لە کاتێکدا ساڵی 2025 بەرەو کۆتایی دەچوو، کانوونی یەکەم مانگێکی چارەنووسساز بوو بۆ کورد و کوردستان؛ مانگێک کە ساڵێکی پێشکەوتنی ناسک، ململانێی بەردەوام و جووڵە دیپلۆماسییە نوێیەکانی لە سەرانسەری خاکە دابەشکراوەکانی ناوچەکەدا لە خۆ گرت. هەواڵەکان تورکیا، سووریا، عێراق و ئێرانیان دەگرتەوە، ئەو چوار ناوچە سەرەکییەی کورد تێیاندا دەژی، و بابەتە زاڵەکان بریتی بوون لە هەوڵەکانی یەکخستن لە سووریا، پێشکەوتنە پچڕپچڕەکانی پرۆسەی ئاشتیی تورکیا لەگەڵ پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK)، پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ لە ئێران و گەشە دامەزراوەییەکان لە کوردستانی عێراق.
ئەم ڕاپۆرتە ڕووداوە گرنگەکان کۆ دەکاتەوە و پشت بە میدیا جیهانییەکان، گفتوگۆکانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و لێدوانە فەرمییەکان دەبەستێت بۆ پێشکەشکردنی تێڕوانینێکی ورد بە ڕیزبەندیی کاتی و بابەتی. هەرچەندە لە هەندێک بواردا چرای گەشبینی دەدرەوشایەوە، وەک کردنەوەی کونسوڵخانەی ئەمریکا لە هەولێر، بەڵام گرژییە بنەڕەتییەکان، لە فشارەکانی تورکیا لەسەر کوردی سووریا تا سەرکوتکردنەکانی ئێران، جەختیان لە بارودۆخی ناسکی ئاواتەکانی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن و مافەکانی دەکردەوە. ئەمە بە پێی ناوچەکان ڕوون دەکەینەوە و تیشک دەخەینە سەر ڕووداوە گەورەکان، بارودۆخ و لێکەوتەکانیان، بە ئامانجی پێشکەشکردنی وێنەیەکی هاوسەنگ لە گەلێک کە لە ناو هێڵە جیاکەرەوە ژیۆسیاسییە ئاڵۆزەکاندا ڕێگای خۆی دەدۆزێتەوە.
کوردستانی سووریا: گرژی، گفتوگۆ و ئاگربەستە ناسکەکان
کانوونی یەکەمی 2025 لە ڕۆژئاوا (کوردستانی سووریا) پڕ لە ناجێگیری بوو؛ هێزەکانی سووریای دیموکرات (SDF)، کە بە سەرکردایەتیی کورد بوون، لە چەند بەرەیەکەوە ڕووبەڕووی فشاری ڕوو لە زیادبوون بوونەوە. مانگەکە بە وەستانی دانوستانەکانی تێکەڵکردنی هێزەکانی سووریای دیموکرات بە سوپای نیشتمانیی سووریا دەستی پێ کرد؛ پرۆسەیەک کە لە ڕێککەوتنی ئازاری 2025 لەگەڵ دیمەشقەوە سەرچاوەی گرتبوو. لە ژێر سەرۆکایەتیی کاتیی ئەحمەد شەرع، کە دوای ڕووخاندنی بەشار ئەسەد دەسەڵاتی گرتە دەست، ڕێککەوتنەکە یەکخستنی ئەم هێزانەی تا کۆتایی ساڵ بە پێویست دەزانی. بەڵام ناکۆکی لەسەر پێکهاتە، ئەوەی یەکەکانیان وەک فیرقەی پێکەوەبەستراو یەک بخرێن یان پارچەپارچە بکرێن، جێبەجێکردنی دوا خست.
لە ناوەڕاستی مانگەکەدا، لە 7ی کانوونی یەکەم، وەزیری دەرەوەی تورکیا هاکان فیدان لە سەردانێکی سووریا هێزەکانی سووریای دیموکراتی بەوە تۆمەتبار کرد کە نیازی جێبەجێکردنی ڕێککەوتنەکەیان نییە، و بە درێژەیەکی تیرۆریستیی پارتی کرێکارانی کوردستان ناوی بردن. ئەم گوتارە گرژییەکانی بەرز کردەوە؛ بە پێی ڕاپۆرتەکان، تورکیا، کە کاریگەریی لەسەر لایەنە سوورییەکان هەیە، هەڕەشەی ئەوەی کرد لە حاڵەتی سەرنەکەوتنی یەکخستنەکەدا پشتگیریی ئۆپەراسیۆنێکی بە سەرکردایەتیی دیمەشق دژی هێزەکانی سووریای دیموکرات بکات. ڕاپۆرتێکی ڕۆژنامەوانیی تورکی ئاماژەی دا ئەنقەرە لەوانەیە پشتگیریی هێرشێکی لەو جۆرە بکات، چونکە پێکهاتە خۆبەڕێوەبەرەکانی ئەم هێزانە لە درێژایی سنوورەکەیدا بە هەڕەشەیەک بۆ بوونی خۆی دەزانێت. لە وەڵامدا، فەرماندەی هێزەکانی سووریای دیموکرات مەزڵووم عەبدی لە 28ی کانوونی یەکەم لە دیمەشق گفتوگۆی کرد و وردەکارییەکانی یەکخستنەکەی تاوتوێ کرد، بەڵام میدیای دەوڵەتی ڕایگەیاند هیچ پێشکەوتنێکی چارەنووسساز ڕووی نەداوە. عەبدی لە لێدوانێکی کۆتایی ساڵدا پێشبینیی «یەکگرتووییی کورد»ی بۆ 2026 کرد و جەختی لە مافە دەستوورییەکانی کورد لە سووریا کردەوە.
توندوتیژی لە نێوان ئەم بنبەستە دیپلۆماسییانەدا دەردەکەوت. لە 22ی کانوونی یەکەم، پێکدادان لە حەلەب لە نێوان هێزەکانی حکومەتی سووریا و شەڕڤانانی هێزەکانی سووریای دیموکراتدا هەڵگیرسا و لە ناو سەردانەکەی فیداندا لانیکەم دوو هاووڵاتیی مەدەنی کوژران و چەند کەسێکیش بریندار بوون. ئەم پێکدادانانە، کە لەسەر پشکنینگەکانی گەڕەکەکانی ژێر کۆنترۆڵی هێزەکانی سووریای دیموکرات چڕ بوونەوە، دوودڵیی دیمەشقیان دەردەخست: هەوڵێکی بێدڵوگەرمی بۆ سەپاندنی کۆنترۆڵ بە خێرایی هێور بووەوە و لە 23ی کانوونی یەکەم گەیشتە ئاگربەست. تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان پڕ بوون لە ناڕەزایەتیی پشتگیرانی ئەم هێزانە دژی دەستێوەردانی تورکیا؛ بڵاوکراوەکانی وەک ئەوەی @QSD_69 ستایشی خۆڕاگرییان دەکرد: «الله ثم #قسد 💛🔥» (خودا، پاشان هێزەکانی سووریای دیموکرات). بەکارهێنەرێکی دیکە، @calebmclambsura، لە ناو ئەوەی بە «داگیرکردنی ڕۆژئاوای کوردستان لەلایەن تیرۆریستە پشتگیریکراوەکانی تورکیاوە» ناوی دەبرد، داوای نوێژ و دوعای بۆ ڕۆژئاوا دەکرد.
لە ڕووی بارودۆخەوە، ئەم ڕووداوانە بە گۆڕانە فراوانترەکانی ناوچەکەوە بەستراونەتەوە. هەڵوێستی «دژە تیرۆر»ی تورکیا بەرامبەر هێزەکانی سووریای دیموکرات و پارتی کرێکارانی کوردستان توندتر بووە، لە دوای ڕاگەیاندنی هەڵوەشاندنەوەی پارتی کرێکارانی کوردستان لە ئایاری 2025دا، کە بەشێک بوو لە پرۆسەی بەردەوامی ئاشتیی تورکیا. بەڵام بەهێزکردنی هێزەکانی ئەنقەرە لە باکووری سووریا ئاماژەی ئامادەیی بۆ بەرزکردنەوەی گرژییەکان دەدات. بۆ هێزەکانی سووریای دیموکرات، کە باکووری ڕۆژهەڵاتی نەوتدەوڵەمەندی سووریا کۆنترۆڵ دەکەن، یەکخستنەکە مەترسیی لاوازکردنی ئەو خۆبەڕێوەبردنەی هەیە کە دوای داعش بەدەست هات. پێشنیاری دیمەشق بۆ دابەشکردنی ئەم هێزانە بە سەر سێ فیرقەدا، لەگەڵ لیوایەکی ژنان، بە پێشنیاری بەرامبەری کورد بۆ پاراستنی یەکەکان وەڵام درایەوە. سەرکردە زیندانیکراوەکەی پارتی کرێکارانی کوردستان عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە پەیامێکی 30ی کانوونی یەکەمدا داوای لە تورکیا کرد گفتوگۆی نێوان ئەم هێزانە و دیمەشق ئاسان بکات و جەختی لە ڕۆڵی «ئاسانکار» بۆ ئاشتی کردەوە.
لێکەوتەکان قووڵن: سەرنەکەوتنی یەکخستنەکە دەتوانێت شەڕێکی تەواوعەیار هەڵبگیرسێنێت، هەزاران کەس ئاوارە بکات و هەوڵەکانی دژە داعش، کە ئەمریکا پشتگیرییان دەکات، ناجێگیر بکات. بڵاوکراوەکانی ئێکس نیگەرانییەکانی کوردیان دەردەخست؛ @shoresh03 بانگەشە مێژووییەکانی تاوتوێ دەکرد و @TheAdiabenian باسی پەیوەندییە جینییەکانی دەکرد، کە گفتوگۆکانی ناسنامەیان لە ناو قەیرانەکاندا دەردەخست. لە کۆتایی 2025دا، چارەنووسی ڕۆژئاوا لە نادیاریدا مایەوە، و 2026 لەوانەیە یەکگرتوویی یان شەڕێکی نوێی لەگەڵ خۆیدا بهێنێت.
کوردستانی تورکیا: پرۆسەی ئاشتی لە ناو ئامانجە ناکۆکەکاندا دەوەستێت
لە باکوور (کوردستانی تورکیا)، لە کانوونی یەکەمی 2025دا پرۆسەی ناسکی ئاشتیی نێوان پارتی کرێکارانی کوردستان و تورکیا، کە لە کۆتاییەکانی 2024 دەستی پێ کردبوو، لەگەڵ بنبەستەکاندا دەستەویەخە بوو. دوای هەڵوەشاندنەوەی پارتی کرێکارانی کوردستان لە ئایاری 2025 و سووتاندنی هێماییی چەکەکان لە تەممووزدا، گفتوگۆکان لەسەر داواکارییەکان وەستان: تورکیا پێداگری لەسەر چەکدانانی تەواو و هەڵوەشاندنەوەی هێزەکانی سووریای دیموکرات لە سووریا دەکات، کوردیش داوای ئازادکردنی ئۆجەلان و دانپێدانانی دەستووری دەکات.
لە سەرەتای کانوونی یەکەمدا ڕاپۆرتەکانی ئیکۆنۆمیست درزی ناو ئەنقەرەیان دەردەخست: هاوبەشەکانی هاوپەیمانیی سەرۆک ئەردۆغان لەسەر سازشەکان ناکۆک بوون و نەتەوەپەروەرەکان دژی لێبوردن لە ئەندامانی پارتی کرێکارانی کوردستان دەوەستانەوە. شیکردنەوەیەکی باڵکان ئینسایت لە 15ی کانوونی یەکەمدا ئاگاداریی لە «ئامانجە ناکۆکەکان» دا و ئاماژەی بە گومانەکانی کورد کرد دوای ساڵێک لە پێشکەوتنی هێواش. سەرەڕای گواستنەوەی شەڕڤانانی پارتی کرێکارانی کوردستان بۆ کوردستانی عێراق لە تشرینی یەکەمدا وەک هەنگاوێک بۆ بنیاتنانی متمانە، ئەردۆغان بە ئۆپەراسیۆنە دژە کوردەکان بەردەوام بوو و ڕۆژنامەنووس و ئەندامانی پارتی دێمی دەستگیر دەکرد.
ڕاپۆرتی چاودێریی جینۆساید لە 12ی کانوونی یەکەمدا وردەکاریی ستەمی بەردەوامی خستە ڕوو: دەستگیرکردنی ناحەق، هەڵکوتان و کردارە سەربازییەکان سەرەڕای ئاگربەست. ڕاپۆرتەکە ژمارەی قوربانییەکانی بە 40,000 کەس مەزەندە کرد لە 1978ەوە.
ڕاپۆرتەکە ڕەخنەی لە «هەڵمەتی دژە کورد»ی ئەردۆغان گرت، لەگەڵ ترساندنی کوردی دیاسپۆرا. تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان دەنگدانەوەی ناڕەزایەتییەکان بوون؛ @Heimatlos84 ئەمەی بڵاو کردەوە: «Bijî rêber Apo! Bijî Tevgera Azadiya Kurdistan!» (بژی ڕێبەر ئاپۆ! بژی جووڵانەوەی ئازادیی کوردستان!) و پشتگیریی بەدەست هێنا. بانگەوازی 30ی کانوونی یەکەمی ئۆجەلان بۆ ئەوەی تورکیا ناوبژیوانیی گفتوگۆکانی هێزەکانی سووریای دیموکرات و دیمەشق بکات، ڕەهەندێکی دیکەی زیاد کرد؛ ئەنقەرەی وەک ناوبژیوانێکی ئاشتی دەخستە ڕوو، لە هەمان کاتدا ئامانجەکانی دژی ئەم هێزانە پێش دەبرد.
وتارێکی ناوەندی ستیمسن لە 17ی کانوونی یەکەمدا ئاماژەی بە لێکەوتە ناوچەییەکان کرد: کۆنگرەی قەندیلی پارتی کرێکارانی کوردستان لە ئایاردا جەختی لەوە کردەوە کە «ئەرکە مێژووییەکەی» بە ئەنجام گەیشتووە، بەڵام پشتڕاستکردنەوەی چەکدانان هێشتا جێی ناکۆکی بوو. گفتوگۆکانی ئێکس، وەک شیکردنەوەکەی @temmuz1919 بۆ پێشنیارە سوورییەکان وەک «سەپاندنی سیاسی»، پرسەکانی کوردی تورکیا و سووریایان بە یەکەوە دەبەستەوە. لە کۆتایی مانگەکەدا، سەردانە پەرلەمانییەکەی تشرینی دووەم بۆ لای ئۆجەلان ئاماژەی جووڵەیەکی نوێی دەدا، بەڵام پوختەکەی تشرینی یەکەمی باڵکان ئینسایت پرسیاری لە ڕاستگۆییی هەوڵەکان دەکرد.
وەستانی پرۆسەکە مەترسیی پاشەکشەی هەیە؛ بەبێ چاکسازیی یاسایی لە 2026دا، بە پێی تێڕوانینی گشتیی نومێدیا24، توندڕەوەکان دەتوانن دەستکەوتەکان لە ڕێڕەویان دەربکەن. کورد ئەمە بە تاقیکردنەوەیەکی چارەنووسساز بۆ دیموکراسی دەزانێت، و بڵاوکراوەکانی وەک ئەوەی @SimonSuleymany ئاگاداری لە هێرشی هاوبەش بۆ سەر هەموو بەشەکانی کوردستان دەدەن.
کوردستانی ئێران: دەستگیرکردن، ناڕەزایەتی و مردنە گومانلێکراوەکان
ڕۆژهەڵات (کوردستانی ئێران) لە کانوونی یەکەمی 2025دا ڕووبەڕووی سەرکوتکردنی توندتر بووەوە؛ دەستگیرکردن و مردنە پڕنهێنییەکان داواکاری بۆ لێپرسینەوەیان بەهێزتر کرد. هەنگاو لە 4ی کانوونی یەکەمدا ڕایگەیاند لە ماوەی ناڕەزایەتییەکاندا 10 کورد، لەگەڵ ژنێک، لە سنە دەستگیر کراون. ئەمە دوای یادەکانی تشرینی دووەم بۆ خوسرەو عەلیکوردی بوو؛ پارێزەرێکی دیار کە لە 5ی کانوونی یەکەمدا لە بارودۆخێکی گومانلێکراودا بە مردوویی دۆزرایەوە. دەسەڵاتداران وتیان جەڵتەی دڵ بووە، بەڵام برینداری و لابردنی کامێرای چاودێری گومانی کردەوەی تاوانبارییان دەورووژاند.
عەلیکوردی، کە بەرگریی لە زیندانییە سیاسییەکان دەکرد، پێشتر لە 2025دا زیندان و قەدەغەکردنی بەسەردا هاتبوو. هەنگاو ناسنامەی 31 دەستگیرکراوی لە یادی ئەو لە مەشهەد لە 13ی کانوونی یەکەمدا دیاری کرد، و 16 کەس دەستگیر کران، لەوانە نەرگس محەممەدیی براوەی خەڵاتی نۆبڵ. ئەم ڕووداوانە بەشێک بوون لە شێوازێکی دووبارەبووەوە: ڕاپۆرتی ساڵانەی کوردستانی واشنتن ئاماژەی بە زیاتر لە 800 لەسێدارەدان لە ئێران کرد، کە بە ڕادەیەکی ناهاوسەنگ کاریگەرییان لەسەر کورد هەبوو؛ حوکمەکانی سێدارە، وەک حوکمی پەخشان عەزیزی، لە کانوونی دووەمدا سەرەڕای بانگەشەکانی ئەشکەنجە پشتڕاست کرانەوە. هەڵوەشاندنەوەی حوکمەکان بۆ وریشە مرادی لە کانوونی یەکەم و پێنج خۆپیشاندەری بۆکان لە تشرینی یەکەمدا دەرفەتێکی دەگمەنیان بۆ ئاسوودەیی هێنا، بەڵام ڕاپۆرتەکە بە توندی ناڕەزایەتیی لە «هەڵمەتێکی شۆکهێنەر» بۆ سەرکوتکردنی ناڕەزایەتی دەربڕی.
ناڕەزایەتییە پەیوەستەکان بە ڕاپەڕینەکانی 2022ەوە بەردەوام بوون، لەگەڵ مانگرتن لە شارە کوردییەکان. ئێکس تووڕەییی دەردەخست؛ @ZagrosChengzer ڕەخنەی لە ڕژێمی ئێران گرت و وەک «بازنەیەکی داخراوی دەستەبژێران» ناوی برد و بەرگریی لە دیموکراسیی سیکولار کرد. تێڕوانینی گشتیی نومێدیا24 تیشکی خستە سەر کۆچ، شەڕ و بەرخودان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و خەباتەکانی ڕۆژهەڵاتی لەو چوارچێوەیەدا خستە ڕوو.
بە پێی گرووپەکانی مافەکانی مرۆڤ، تاران سزای مردن دەکات بە چەکێک بۆ ئامانجگرتنی کەمینەکان. ڕووداوەکانی کانوونی یەکەم ئاماژەی ئەوە دەدەن کە لە 2026دا پشوویەک لە سەرکوتکردن نابێت و لەوانەیە ببن بە هۆی ئاژاوەی فراوانتر.
(ژمارەی وشەکان تا ئێستا: ~1900)
کوردستانی عێراق: خاڵە دیپلۆماسییە گرنگەکان و چاکسازییە ئابوورییەکان
لە باشوور (کوردستانی عێراق)، کانوونی یەکەم لە ناو ئاژاوەی ناوچەکەدا گەشەی ئەرێنیی لەگەڵ خۆیدا هێنا. ئەمریکا لە 3ی کانوونی یەکەمدا گەورەترین کونسوڵخانەی خۆی لە جیهاندا لە هەولێر کردەوە؛ کۆمپڵێکسێکی بە بڕی $800 ملیۆن کە هێمای هاوبەشیی بەردەوام بوو. جێگری وەزیری دەرەوە مایکل ڕیگاس وەک «بەڵگەیەک»ی پەیوەندییەکان ستایشی کرد و جەختی لە هاوکاریی ئاسایش کردەوە. ئەمە پێگەی نێودەوڵەتیی حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG)ی بەهێز کرد.
لە ڕووی ئابوورییەوە، حکومەتی هەرێمی کوردستان چاکسازییە داراییەکانی پێش خست: ئێن ئاڕ تی هەواڵی شەپۆلێکی دیکەی بەفربارینی لە 31ی کانوونی یەکەمەوە دا، بەڵام لەوە گرنگتر، پێشکەوتن هەبوو لە کارەکانی بانکێکی نیشتمانی بە سەرمایەی 250 ملیار دینار بۆ یەکخستنی 28 بانک. کوردستان 24 ئاماژەی بە پێشبینیی عەبدیی هێزەکانی سووریای دیموکرات کرد بۆ یەکگرتوویی لە 2026دا و بە هاوپشتیی فراوانتری کوردییەوە بەستییەوە.
لە ڕووی سیاسییەوە، شاندەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان لە 24ی کانوونی یەکەمدا لەگەڵ سەرکردەکانی بەغدا کۆ بوونەوە و داوای یاسای نەوت و گاز، جێبەجێکردنی ماددەی 140، بەشەکانی بودجە و هەموارکردنەوەکانی هەڵبژاردنیان کرد. سەرۆکوەزیرانی هەرێمی کوردستان پیرۆزباییی لە جێگری نوێی سەرۆکی پەرلەمانی عێراق کرد. بڵاوکراوەکانی ئێکس کولتووریان ستایش دەکرد، وەک بڵاوکراوەکەی @Turkicultures لەسەر کوردە قیرغیزەکانی وان.
ئەم هەنگاوانە لە بەرامبەر ناجێگیریی دراوسێکاندا کوردستانی عێراق وەک ناوەندێکی جێگیر دەخەنە ڕوو.
گەشەکانی دیکە: خۆڕاگریی کولتووری و دەنگدانەوە جیهانییەکان
لە ڕووی کولتوورییەوە، کانوونی یەکەم شایەتیی بیرکردنەوە لە تێڕوانینی گشتیی 2025 بوو: ژن نیوز تیشکی خستە سەر کۆچ، شەڕ و بەرخودان لە سەرانسەری کوردستان. بڵاوکراوەکانی وەک ڕاپرسیی @Kurdistan_AR لەسەر سەربەخۆییی کوردستانی گەورە هەزاران بەشداری و کارلێکیان بەدەست هێنا.
لە ئاستی جیهانیدا، نوێکردنەوەکەی بەرنامەی ئۆف لیشی ئەریک پرینس لە 23ی کانوونی یەکەمدا ئاماژەی بە ڕەخنەکانی تورکیا لە هێزەکانی سووریای دیموکرات کرد، کە دەنگدانەوەی شیکردنەوە فراوانترەکان بوو. بڵاوکراوە مێژووییەکانی وەک ئەوەی @blbl1648757 لەسەر پێشمەرگە شانازییان دەورووژاند.
کۆتایی: مانگێک لە چوارڕێیانی چارەنووسدا
کانوونی یەکەمی 2025 دژبەیەکەکانی کوردستانی لە خۆ گرت: دەرفەتە دیپلۆماسییەکان لە عێراق، هەڵگیرسانی توندوتیژی لە سووریا، ئاشتیی وەستاو لە تورکیا و سەرکوتکردن لە ئێران. وەک ڕاپۆرتەکانی نومێدیا24 جەختیان دەکردەوە، جەختکردنەوەی 2026 لە چاکسازییە یاساییەکان دەتوانێت ڕێڕەوی پێشکەوتن دیاری بکات. بەڵام لەگەڵ فشارەکانی تورکیا و لەسێدارەدانەکانی ئێراندا، یەکگرتوویی هێشتا دوور لە بەدەستهێنانە. خۆڕاگریی کورد، کە لە ئێکس بە «Bijî Kurdistan» دەنگ دەدرێتەوە، لە ناو نادیاریدا بەردەوامە. ئەم ڕاپۆرتە، کە پشت بە سەرچاوە جۆراوجۆرەکان دەبەستێت، جەخت لە پێویستیی پشتیوانیی نێودەوڵەتی بۆ پەرەپێدانی ئاشتیی بەردەوام دەکاتەوە.