لە چیا سەختەکان و دۆڵە بەپیتەکانی کوردستان، کە ڕۆحی گەلێک چەندین سەدە ئاڵۆزیی بەرگە گرتووە، کەسایەتیی هەمیشەیی نالی ڕاوەستاوە؛ شاعیرێک کە وشەکانی هێشتا دەنگدانەوەی ڕۆحی نەچەماوەی کوردن. نالی لە 1800 لەدایک بوو و لە 1856 کۆچی دوایی کرد. ناوی تەواوی مەلا خدری ئەحمەد شاوەیسی میکایەلی بوو و تەنها نیشانەیەکی ئەدەبی نییە، بەڵکو هێمای بەرخودانی کولتووریی کورد و درەوشانەوەی فکرییە. لە سەردەمێکدا کە ئیمپراتۆریاکان هەوڵی سڕینەوەی ناسنامەی گەلە ڕەسەنەکانیان دەدا، شیعری نالی بوو بە قەڵایەک بۆ زمانی کوردی و جوانی و قووڵاییی ئەوی لە بەرامبەر شەپۆلەکانی تواندنەوە و ستەمدا دەپاراست.
کورد ئەمڕۆ لە جیهانێکدا ڕێگای خۆی دەدۆزێتەوە کە هێشتا پڕە لە کێشە بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووسی، لە نیشتمانی دابەشکراوەوە تا سەرکوتکردنی کولتووری. میراتی نالی هێزی هونەر لە پێکهێنانی ناسنامەی نەتەوەییدا بیرمان دەخاتەوە. دێڕەکانی، کە بە زاراوەی سۆرانی دەوڵەمەندن، ناوەڕۆکی ژیانی کورد دەردەخەن: خۆشەویستی، سروشت، ڕۆحییەت و نیشتمانپەروەرییەکی قووڵ کە ڕازی نییە سەر بنوێنێت. ئەم وتارە لە ژیان، بەرهەم و کاریگەریی بەردەوامی نالی دەکۆڵێتەوە و وەک ستوونێکی کەلەپووری کوردی ڕێزی لێ دەگرێت. لە سەردەمێکدا کە دەنگە کوردییەکان لە ئاستی جیهاندا بەهێزتر دەبن، گەڕانەوە بۆ نالی تەنها ڕاهێنانێکی ئەکادیمی نییە، بەڵکو بانگەوازێکە بۆ لەئامێزگرتن و پاراستنی تانوپۆی دەوڵەمەندی کولتووری کوردی. با بە ناو جیهانەکەیدا بگەڕێین؛ ئەو شوێنەی شیعر دەبێت بە بەرگری و وشەکان ئاگری ڕۆحی نەتەوەیەک هەڵدەگیرسێنن.
سەرەتای ژیان: ڕەگ و ڕیشە لە دڵی کوردستان
نالی لە گوندی خاکوخۆڵ، لە ناوچەی شارەزوور نزیک سلێمانی، لەدایک بوو؛ لەو شوێنەی ئەمڕۆ بەشێکە لە هەرێمی کوردستانی عێراق. ساڵی 1800 هاتنی ئەوی بۆ جیهانێک نیشان دا کە ئیمپراتۆریای عوسمانی بەسەریدا زاڵ بوو و میرنشینە کوردییەکانی وەک بابان لە ناو پیلانە ئیمپراتۆرییەکاندا خۆبەڕێوەبردنێکی ناسکیان هەبوو. نالی لە تەمەنی بچووکەوە، کە زۆرجار تەنها بە مەلا خدر ناوی دەهێنرا، توانایەکی فکریی ناوازەی پیشان دا و نەریتی زانستیی کوردیی بەرجەستە دەکرد کە بە ڕۆحییەتەوە تێکەڵ بوو.
نالی لە خێزانێکدا گەورە بوو کە توانای ماددیی سنووردار، بەڵام کەلەپوورێکی کولتووریی دەوڵەمەندی هەبوو. خوێندنی سەرەتایی ئەو ڕێگای کلاسیکیی زۆر ڕۆشنبیری کوردی گرتە بەر. لە مزگەوتە ناوخۆییەکاندا دەستی بە خوێندن کرد، قورئانی لەبەر دەکرد و لە ڕێزمانی عەرەبی، لۆژیک و زانستی کەلامدا قووڵ دەبووەوە. ئەم بناغەیە زۆر گرنگ بوو، چونکە عەرەبی زمانی هاوبەشی زانستی ئیسلامی بوو؛ بەڵام دڵی نالی هێشتا بە زمانی کوردیی دایکییەوە بەستراو بوو. کوردستان، بە زاراوە جۆراوجۆرەکانی وەک سۆرانی، کرمانجی و ئەوانی دیکە، هەمیشە مۆزایکێکی زمانی بووە و گەورەبوونی نالی لە باشووری سۆرانیقسەکەردا دەنگە ئەدەبییەکەی داڕشت.
نالی لە تەمەنی هەرزەکاریدا بوو بە «فەقێ»، واتە خوێندکاری زانستە ئایینییەکان، و بۆ مەدرەسەکانی سەرانسەری کوردستان سەفەری دەکرد. لە سلێمانی لە لای زانا ناودارەکان خوێندی؛ ئەو شوێنەی میرەکانی بابان پشتگیریی هونەر و خوێندنیان دەکرد. ئەم سەردەمە لە پێگەیاندنی ئەودا گرنگ بوو و ئەوی بە شیعری فارسیی مامۆستایانی وەک حافز و ڕۆمی ئاشنا کرد، کە بابەتە عیرفانییەکانیان دواتر ڕەنگی بە بەرهەمی ئەویش بەخشی. بەڵام نالی، بە پێچەوانەی زۆر هاوسەردەمی کە بە پلەی یەکەم بە فارسی یان تورکی دەیاننووسی تا ڕەزامەندیی کۆشکە عوسمانییەکان بەدەست بهێنن، هەڵیبژارد کوردیی سۆرانی بەرەو بەرزاییی ئەدەبی ببات. ئەم هەڵبژاردنە بە قووڵی لە بەرژەوەندیی کورددا بوو؛ یاخیبوونێکی بێدەنگ لە بەرامبەر هەژموونی کولتووریدا کە زمانە ڕەسەنەکانی دەخستە پەراوێز.
نالیی گەنج وێنا بکە کە بە بازاڕەکانی سلێمانیدا دەگەڕێت و گوێ لە چیرۆکە گەلییەکان و گۆرانییەکان دەگرێت کە نەوە لە دوای نەوە گوازراونەتەوە. نەریتی زارەکیی کوردستان، وەک حەماسەکانی مەمو زین، خەیاڵی ئەوی پەرە پێ دەدا و لەگەڵ خوێندنی فەرمیی ئەودا تێکەڵ دەبوو تا هەستیارییەکی شیعریی تایبەت بخوڵقێنێت. بە ئەگەری زۆر شیعرە سەرەتاییەکانی، کە لە تێپەڕینی کاتدا ون بوون، جوانیی سروشتیی نیشتمانەکەیان دەردەخست: چیا بەفراویەکانی زاگرۆس، ڕووباری ڕەوانی دیالە و خەڵکە خۆڕاگرەکەی کە ئەو شوێنانەیان بە ماڵ دەزانی. لە ژیانی نالیدا ڕۆحی پێداگریی کورد دەبینین؛ تەنانەت کاتێک چاکسازییەکانی عوسمانی دەستیان بە هەڵوەشاندنەوەی پێکهاتە هۆزایەتییەکان کرد، ئەو بەبێ وەستان زانیاریی دەخواست و بناغەی شۆڕشێکی ئەدەبیی دادەنا.
سەفەر و کاریگەرییەکان: کۆچەرێکی هزر
ژیانی نالی جووڵەیەکی بەردەوام بوو و میراتی کۆچەریی زۆر کوردی دەردەخست. دوای خوێندنی سەرەتایی، دەستی بە سەفەری فراوان لە ناو کوردستان و دەرەوەی کرد کە ئاسۆی ئەوی فراوان و شیعرەکەی دەوڵەمەند کرد. لە سنەی کوردستانی ئێرانەوە تا مەهاباد و هەڵەبجە، خۆی لە ناو کۆمەڵگە کوردییە جۆراوجۆرەکاندا تێکەڵ دەکرد و زاراوە، دابونەریت و گلەیییە ناوخۆییەکانی دەناسی. ئەم سەفەرانە تەنها گەڕان نەبوون؛ گەڕانێک بوون بەدوای دانایی لە سەردەمی نادڵنیاییدا.
نالی لە دەوروبەری 1820دا لە سلێمانی نیشتەجێ بوو؛ مەڵبەندی کولتووریی میرنشینی بابان. لێرەدا لە خانەقای مەولانا خالیدی نەقشبەندی دەژیا، کە مامۆستایەکی دیاری تەسەوف بوو. ئەم پەیوەندییە مەیلە عیرفانییەکانی ئەوی قووڵتر کردەوە و ئەمە لە غەزەلەکانیدا دیارە کە خۆشەویستیی زەمینی لەگەڵ تامەزرۆیی ئیلاهیدا تێکەڵ دەکەن. تەسەوف، بە جەختکردنەوەی لە ڕاستیی ناوەوە و یەکگرتوویی، لەگەڵ نەریتە ڕۆحییە کوردییەکاندا دەنگدانەوەیەکی قووڵی هەبوو و نالی ئەم تاڵانەی لە شیعرەکەیدا تێکەڵ دەکرد تا شیعرێک بخوڵقێنێت کە لە سنوورەکان تێپەڕێت.
نالی لە 1830دا بۆ مەککە حەجی کرد؛ ساتێکی چارەنووسساز کە تێڕوانینی ئەوی بۆ جیهان فراوان کرد. لە کاتی تێپەڕین بە دیمەشق، بە زانا و شاعیرە عەرەبەکان ئاشنا بوو و شارەزاییی لە عەرەبی پێگەیاند. دوای گەڕانەوە چەند ساڵێک لە دیمەشق ژیا، شارێک کە پڕ لە جووڵەی فکری بوو. بەڵام خراپتربوونی بارودۆخی سیاسیی کوردستان، کە بە هەڵمەتەکانی عوسمانی بۆ بەناوەندکردنی دەسەڵات و هەڵوەشاندنەوەی میرنشینە کوردییەکان دیار بوو، لە دەیەی 1840دا ئەوی بەرەو ئیستانبوڵ برد. کەوتنی میرنشینی بابان لە 1850دا زەبرێکی کەسی بوو و هێمای لاوازبوونی خۆبەڕێوەبردنی کوردی بوو.
نالی لە ئیستانبوڵ، پایتەختی عوسمانی، کۆمەڵێک کوردی دەرەوەی نیشتمانی بینییەوە، لەوانە زانا و بەرپرسان. ئەم ژینگەیە بەرهەمدارترین قۆناغی ئەوی خێراتر کرد. لە عەرەبی، فارسی و تورکیدا شارەزا بوو و لەم نەریتانەوە ئیلهامی وەردەگرت، بەبێ ئەوەی ناوەڕۆکی کوردیی خۆی لاواز بکات. شیعرەکەی زۆرجار ڕەخنە لە دەستدرێژیی دەسەڵاتی ئیمپراتۆری دەگرێت و بۆ خۆپاراستن لە سانسۆر لە ناو خوازەکاندا دەیشارێتەوە. بۆ نموونە، شیوان بۆ لەدەستدانی ئازادییەکانی کورد دەکات و نیشتمانەکەی وەک یارێک وێنا دەکات کە ئازاری دووری دەچێژێت.
سەفەرەکانی نالی هێزی بەردەوامی دیاسپۆرای کوردی دەردەخەن. کورد، سەرەڕای بڵاوبوونەوەی بە ناو ئیمپراتۆریاکاندا، بە ڕێگەی زمان و کولتووری هاوبەش ناسنامەی خۆی پاراستووە. نالی ئەمەی بەرجەستە دەکرد: پردێک لە نێوان ناوچەکاندا، کە بەرهەمەکەی سۆرانیقسەکەرانی لە عێراقەوە تا ئێران یەک دەخست. لە بارودۆخی ئەمڕۆدا، کە ملیۆنەها کورد لە دیاسپۆرادا دەژین، چیرۆکی نالی ئیلهامی یەکگرتوویی و پاراستنی کولتوور لە بەرامبەر فشارەکانی تواندنەوە دەبەخشێت.
بەشدارییە ئەدەبییەکان: پێکهێنانی قوتابخانەی سۆرانی
مەزنترین دیاریی نالی بۆ کوردستان بەرزکردنەوەی کوردیی سۆرانی بوو بۆ زمانێکی ئەدەبیی پێگەیشتوو. لەگەڵ شاعیرانی وەک سالم (نزیکەی 1800–1866) و کوردی (1812-1850) ئەوەی دامەزراند کە بە قوتابخانەی شیعری نالی ناسراوە و لە سەدەی 19دا گۆڕانێکی شۆڕشگێڕانەی لە ئەدەبی کوردیدا هێنا. پێش ئەوان شیعری کوردی بە زۆری بە کرمانجی یان بە فۆرمگەلێک بوو کە کاریگەریی فارسییان لەسەر بوو، بەڵام نالی پشتگیریی سۆرانی، زاراوەی باشووری کوردستان، کرد و کردی بە ئامرازێک بۆ دەربڕینی ئاڵۆز.
دیوانەکەی، کە کۆمەڵەی زیاتر لە 200 شیعرە و زۆرینەیان غەزەلن، شارەزاییی ئەوی دەخاتە ڕوو. نالی غەزەل، بە دوودێڕە هاوقافیەکان و بابەتەکانی خۆشەویستی و عیرفان، بۆ دەربڕینی ڕاستییەکانی ژیانی کورد گونجاند. بە تێکەڵکردنی دەربڕینە ناوخۆییەکان، وێنە سروشتییەکان و بابەتە نیشتمانپەروەرانەکان داهێنانی کرد و جوانیناسییەکی بە ڕوونی کوردیی خوڵقاند. بۆ نموونە، لە غەزەلێکی ناوداردا یار بە چیاکانی کوردستان دەچوێنێت؛ نەگیراو و هەمیشەیی، کە هێمای خۆڕاگریی نەتەوەکەیە.
نالی وەرگێڕ و بیرکارزانیش بوو؛ بەرهەمە فارسی و عەرەبییەکانی بۆ کوردی وەردەگێڕا و بەمە فەرهەنگی وشەکانی زمانەکەی دەوڵەمەند دەکرد. توانای زمانیی ئەو بە یەکخستنی ڕێزمان و کێش مامەڵەی لەگەڵ کێشەکانی سۆرانی، وەک زاڵبوونی شێوەی زارەکی، دەکرد. ئەمە گۆڕانێکی شۆڕشگێڕانە بوو؛ لە سەردەمێکدا کە دەسەڵاتدارانی عوسمانی تورکییان پەرە پێ دەدا، پێداگریی نالی لەسەر کوردی کردەوەیەکی بەرگریی کولتووری بوو.
بابەتەکانی شیعرەکەی قووڵن: خۆشەویستیی بێوەڵام تامەزرۆیی کورد بۆ ئازادی دەردەخات؛ وەجدی عیرفانی ئازادبوونی ڕۆحی بیر دەهێنێتەوە؛ جوانیی سروشتیش ڕێز لە دیمەنەکانی کوردستان دەگرێت. دەنگە نیشتمانپەروەرانە نادیارەکانی نەرم، بەڵام بەهێزن و بەبێ ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ «زنجیری ستەمکار» ئیدانە دەکەن. بەرهەمەکەی کاریگەریی لەسەر نەوەکان دانا، لە شاعیرە نوێیەکانی وەک شێرکۆ بێکەسەوە تا مۆسیقاژەنەکان کە دێڕەکانیان بە ئاواز خوێندەوە.
ئەدەبی نالی لە ناوەڕۆکدا لە بەرژەوەندیی کوردە و جەخت لە مافی کورد بۆ دەربڕینی خۆی دەکاتەوە. لە جیهانێکدا کە کوردی لە هەندێک ناوچە قەدەغەیە، میراتە سۆرانییەکەی بەڵگەی مانەوەی زمانە. بە هەڵبژاردنی کوردی لەبری زمانە ئیمپراتۆرییەکان، جەختی لە سەروەریی کولتووری دەکردەوە و ئیلهامی بە هەوڵەکانی ئەمڕۆ دەبەخشی بۆ فێرکردن و پەرەپێدانی کوردی لە قوتابخانە و میدیاکاندا.
بارودۆخی مێژوویی: شیعر لە ژێر سێبەری ئیمپراتۆریادا
نالی لە سەردەمی چاکسازییەکانی تەنزیمات (1839-1876) ژیا، کاتێک ئیمپراتۆریای عوسمانی بە بەناوەندکردنی دەسەڵات نوێ دەبووەوە، زۆرجار لەسەر حسابی کەمینەکانی وەک کورد. هەڵوەشاندنەوەی میرنشینەکانی وەک بابان و سۆران لە دەیەکانی 1830-1850دا کۆمەڵگەی کوردیی پارچەپارچە کرد و بوو بە هۆی ڕاپەڕین و کۆچکردن. نالی خۆی شایەتیی ئەم ئاڵۆزییە بوو و دوورکەوتنەوەی بۆ ئیستانبوڵ ئەنجامێکی ڕاستەوخۆی بوو.
شیعرەکەی ئەم ئاڵۆزییە دەردەخات و بۆ ڕەخنەگرتن لە ئیمپریالیزم ڕەمز بەکار دەهێنێت. شیوان بۆ لەدەستدانی یەکگرتووییی کورد دەکرد و هۆزە دابەشبووەکانی وەک عاشقی لێکدوور وێنا دەکرد. لەم سەردەمەدا نەتەوەپەروەریی کوردییش سەری هەڵدا، بە کاریگەریی بیرۆکە ئەورووپییەکان، هەرچەندە هێشتا لە سەرەتادا بوو. بەرهەمی نالی پێشەنگی ئەم ڕەوتەیە و لە ڕێگەی زمانەوە هەستی ناسنامەی هاوبەش پەرە پێ دەدات.
لە بەرامبەر ستەمی عوسمانیدا هەڵبژاردنی نالی بۆ نووسین بە سۆرانی کردارێکی یاخیگەر بوو. ئیمپراتۆریاکان زۆرجار زمانەکانی کەمینەکان سەرکوت دەکەن تا ناسنامەیان لاواز بکەن، بەڵام کورد لە ڕێگەی ئەدەبەوە بەرگریی کردووە. سەردەمی نالی هاوتەریبە لەگەڵ خەباتە نوێیەکان؛ لە سیاسەتەکانی تواندنەوەی تورکیاوە تا سنووردارکردنەکانی ئێران، کورد هێشتا بۆ مافە کولتوورییەکان خەبات دەکات. شیعرەکەی بیرمان دەخاتەوە کە هونەر لەم خەباتەدا چەکێکە و کاتێک ئیمپراتۆریاکان مێژوو دەنووسنەوە، ئەو دەیپارێزێت.
میرات و گرنگیی هاوچەرخ: چرایەک بۆ کوردستان
کاریگەریی نالی بەردەوامە و دیوانەکەی لە سەرانسەری کوردستان دووبارە چاپ و لێکۆڵینەوەی لەسەر دەکرێت. وەک «باوکی شیعری سۆرانی» ڕێزی لێ دەگیرێت و ئیلهام بە بزووتنەوەکانی مافی زمانی کوردی دەبەخشێت. لە سلێمانی پەیکەر و فێستیڤاڵ ڕێزی لێ دەگرن و دێڕەکانی لە گۆرانی و فیلمەکاندا دەردەکەون.
لە سەدەی 21دا، لە ناو خەباتە بەردەوامە کوردییەکان بۆ خۆبەڕێوەبردن لە عێراق، ماف لە تورکیا و مانەوە لە سووریا، نالی هێمای خۆڕاگرییە. بابەتەکانی خۆشەویستی و لەدەستدان دەنگدانەوەیان لە ناو کوردە ئاوارەکاندا هەیە و نیشتمانپەروەریی ئەو چالاکی هان دەدات. ڕێکخراوەکانی وەک پێنی کوردی بەرهەمەکەی پەرە پێ دەدەن و ئەدەبی کلاسیکی بە پرسە هاوچەرخەکانەوە دەبەستنەوە.
نالی فێرمان دەکات کە کولتوور مەزنترین هێزی کوردە. لە نیشتمانێکی دابەشکراودا شیعرەکەی یەک دەخات و جەخت لە نەتەوەیەکی بێسنوور دەکاتەوە. لە کاتێکدا کورد دەستکەوتە گرنگەکانی وەک حکوومەتی هەرێمی کوردستان بەدەست دەهێنێت، میراتی نالی هانی پێشکەوتنی زیاتر دەدات بەرەو یەکگرتوویی و دانپێدانان.
کۆتایی: لەئامێزگرتنی ڕۆحی نالی
ژیان و شیعری نالی گەشتی کورد پوخت دەکەنەوە: لە ڕەگ و ڕیشە لە خاکە کۆنەکانەوە تا دوورکەوتنەوە لە نیشتمان و سەرکەوتن لە ڕێگەی هونەرەوە. با وەک هێزێکی زیندوو ڕێزی لێ بگرین، نەک تەنها شوێنەوارێکی ڕابردوو، کە ئیلهاممان پێ دەبەخشێت بۆ پشتگیریی کولتووری کوردی. لە وشەکانیدا هێزی خەونبینین بە کوردستانێکی ئازاد دەدۆزینەوە.
سەرچاوەکانی وتارەکەی دەربارەی نالی
ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا - نالی بەرواری بڵاوکردنەوە: 24ی ئەیلوولی 2010 بەستەر: https://www.iranicaonline.org/articles/nali/ وتارێکی گشتگیر لەسەر ژیاننامە، بەرهەمەکان و کاریگەریی نالی لەسەر شیعری سۆرانی، لەگەڵ ئاماژەی سەرچاوەیی بۆ دیوانەکەی و لێکۆڵینەوەکانی زانایانی وەک مارف خەزنەدار.
ویکیپیدیا - نالی بەستەر: https://en.wikipedia.org/wiki/Nalî تێڕوانینێک بۆ نالی وەک کەسایەتییەکی سەرەکیی ئەدەبی کلاسیکی کوردی، بە جەختکردنەوە لە ڕۆڵی ئەو لە پەرەپێدانی کوردیی ناوەندی، یان سۆرانی، وەک زمانێکی ئەدەبی.
دادپەروەری بۆ کورد - شاعیرە کوردەکان بە درێژایی مێژوو: نالی (1800–1856) بەرواری بڵاوکردنەوە: 23ی ئەیلوولی 2021 بەستەر: https://justiceforkurds.org/2021/09/23/kurdish-poets-throughout-history-nali-1800-1856/ وردەکاریی ژیاننامە لەسەر سەرەتای ژیان، خوێندن و بەشدارییەکانی نالی لە ئەدەبی سۆرانیدا لە ناو ستەمی عوسمانیدا.
میدیەم - نالی، بە قەڵەمی گۆڤاری کوردی بەرواری بڵاوکردنەوە: 17ی کانوونی یەکەمی 2017 بەستەر: https://medium.com/@govarikurdi/nali-45573989363b باسکردنی نالی وەک زانایەکی چەندبوارە، لەگەڵ مشتومڕەکانی ساڵی لەدایکبوون و کۆچی دوایی، بە ئاماژە بۆ زانایانی وەک محەمەد ئەمین زەکی بەگ و عەلاەدین سەجادی.
لێتەرەچە کۆمپاس - شیعرناسیی نوێیەتی و نەتەوەپەروەری: شیعری نوێی کوردی بەرواری بڵاوکردنەوە: 2ی حوزەیرانی 2022 بەستەر: https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/lic3.12675 وتارێکی ئەکادیمی کە دێڕەکانی نالی دەهێنێتەوە و بەکارهێنانی مەبەستداری زمانی کوردی لە لایەن ئەوەوە وەک شێوەیەکی بەرگریی کولتووری باس دەکات.
نۆلج کۆمەنز - چوار غەزەل لە نالی بەستەر: https://works.hcommons.org/records/89b9y-3zt74 وەرگێڕانی ئینگلیزیی غەزەلەکانی نالی، کە ڕۆڵی ئەوی لە دامەزراندنی قوتابخانەی سۆرانیی شیعری کوردیدا دەردەخەن.
پرێزی - ژیان و میراتی نالی: شاعیرێکی کورد بەرواری بڵاوکردنەوە: 10ی کانوونی یەکەمی 2025 بەستەر: https://prezi.com/p/rzlsateixvme/the-life-and-legacy-of-nali-a-kurdish-poet/ پێشکەشکردنێک لەسەر بارودۆخی مێژوویی، بەروارەکانی ژیان و میراتی بەردەوامی نالی لە کولتووری کوردیدا.
فیگشێر - دوورکەوتنەوە لە نیشتمان گەیشتنە: شیعری کوردیی سەدەی نۆزدەیەم (تێز) بەستەر: https://figshare.com/ndownloader/files/56786378 تێزێکی قووڵ کە لە شاعیرە کوردەکانی سەدەی نۆزدەیەم، لەوانە نالی، دەکۆڵێتەوە و سەرچاوە مێژووییەکان و ڕەوتە شیعرییەکان شیک دەکاتەوە.
زمانناس - تایبەتمەندییە شیعرییەکانی کوردیی باکوور بە جێبەجێکردن لە وەرگێڕاندا (تێزی پی دی ئێف) بەستەر: https://zimannas.wordpress.com/wp-content/uploads/2017/01/magin_edward-thesis.pdf تێزێک کە قوتابخانەی نالی، ناوە ڕاستەقینەکەی و کاریگەریی لەسەر شیعری سۆرانی لە چوارچێوەی مێژووی ئەدەبی کوردیدا باس دەکات.
Tishk.org - 21ی کانوونی یەکەم – شەوی یەلدا – شەوچلە بەستەر: https://tishk.org/blog/kurdish-memory-days/december-21-yalda-night-sevcile/ ئاماژەیەکی کورت بۆ شیعرە ناودارەکەی نالی کە بۆ شەوی یەلدا دانراوە و بەشدارییە کولتووری و هێماییەکانی دەردەخات.