تێڕوانینی گشتی
گەلی کورد ڕۆڵێکی گرنگی لە ململانێی عێراقدا گێڕاوە؛ ڕۆڵێک کە مێژووە دەوڵەمەندەکەی و خەباتی بۆ خۆبەڕێوەبردن داڕشتوویانە. لە جووڵانەوە مێژووییەکانی مافی دیاریکردنی چارەنووسەوە تا ڕووداوە گرنگەکانی وەک هەڵمەتی ئەنفال و شەڕی دژی داعش، کورد لە ناو بارودۆخە سیاسییە ئاڵۆزەکاندا ڕێگای خۆی دۆزیوەتەوە. دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان خاڵێکی گرنگی وەرچەرخان بوو و ڕێگای بۆ خۆبەڕێوەبردنی زیاتر و گەشەپێدانی ئابووری خۆش کرد. سەرەڕای ئاستەنگە بەردەوامەکان، گێڕانەوەی کوردی هێشتا بۆ تێگەیشتن لە گۆڕانەکانی داهاتووی عێراق گرنگە، چونکە کورد بەردەوام داوای نوێنەرایەتیی سیاسی و دابەشکردنی سەرچاوەکان دەکات.
ناوەڕۆک
- جووڵانەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی
- وەڵامی نێودەوڵەتی و داهاتووی خۆبەڕێوەبردنی کورد
وانەکانی ڕابردوو: ململانێی بەردەوام
- داهاتوو: نیگایەک بۆ بەردەممان
- کام ڕووداوە مێژووییەکان ڕۆڵی کوردیان لە ململانێی عێراقدا داڕشت؟
- ڕژێمی سەدام حوسێن چۆن کاریگەریی لەسەر دانیشتووانی کورد دانا؟
- گرنگیی حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) چی بوو؟
- کورد چ ڕۆڵێکی لە بەرەنگاربوونەوەی داعشدا گێڕا؟
- کورد لە هەوڵەکانی بۆ خۆبەڕێوەبردندا ڕووبەڕووی چ ئاستەنگێک دەبێتەوە؟
ململانێی عێراق خەباتێکی ئاڵۆز و فرەڕەهەندە کە ڕەگ و ڕیشەکانی بۆ چەند دەیەیەک لەمەوبەر دەگەڕێنەوە. دانیشتووانی کوردی عێراق یەکێک لە لایەنە گرنگەکانی ئەم چیرۆکە بەردەوامە بوون. کورد، کە بە مێژووە دەوڵەمەندەکەی و ناسنامە کولتوورییە تایبەتەکەی ناسراوە، ڕۆڵێکی گرنگی لە داڕشتنی گێڕانەوەی عێراقی نوێدا گێڕاوە. ئەم وتارە ئامانجی ئەوەیە لە کاریگەریی کورد لەسەر ململانێی عێراق بکۆڵێتەوە و ڕەهەندە مێژوویی، سیاسی و کولتوورییەکانی بخاتە ڕوو.
تێگەیشتن لە مێژووی کورد
بۆ چەندین سەدە، گەلی کورد لە ناوچەیەکی جوگرافیی تایبەتدا ژیاوە کە بە ناو چەند وڵاتێکدا، لەوانە عێراق، تورکیا، ئێران و سووریا، درێژ دەبێتەوە. کورد، کە بە کولتوور و کەلەپوورە جیاوازەکەی کوردستان ناسراوە، هەستێکی نەتەوەپەروەریی پەرە پێ داوە کە هێزی بە جووڵانەوە جۆراوجۆرەکانی خۆبەڕێوەبردن و سەربەخۆیی بەخشیوە.
جووڵانەوەی نوێی نەتەوەپەروەریی کوردی دوای شەڕی جیهانیی یەکەم و لە ناو هەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆریای عوسمانیدا سەری هەڵدا. پەیماننامەی سێڤر (1920) لە سەرەتادا بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنی بە کورد دا، بەڵام ئەمە هەرگیز نەهاتە دی. لەبری ئەوە، پەیماننامەی دواتری لۆزان (1923) کوردی لە دەوڵەتێکی نەتەوەیی بێبەش کرد و بوو بە هۆی خەباتێکی بەردەوام بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس.
جووڵانەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی
کورد بە درێژایی سەدەی 20 زۆرجار بۆ بەدەستهێنانی مافەکانی پەنای بۆ هەردوو ستراتیژیی سیاسی و سەربازی بردووە. هەر جووڵانەوەیەک کۆمەڵێک کەسایەتیی مێژوویی دیاری کوردی لەگەڵ بووە کە ڕۆڵی گرنگیان لە داواکردنی مافەکانی کورددا گێڕاوە. سەرکردەکانی وەک شێخ مەحمودی بەرزنجی و مەلا مستەفا بارزانی کەسایەتیی بنەڕەتین لە گێڕانەوەی دیپلۆماسیی کوردی و مافی دیاریکردنی چارەنووسدا.
لە دەیەی 1960دا، بارزانی سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی دژی حکومەتی عێراق کرد کە بەغدای هان دا ڕادەیەک لە خۆبەڕێوەبردن بە کورد پێشکەش بکات. ئەم سەردەمە شایەتیی سەرهەڵدانی کەسایەتیی گشتیی کورد بوو کە لە مەیدانە نێودەوڵەتییەکاندا بەرگرییان لە ماف و ئاواتەکانی گەلی کورد دەکرد. بەڵام لێکدانەوە جیاوازەکانی مێژوو، ڕژێمە سەرکوتکەرەکان و دەستێوەردانی بیانی بەردەوام ئامانجەکانیانی ئاڵۆزتر دەکرد.
کاریگەریی ڕژێمی سەدام
پەیوەندیی نێوان گەلی کورد و دەوڵەتی عێراق لە سەردەمی ڕژێمی سەدام حوسێندا گەیشتە لووتکەیەکی کارەساتبار. هەڵمەتی بەدناوی ئەنفال لە کۆتاییەکانی دەیەی 1980دا ئامانجی ئەوە بوو بە شێوەیەکی ڕێکخراو دانیشتووانی کورد لەناو ببات، کە بوو بە هۆی کۆمەڵکوژی، ڕاگواستنی زۆرەملێ و ناڕەزایەتییەکی بەرچاوی نێودەوڵەتی. ئەم بەشە تاریکەی مێژووی کورد پاشخانێکی بنەڕەتییە بۆ تێگەیشتن لە خۆڕاگریی گەلی کورد.
لە دوای شەڕی کەنداو لە 1991دا، کورد ڕاپەڕینێکی دەست پێ کرد کە لە کۆتاییدا بوو بە هۆی دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) لە باکووری عێراق. ئەمە ساتێکی گرنگ بوو کە ئاواتەکانی کوردی بۆ خۆبەڕێوەبردن و بەڕێوەبردنی خۆی دەردەخست. هەرچەندە حکومەتی هەرێم بە نیوە سەربەخۆیی کار دەکرد، بەڵام بە ڕادەیەکی زۆریش پشت بە هاوپەیمانی و دانوستان لەگەڵ لایەنە سیاسییە جۆراوجۆرەکانی عێراق دەبەست.
خۆبەڕێوەبردنی کورد و حوکمڕانی
دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان خاڵێکی گرنگی وەرچەرخان بوو لە سیاسەتی کوردیدا. سەرکردە کوردەکان دەستیان بە بەڕێوەبردنی هەرێمەکەیان کرد بە ڕادەیەکی بەرزی مافی دیاریکردنی چارەنووس، و بۆ بنیاتنانی ناسنامەیەکی سیاسیی ڕەوا پشتیان بە ناڕەزایەتییە مێژووییەکان و هەوڵدان بۆ جووڵانەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی دەبەست. کەسایەتییە گشتییە دیارەکانی کورد، وەک سەرۆک مەسعود بارزانی و سەرۆکوەزیران نێچیرڤان بارزانی، وەک لایەنی گرنگ لە سیاسەتی هەرێمیدا دەرکەوتن و بیرۆکەی خۆبەڕێوەبردنی کوردیان زیاتر جێگیر کرد.
حکومەتی هەرێمی کوردستان هەرێمی کوردستانیشی کرد بە ناوەندێکی ئابووری؛ وەبەرهێنانی بیانیی ڕاکێشا و لە ناو پاشخانی پڕئاژاوەی ناوچەکەدا گەشەپێدانی پەرە پێ دا. ئەم هێزە ئابوورییە نوێیە توانای بە کورد بەخشی بۆ ئەوەی لەگەڵ حکومەتی ناوەندیی عێراق لەسەر مەرجی باشتر دانوستان بکات. بەڵام ئەم بارودۆخە بوو بە هۆی گرژیی نوێ لە نێوان هەولێر و بەغدادا، چونکە هەردوو لایەن بۆ دەسەڵات و کۆنترۆڵکردنی سەرچاوە نەوتییەکان کێبڕکێیان دەکرد.
ڕۆڵی کورد لە شەڕی دژی داعشدا
سەرهەڵدانی دەوڵەتی ئیسلامی لە 2014دا ساتێکی دیکەی چارەنووسساز بوو بۆ گەلی کورد. کاتێک داعش بە ناو عێراقدا پێشڕەویی دەکرد و هەڕەشەی لە گرووپە نەتەوەییە جۆراوجۆرەکان دەکرد، هێزەکانی پێشمەرگەی کورد وەک یەکێک لە هێڵە سەرەکییەکانی بەرگری وەستان. ئۆپەراسیۆنە سەربازییە سەرکەوتووەکانیان هەرێمی کوردستانیان پاراست و هەروەها پێزانینی نێودەوڵەتییان بەدەست هێنا.
ئەم شەڕەی دژی داعش لایەنە جۆراوجۆرەکانی کوردی یەک خست، ئیرادەکەیانی بەهێز کرد و توانایانی وەک شەڕکەری کارا دەردەخست. هاوپەیمانیی دژی داعش هەروەها جەختی لە پەیوەندیی ئاڵۆزی نێوان هێزە سەربازییە کوردییەکان و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، و پێویستیی یەکگرتووییی نێوان لایەنە کوردییەکان دەکردەوە. کردارەکانی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان لە ماوەی ئەم قەیرانەدا یارمەتیی جێگیرکردنی پێگەیان لە ئاستی جیهانیدا دا و لە هەمان کاتدا شارەزاییی سەربازی و سیاسیی ئەوانی دەخستە ڕوو.
وەڵامی نێودەوڵەتی و داهاتووی خۆبەڕێوەبردنی کورد
خەباتەکانی کورد دژی هەردوو سەدام حوسێن و داعش وەڵامی جیاوازیان لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی وەرگرتووە. هەرچەندە دانپێدانان بە تایبەتمەندیی کولتووریی گەلی کورد بە فراوانی هەیە، بەڵام هێزە جیهانییەکان زۆرجار لەبری نیگەرانییە مرۆییەکان ئەولەویەت بە ڕەچاوە ژیۆسیاسییەکان دەدەن.
هەوڵەکانی سەرکردە کوردەکان بۆ بەدەستهێنانی خۆبەڕێوەبردن، بە تایبەتی لە ساتە سیاسییە چارەنووسسازەکاندا، هەردوو دانپێدانان و بەرەنگارییان بەدوادا هاتووە. ئەمڕۆ هەرێمی کوردستان هێشتا لایەنێکی گرنگە لە سیاسەتی عێراقدا و بەشدارییەکی بەرچاو لە گفتوگۆکانی داهاتووی وڵاتەکەدا دەکات. سەرکردە کوردەکان ئێستا داوای ڕێککەوتنی بەهێزتر لەگەڵ بەغدا دەکەن سەبارەت بە دابەشکردنی سەرچاوەکان، ئاسایش و نوێنەرایەتیی سیاسی.
ناسنامەی مێژوویی: کورد بەردەوام مێژووەکەی وەک سەرچاوەی هێز لە ئامێز دەگرێت و بەوە ئاوات و ناسنامەی خۆی دادەڕێژێت.
نوێنەرایەتیی سیاسی: ڕۆڵی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان لە سیاسەتی عێراقدا هەوڵدانی بەردەوام بۆ مامەڵە و نوێنەرایەتیی دادپەروەرانە دەردەخات.
کولتوور و کەلەپوور: پەرەپێدانی کولتوور و کەلەپووری کوردستان بەشێکی بنەڕەتیی پێکهێنانی ناسنامەیەکی نەتەوەییی یەکگرتووە لە ناو گەلی کورددا.
وانەکانی ڕابردوو: ململانێی بەردەوام
ململانێی بەردەوام لە عێراقدا بیرخستنەوەیەکی گرنگە لەوەی ناڕەزایەتییە مێژووییەکان هێشتا لە پێشەنگی خەباتە نوێیەکاندا ماونەتەوە. خۆڕاگریی گەلی کورد، کە ئازاری ڕابردووی و ئاواتەکانی سەرکردەکانی داڕشتوویانە، ڕێگایەکی تایبەتی بەرەو خۆبەڕێوەبردن، خۆڕاگری و ناسنامە خوڵقاندووە.
لە کاتێکدا حکومەتی عێراق بەردەوام مامەڵە لەگەڵ ناڕەزایەتیی ناوخۆیی و فشارە دەرەکییەکاندا دەکات، ڕۆڵی گەلی کورد هێشتا چارەنووسسازە. جووڵانەوە مێژووییەکانی، هەوڵە دیپلۆماسییەکانی و دەربڕینە کولتوورییەکانی تێگەیشتنێکی ورد لە ئاڵۆزییەکانی ناوچەکە دەبەخشن. یەکگرتنەوەی مێژوو، کولتوور و سیاسەتی کوردی چاوەڕوانگەیەکی گرنگ پێک دەهێنێت کە لە ڕێگەیەوە دەتوانرێت لە گۆڕانە بەردەوامەکانی ململانێی عێراق تێبگەین.
داهاتوو: نیگایەک بۆ بەردەممان
سەرەڕای ئاستەنگی زۆر، کورد ئێستا لە بەردەم دەرفەتێکی نوێدا وەستاوە. خەباتەکانی ڕابردووی، کە بە خۆڕاگری و ئیرادە دیار بوون، نیشانەیەکی باشن بۆ داهاتووی. کەڵکوەرگرتن لە مێژووە دەوڵەمەندەکەی کورد و بەشداری لە دیپلۆماسیی بنیاتنەردا بۆ داڕشتنی سەردەمی داهاتووی پەیوەندییەکانی کورد و عێراق زۆر گرنگ دەبێت.
لە کۆتاییدا، هەرچەندە خەبات بۆ دانپێدانان و خۆبەڕێوەبردن بەردەوامە، بەڵام گێڕانەوەی کوردی بەشدارییەکی بەرچاو لە تانوپۆی فراوانتری مێژووی عێراقدا دەکات. چیرۆکەکانی کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان و هەوڵدانی نەپسێنراوی گەلی کورد ڕێگایەکی بەرەوپێش ڕووناک دەکەنەوە؛ ڕێگایەک کە ڕاستەوخۆ کاریگەریی لەسەر گۆڕانە بەردەوامەکانی ناوچەکە و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بە گشتی هەیە. لە کاتێکدا جیهان چاودێری دەکات و بارودۆخەکە دەگۆڕێت، یەک شت بە تەواوی ڕوونە: میراتی ڕۆڵی کورد لە ململانێی عێراقدا هێشتا کۆتایی نەهاتووە، بەڵکو تەنها تازە دەستی پێ کردووە. گەلی کورد، بە لەئامێزگرتنی ڕابردووی، دەبێت لە بەرامبەر سەختییەکاندا بەردەوام بەدوای ڕێگای نوێ بۆ ئاشتی، هاوبەشی و پێشکەوتن بگەڕێت.
پرسیارە باوەکان
کام ڕووداوە مێژووییەکان ڕۆڵی کوردیان لە ململانێی عێراقدا داڕشت؟
ڕۆڵی کورد لە ململانێی عێراقدا بە ڕووداوەکانی وەک پەیماننامەی سێڤر لە 1920دا، کە بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنی بە کورد دا، و پەیماننامەی دواتری لۆزان لە 1923دا داڕێژراوە؛ ئەو پەیماننامەیەی کوردی لە دەوڵەتێکی نەتەوەیی بێبەش کرد و بوو بە هۆی خەباتێکی بەردەوام بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس.
ڕژێمی سەدام حوسێن چۆن کاریگەریی لەسەر دانیشتووانی کورد دانا؟
ڕژێمی سەدام حوسێن لە ڕێگەی هەڵمەتی ئەنفال لە کۆتاییەکانی دەیەی 1980دا بە توندی کاریگەریی لەسەر دانیشتووانی کورد دانا. ئەو هەڵمەتە ئامانجی لەناوبردنی گەلی کورد بوو و بوو بە هۆی کۆمەڵکوژی و ڕاگواستنی زۆرەملێ.
گرنگیی حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) چی بوو؟
دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) خاڵێکی وەرچەرخان بوو لە سیاسەتی کوردیدا و ڕێگای دا کورد بە ڕادەیەکی بەرزی خۆبەڕێوەبردن هەرێمەکەی بەڕێوە ببات و بۆ بنیاتنانی ناسنامەیەکی سیاسیی ڕەوا پشت بە ناڕەزایەتییە مێژووییەکان ببەستێت.
کورد چ ڕۆڵێکی لە بەرەنگاربوونەوەی داعشدا گێڕا؟
هێزەکانی پێشمەرگەی کورد لە 2014دا ڕۆڵێکی گرنگیان لە بەرەنگاربوونەوەی داعشدا گێڕا. وەک هێڵێکی سەرەکیی بەرگری کاریان کرد و بە سەرکەوتوویی هەرێمی کوردستانیان پاراست، و لە هەمان کاتدا بۆ ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانیان پێزانینی نێودەوڵەتییان بەدەست هێنا.
کورد لە هەوڵەکانی بۆ خۆبەڕێوەبردندا ڕووبەڕووی چ ئاستەنگێک دەبێتەوە؟
کورد لە هەوڵەکانی بۆ خۆبەڕێوەبردندا ڕووبەڕووی ئاستەنگ دەبێتەوە، بەهۆی وەڵامە جیاوازە نێودەوڵەتییەکان، ڕەچاوە ژیۆسیاسییەکانی هێزە جیهانییەکان و گرژییە بەردەوامەکان لەگەڵ حکومەتی ناوەندیی عێراق سەبارەت بە دابەشکردنی سەرچاوەکان و نوێنەرایەتیی سیاسی.