan-calismalar

  8. Refuge of the Ottoman Grand Viziers to Britain: M. Said Paşa's at the British Embassy - CTADhttps://ctad.hacettepe.edu.tr/21_42/11.pdf