پێڕست
بەشی 1: پێناسەی کوردستانی ڕۆژاوا
بۆ تێگەیشتن لە مێژووی تایبەتیی کوردستانی ڕۆژاوا، کە لە زمانی کوردیدا بە گشتی بە ڕۆژاوا ناسراوە و واتای وشەیی «ڕۆژاوا» یان «شوێنی ئاوابوونی خۆر» دەگەیەنێت، سەرەتا دەبێت بزانین چۆن جوگرافیاکەی بە شێوەیەکی بنەڕەتی لە بەشەکانی تری نیشتمانی کورد جیاوازە.
لە کاتێکدا کوردستانی باکوور لە تورکیا و کوردستانی باشوور لە عێراق بە زنجیرە چیا بەرزەکانیان ناسراون کە تێپەڕین پێیاندا مەحاڵە، ڕۆژاوا بە پلەیەکی زۆر بەرچاو بە دەشتە تەخت و بەپیتەکانی دەناسرێتەوە.
جوگرافیا: کۆگای دانەوێڵەی سووریا
ڕۆژاوا لە درێژایی سنووری باکووری سووریای ئەمڕۆ، ڕاستەوخۆ لە تەنیشت تورکیا، هەڵکەوتووە و پارچەخاکێکی یەکپارچە و بەیەکەوەبەستراو نییە. لەبری ئەوە، لە مێژوودا لە سێ ناوچەی جیاواز و لێکدابڕاو، یان «کانتۆن»، پێک هاتووە کە ناوچە زۆربەعەرەبەکان لێکیان جیا کردوونەتەوە. لە ڕۆژهەڵاتەوە بەرەو ڕۆژاوا، ئەمانەن:
کانتۆنی جەزیرە (جزیرێ): ئەمە گەورەترین و پڕدانیشتووترین ناوچەیە، لە دوورترین بەشی باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا، پارێزگای حەسەکە، هەڵکەوتووە و هاوسنووری هەردوو وڵاتی تورکیا و عێراقە. ئەم ناوچە کشتوکاڵییە، کە ڕووبارەکانی دیجلە و خابوور ئاوی دەدەن، زۆر بەپیتە. پێش جەنگی ناوخۆ، تەنها ئەم ناوچەیە زیاتر لە نیوەی گەنمی سەرانسەری سووریای بەرهەم دەهێنا و نزیکەی هەموو یەدەگە نەوتییەکانی تێدا بوو کە شیاوی بەرهەمهێنان بوون. شارە سەرەکییەکانی بریتین لە قامیشلی (قامیشلۆ)، کە بە پایتەختی نهێنیی ڕۆژاوا دادەنرێت، و حەسەکە (حەسەکێ).
کانتۆنی کۆبانی (کۆبانێ): لە باکووری ناوەڕاستی سووریا، لە کەناری ڕۆژهەڵاتی ڕووباری فورات، هەڵکەوتووە. ناوچەیەکی بچووکترە کە لە مێژوودا کشتوکاڵی بووە و بە بەرەنگاربوونەوە قارەمانانەکەی، کۆڵان بە کۆڵان، بەرامبەر داعش لە ساڵی 2014دا، ناوبانگێکی زۆری جیهانی پەیدا کرد.
کانتۆنی عەفرین (ئەفرین): لە دوورترین بەشی باکووری ڕۆژاوای سووریا، لە پارێزگای حەلەب، هەڵکەوتووە و تەنها بەشی شاخاویی ڕۆژاوایە. عەفرین لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە ملیۆنان دارە زەیتوونەکەی ناسراوە کە ڕۆنی زەیتوون و سابوونی کوالێتیبەرز بەرهەم دەهێنن. لە مێژوودا ناوچەیەکی کوردیی زۆر ئاشتیخواز و دەوڵەمەند بە کولتوور بووە. (تێبینی: لە ساڵی 2018ەوە، عەفرین لە ژێر داگیرکاریی سەربازیی تورکیا و گرووپە یاخییە سوورییەکانی پشتگیریکراوی تورکیادایە.)
ڕەنگاڵەیەکی پێکهاتەی دانیشتووان
بە پێچەوانەی ناوچە شاخاوییە دوورەکانی باکوور، دەشتەکانی ڕۆژاوا هەمیشە خاڵی یەکگەیشتنی ڕێگاکان بوون. چونکە تێپەڕین بە خاکەکەیدا ئاسانە، ناوچەکە زۆر فرەنەتەوە و فرەئایینە.
هەرچەندە کورد لە کانتۆنە ناوەندییەکاندا زۆرینە پێک دەهێنن، لەگەڵ ژمارەیەکی بەرچاوی عەرەب، سریانی‌ئاشووری، ئەرمەنی و تورکماندا لە هەمان خاک دەژین. لە ڕووی ئایینییەوە، زۆربەی کوردەکانی ئێرە موسڵمانی سوننەن، بەڵام ژمارەیەکی بەرچاوی کوردانی ئێزدی، بە تایبەتی لە عەفرین و ڕۆژهەڵاتی جەزیرە، هەیە و کۆمەڵگە مەسیحییە زیندووەکانیش لێرە دەژین. ئەم فرەچەشنییە قووڵ و مێژووییە ڕاستەوخۆ کاریگەریی لە فەلسەفەی سیاسیی سیکولار و فرەییخواز، «کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیک»، کرد کە سەرکردایەتیی کورد لە شۆڕشی 2012دا جێبەجێی دەکرد.
زمانی سەرەکیی کوردانی ڕۆژاوا کرمانجییە؛ هەمان ئەو زاراوەیەی لە ئەوبەری سنوورەکە، لە کوردستانی باکوور، قسەی پێ دەکرێت.
بەشی 2: سەردەمی کۆن، ئیمپراتۆرییەکان و سنوورە عوسمانییەکان
لە خوێندنەوەی مێژووی سەرەتایی کوردستانی ڕۆژاوادا، گرنگترین چەمک بۆ تێگەیشتن ئەوەیە کە بۆ هەزاران ساڵ، ئەو سنوورەی ئێستا سووریا لە تورکیا جیا دەکاتەوە بوونی نەبوو. پێش ساڵانی 1920ەکان، ڕۆژاوا تەنها درێژەی باشووری و دەشتایی نیشتمانی فراوانتری کورد بوو. مێژووی ڕۆژاوا مێژووی کوردستانی باکوورە؛ ئەوان یەک بۆشایی جوگرافی و کولتووریی بەردەوام بوون.
میزۆپۆتامیای کۆن و ئیمپراتۆریی میتانی
دەشتە تەختەکانی ڕۆژاوا لە سەرووی میزۆپۆتامیا، یەکێک لە لانکەکانی شارستانیەتی مرۆڤ، هەڵکەوتوون. باوباپیرانی کورد کە لەم دەشتانەدا دەژیان، لە ڕووی مێژووییەوە پەیوەندییان بە پاشایەتییە بەهێزە کۆنەکانەوە هەبوو کە فەرمانڕەوایی ناوچەکەیان دەکرد.
حوڕییەکان و میتانی (نزیکەی 1500ی پێش زایین – 1300ی پێش زایین): حوڕییەکان، گەلێکی کۆن کە بە زمانێک قسەیان دەکرد کە پەیوەندیی زمانەوانیی بە ڕیشە قووڵەکانی ڕێزمانی کوردیی هاوچەرخەوە هەبوو، ئیمپراتۆریی میتانییان دامەزراند. ناوەندی میتانی بە وردی لە کانتۆنی جەزیرەی ڕۆژاوای ئەمڕۆدا هەڵکەوتبوو. شوێنەوارناسان پێیان وایە پایتەختەکەیان، واشوکاننی، لە نزیک شاری کوردیی سەرێ کانیی ئەمڕۆ، ڕەئس‌العەین، هەڵکەوتووە. میتانییەکان سوارچاک و دروستکەری عەرەبانەی جەنگیی لێهاتوو بوون و بۆ دەسەڵات بەسەر ڕۆژهەڵاتی نزیکدا ڕکابەریی میسرییە کۆنەکانیان دەکرد.
ئیمپراتۆرییەکانی ماد و فارس: تا سەردەمی ئاسن، مادە ئێرانی‌زمانەکان، کە بە باوباپیرە کولتوورییەکانی کورد دەبینرێن، و دواتر فارسە هەخامەنشییەکان، ئەم دەشتانەیان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان.
ناوچەی چیا و ناوچەی بەڕی (چیاکان و دەشتەکان)
لە سەردەمە ئیسلامی، ئەیوبی و عوسمانییەکاندا، پەیوەندیی نێوان کوردانی چیاکان و کوردانی دەشتەکانی سووریا بە کۆچی وەرزی و کۆچەریی ئاژەڵداری دەناسرایەوە.
لە کولتووری کوردیدا، پەیوەندییەکی تایبەت لە نێوان چیا (چیاکانی تورکیای ئەمڕۆ) و بەڕی (دەشتەکانی سووریای ئەمڕۆ)دا هەیە.
کۆچی وەرزی: بۆ چەندین سەدە، یەکێتییە عەشیرەتییە گەورەکانی کورد کۆچەر بوون. لە زستانە سەخت و بەستەڵەکییەکانی چیاکانی باکووردا، هۆزەکان ڕەوە گەورەکانی مەڕیان بۆ خوارەوە، بۆ دەشتە گەرم و تەختەکانی بەڕی لە ڕۆژاوا، دەگواستەوە. لە هاویندا، کاتێک دەشتەکان زۆر گەرم دەبوون، دەگەڕانەوە سەرەوە بۆ لەوەڕگا فێنکەکانی چیا.
یەکێتیی میلی: لە سەردەمی ئیمپراتۆریی عوسمانی، لە سەدەکانی 16 تا 19، یەکێک لە بەهێزترین گرووپەکانی ئەم ناوچەیە یەکێتیی عەشیرەتیی میلی بوو. ئەم یەکێتییە، کە سەرۆکە کوردەکان ڕابەرایەتییان دەکرد، هۆزی کورد و عەرەب و تورکمانی لەخۆ دەگرت. ئەوان بە کردەوە وەک فەرمانڕەوای نیمچەسەربەخۆی دەشتەکانی دەوروبەری ڕەققە، ئورفا و حەسەکەی ئەمڕۆ کاریان دەکرد؛ سنووری باشووریان بۆ سوڵتانی عوسمانی دەپاراست و لە هەمان کاتدا بە ئازادی بەو سنوورەدا دەهاتن و دەچوون کە ئێستا نێوان سووریا و تورکیایە.
کۆتایی سەردەمی عوسمانییەکان
کاتێک ئیمپراتۆریی عوسمانی لە کۆتایی سەدەی 19 و سەرەتای سەدەی 20دا بەرەو ڕووخان چوو، پێکهاتەی دانیشتووانی ڕۆژاوا گۆڕا.
پەنابەرانی ئیمپراتۆری: لەگەڵ لەدەستدانی خاکەکانی بەڵقان و قەفقاز لەلایەن عوسمانییەکانەوە، دەوڵەت هەزاران پەنابەری موسڵمانی چەرکەس و چیچنی لە دەشتەکانی سووریا نیشتەجێ کردەوە.
جینۆسایدی ئەرمەنییەکان (1915): بە داخەوە، دەشتەکانی ڕۆژاوا، بە تایبەتی دەوروبەری دەیرەزوور و حەسەکە، بوونە دوا وێستگەی ڕێپێوانەکانی مەرگی جینۆسایدی ئەرمەنییەکان. دوای کۆتایی جەنگی یەکەمی جیهان، هەزاران ڕزگاربووی ئەرمەنی و سریانی‌ئاشووری بە هەمیشەیی لە ناوچەی جەزیرە نیشتەجێ بوون و ئەو ناوەندە شارستانییە فرەچەشنانەیان دروست کرد کە ئەمڕۆ بوونیان هەیە؛ وەک قامیشلی، کە بە پلەیەکی زۆر بەرچاو لەلایەن پەنابەرە ئاشوورییە هەڵاتووەکانی کۆمەڵکوژییەکانی تورکیاوە دامەزرا.
تا کۆتایی جەنگی یەکەمی جیهان، کوردانی چیاکان و کوردانی دەشتەکان یەک گەل بوون و هیچ دیوار یان تەلی سیاسی لێکی جیا نەکردبوونەوە. ئەو دابڕانە وێرانکەرەی ڕۆژاوا لە بەشەکانی تری کوردستان، لە مەیدانی جەنگدا ڕووی نەدەدا، بەڵکو لەسەر نەخشەیەک کە دیپلۆماتە ئەورووپییەکان دایانڕشتبوو.
لێرەدا فراوانکردنەوەیەکی زۆر وردی بەشی 3: مانداتی فەرەنسا و سنووری شەمەندەفەر (1920ەکان–1940ەکان) دەخرێتە ڕوو.
ڕەنگە ئەمە دڵتەزێنترین و لە ڕووی کولتوورییەوە گرنگترین بەشی مێژووی ڕۆژاوا بێت. بە وردی ڕوونی دەکاتەوە چۆن ئەم گرووپە دیاریکراوەی کورد لەلایەن هێزە کۆڵۆنیالیستەکانەوە لە بەشەکانی تری نیشتمانەکەیان دابڕان و چۆن ئەو کارەساتە بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو سووریای کردە زێدی بووژانەوەی کولتووریی هاوچەرخی کورد.
بەشی 3: مانداتی فەرەنسا و سنووری شەمەندەفەر (1920ەکان–1940ەکان)
مێژووی ڕۆژاوا وەک کیانێکی سیاسیی جیاواز بە هێڵێکی پێنووس لە ئەورووپا دەستی پێ کرد. دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریی عوسمانی لە کۆتایی جەنگی یەکەمی جیهان، هێزە سەرکەوتووە هاوپەیمانەکان، بە تایبەتی بەریتانیا و فەرەنسا، دەستیان بە دابەشکردنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کرد بۆ خزمەتکردنی بەرژەوەندییە کۆڵۆنیالیستییەکانی خۆیان.
ڕێککەوتنی نهێنیی سایکس‌پیکۆی 1916 پێشتر بنەمای دابەشکردنی ناوچەکەی دانابوو، بەڵام پەیمانەکانی دواتری نێوان فەرەنسا و کۆماری نوێدامەزراوی تورکیا بوون کە لە ڕووی خاکەوە کوردستانی ڕۆژاوایان دروست کرد.
ڕێککەوتنی ئەنقەرە و سنووری شەمەندەفەر (1921)
تا ساڵی 1920، فەرەنسا «مانداتی سووریا و لوبنان»ی دامەزراندبوو. بەڵام هێزە فەرەنسییەکان لە باکووری سووریا بە دەستی هێزە نەتەوەپەرستە تورکەکانی مستەفا کەمال ئەتاتورک تلفاتێکی زۆریان دەدا. فەرەنسییەکان، کە لە جەنگ ماندوو ببوون، هەوڵیان دا سنووری باکوورییان جێگیر بکەن.
شەمەندەفەری بەرلین بەغدا: لە ساڵی 1921دا، فەرەنسا و تورکیا پەیمانی ئەنقەرەیان واژوو کرد. بۆ دانانی سنوورێکی ڕوون کە بەرگریکردن لێی ئاسان بێت، بڕیارێکیان دا کە تەمبەڵییەکی سەرسوڕهێنەری بوروکراتی تێدا دەردەکەوت: بە سادەیی، ڕێڕەوی شەمەندەفەرە تەواونەکراوەکەی بەرلین بەغدایان بۆ سەدان میل وەک سنووری فەرمیی نێودەوڵەتی بەکار هێنا.
سەرخەت و بنخەت: بە درێژایی شەوێک، نیشتمانی کورد بە ڕێڕەوێکی ڕاستەقینەی ئاسن بووە دوو نیوە. خاکەکانی باکووری شەمەندەفەر لە تورکیا، بە کوردی بە سەرخەت ناسراون؛ واتە سەرووی هێڵەکە. خاکەکانی باشووری شەمەندەفەر، لە سووریای ژێر کۆنترۆڵی فەرەنسا، بە بنخەت ناسراون؛ واتە خوارووی هێڵەکە.
بنەماڵە لێکدابڕاوەکان: ئەم سنوورە هەڕەمەکییەی شەمەندەفەر هیچ سەرنجێکی بە جوگرافیای مرۆیی ناوچەکە نەدا. بە دڕندانەیی یەکێتییە عەشیرەتییە کۆنەکانی کورد، زەوییە کشتوکاڵییەکان و تەنانەت گوندە تاکەکانی کردە دوو بەش. بۆ چەندین دەیە دوای کێشانی سنوورەکە، جوتیارێکی کورد لە قامیشلیی سووریا دەیتوانی بە ڕاستەقینە لەسەر ڕێڕەوی شەمەندەفەرەکە بوەستێت و دەست بۆ براکەی ڕاوەشێنێت کە لە نوسەیبینی تورکیا دەژیا؛ تەنها چەند دەیان یاردی تەلی دڕکاوی و پاسەوانانی سنووری فەرەنسا و تورکیا لێکیان جیا دەکردنەوە. کۆچە ڕەوان و وەرزییەکەی هۆزە کۆچەرەکانی کورد لە نێوان چیا و بەڕیدا، بە توندوتیژی بە تاوان دانرا و ئابووریی نەریتیی ناوچەکەی وێران کرد.
پەناگەی دوورخراوەکان (1920ەکان–1930ەکان)
هەرچەندە سنوورەکە کارەسات بوو، مانداتی فەرەنسیی سووریا بەبێ مەبەست بووە پەناگەیەکی حیاتی بۆ مانەوەی کورد.
هەڵهاتن لە کۆماری تورکیا: کاتێک کۆماری تورکیا، کە نەتەوەپەرستییەکی هێرشبەرانەی هەبوو، لە ساڵانی 1920ەکاندا خۆی جێگیر کرد، زمانی کوردیی قەدەغە کرد و هەڵمەتی سەربازیی دڕندانەی دژی ڕاپەڕینە کوردییەکان دەست پێ کرد؛ وەک ڕاپەڕینی شێخ سەعید لە 1925 و ڕاپەڕینی ئارارات لە 1927.
کۆچی بەکۆمەڵ: بۆ ڕزگاربوون لە ئێعدام لەلایەن «دادگاکانی سەربەخۆیی»ی تورکیاوە و سووتاندنی گوندەکانیان، دەیان هەزار کوردی کوردستانی باکوور بەرەو باشوور هەڵاتن، لە هێڵی شەمەندەفەرەکە تێپەڕین و چوونە بنخەت لە سووریا.
«دابەش بکە و فەرمانڕەوایی بکە»ی فەرەنسا: دەسەڵاتدارانی مانداتی فەرەنسا بە گشتی پێشوازییان لەم پەنابەرە کوردانە کرد. ستراتیژیی فەرەنسا لە سووریا سیاسەتێکی کۆڵۆنیالیستیی ناسراوی «دابەش بکە و فەرمانڕەوایی بکە» بوو. چونکە فەرەنسییەکان لە دیمەشق و حەلەب ڕووبەڕووی بەرەنگاربوونەوەی گەورەی زۆرینەی عەرەبی سوننە بوونەوە، بە چالاکی هێزیان بە گرووپە کەمینەکان، کورد و عەلەوی و درووز و مەسیحی، دا تا وەک هاوسەنگکەرەوەی نەتەوەپەرستیی عەرەبی کار بکەن. فەرەنسییەکان کوردیان خستە نێو میلیشیای کۆڵۆنیالیستیی ناوخۆی خۆیان، Troupes Spéciales du Levant، و ئازادییەکی ڕێژەیی کولتوورییان پێ بەخشی.
لەدایکبوونی خۆیبوون (1927)
لەگەڵ نیشتەجێبوونی هەزاران ئەشراف و ئەفسەری سەربازی و ڕووناکبیری کوردی دوورخراو لە شام، سووریا و لوبنان بوونە ناوەندی سەرەکیی نەتەوەخوازیی هاوچەرخی کورد.
کۆنگرەی دامەزراندن: لە ساڵی 1927دا، لە شارۆچکەی بەحەمدوونی لوبنان، و دواتر بە چالاکییەکی زۆر لە دیمەشق و ڕۆژاوا، هاوپەیمانییەکی سەرکردە کوردە دوورخراوەکان خۆیبوونی دامەزراند (Khoybun، واتە «سەربەخۆیی» یان «خۆتبوون»).
بزووتنەوەیەکی سیاسیی هاوچەرخ: خۆیبوون بە قووڵی جیاواز بوو لە ڕاپەڕینە عەشیرەتییە ئایین‌پاڵنەرەکانی ڕابردوو. خۆیبوون، بە ڕابەرایەتیی کەسایەتییە زۆر خوێندەوار و سیکولارەکانی وەک برایانی بەدرخان، جەلادەت و کامەران، ئەکرەم جەمیل‌پاشا و سەرکردەی کاریگەری عەشیرەتی حاجۆ ئاغا، ئامانجی دروستکردنی کوردستانێکی سەربەخۆ و یەکگرتووی هەبوو لەسەر بنەمای چەمکە هاوچەرخە ڕۆژاواییەکانی نەتەوەخوازی و دەوڵەتبوون.
ڕاپەڕینی ئارارات: سەرکردەکانی خۆیبوون لە پەناگە پارێزراوەکەیان لە سووریای فەرەنسییەوە، ڕاپەڕینی کۆماری ئاراراتیان دژی تورکیا لە 1927–1930 ڕێک خست، دارایییان بۆ دابین کرد و ئاراستەیان کرد. کاتێک تورکیا لە کۆتاییدا ڕاپەڕینەکەی تێکشکاند، خۆیبوون بە فەرمی لە خەباتی چەکدارییەوە گواستییەوە بۆ قۆناغێکی تر، چونکە تێگەیشت کورد پێویستی بە بەخەبەرهاتنێکی کولتووری هەیە پێش ئەوەی بتوانێت سەرکەوتنێکی سەربازی بەدەست بهێنێت.
سەردەمی هاوار: بووژانەوەی کولتووریی کورد (1932–1943)
ڕووناکبیرە دوورخراوەکانی سووریا تێگەیشتن کە زمانی کوردی لە ژێر سیاسەتە توانەوەخوازەکانی تورکیادا ڕووبەڕووی فەوتانەوە بووەتەوە، بۆیە دەستیان بە ئەرکێکی گەورەی ڕزگارکردنی کولتوور کرد. بە گشتی ئەم سەردەمە بە گرنگترین بووژانەوەی ئەدەبی لە مێژووی هاوچەرخی کورددا دادەنرێت.
جەلادەت عەلی بەدرخان و ئەلفوبێی لاتینی: جەلادەت عەلی بەدرخان، ڕووناکبیرێکی کوردی ئەشراف کە لە دیمەشق دەژیا، شۆڕشێکی لە زمانی کوردیدا بەرپا کرد. ئەو تێگەیشت کە نووسینی نەریتیی عەرەبی بۆ بزوێنە هیندۆئەورووپییەکانی زمانی کوردی زۆر گونجاو نییە. لە ساڵی 1932دا، بە فەرمی ئەلفوبێی لاتینیی کوردی یان نووسینی بەدرخانی داڕشت و بڵاوی کردەوە، کە ئەمڕۆش ئەلفوبێی ستانداردی کوردە کرمانجی‌زمانەکانی ڕۆژاوا و تورکیایە.
گۆڤاری بەخەبەرهاتن: لە 15ی ئایاری 1932دا، بەدرخان یەکەم ژمارەی هاواری لە دیمەشق بڵاو کردەوە؛ ناوەکە واتای «بانگ» دەگەیەنێت. هاوار گۆڤارێکی پێشەنگ بوو کە شیعری کوردی، فۆلکلۆر، وانەکانی ڕێزمان و وتاری سیاسی لەخۆ دەگرت. بە نووسینە لاتینییە نوێیەکە چاپ دەکرا و بە نهێنی لە هێڵی شەمەندەفەرەکە دەگوازرایەوە ناو تورکیا.
میراتێکی بەردەوام: دوای هاوار، بڵاوکراوە کوردییە زۆر کاریگەرەکانی تر لە سووریا، وەک ڕۆناهی و ڕۆژا نوو، هاتن. بە ڕێگەی ئەم گۆڤارانەوە، دوورخراوەکانی بنخەت زاراوەی کرمانجییان ستاندارد کرد و لە تاریکترین ساتەکانی گەلی کورددا ناسنامە کولتوورییەکەیان پاراست. تا ئەمڕۆ، کوردانی سەرانسەری جیهان 15ی ئایار بە «ڕۆژی زمانی کوردی» یاد دەکەنەوە، بۆ ڕێزگرتن لە یەکەم بڵاوکردنەوەی هاوار.
پوختەی سەردەمی مانداتی فەرەنسا
ڕووداو / کیان | بەروار | کاریگەری لە کوردستانی ڕۆژاوا |
پەیمانی ئەنقەرە | 1921 | فەرەنسا و تورکیا سنوورەکە بە درێژایی هێڵی شەمەندەفەر دەکێشن و لە ڕووی خاکەوە بنخەت یان ڕۆژاوا دروست دەکەن. |
هاتنی گەورەی پەنابەران | 1920ەکان–30ەکان | دەیان هەزار کورد لە کۆمەڵکوژییەکانی تورکیا هەڵدێن، لە ناوچەی جەزیرە نیشتەجێ دەبن و بە شێوەیەکی بەرچاو ڕێژەی کورد لە پێکهاتەی دانیشتووانی سووریادا زیاد دەکەن. |
دامەزراندنی خۆیبوون | 1927 | ڕووناکبیرە دوورخراوەکان یەکەم ڕێکخراوی هاوچەرخ و سیکولاری نەتەوەخوازیی کورد لە شام دامەزرێنن. |
بڵاوکردنەوەی هاوار | 1932 | جەلادەت عەلی بەدرخان ئەلفوبێی لاتینیی کوردی دادەڕێژێت و لە دیمەشقەوە دەستپێشخەریی بووژانەوەیەکی گەورەی ئەدەبی و کولتووری دەکات. |
بەشی 4: سەربەخۆیی سووریا و بەعەرەبکردنی بەعسی (1946–2000)
کاتێک مانداتی فەرەنسا کۆتایی هات و سووریا لە ساڵی 1946دا بە فەرمی سەربەخۆیی بەدەست هێنا، دۆخی سیاسی بۆ کورد بە شێوەیەکی زۆر بەرچاو گۆڕا. لە سەردەمی مانداتدا، فەرەنسییەکان ئازادییەکی ڕێژەیی کولتوورییان بە گرووپە کەمینەکان دابوو تا هاوسەنگکەرەوەی زۆرینەی عەرەبی سوننە بن. بەڵام لەگەڵ سەربەخۆییدا، ئایدیۆلۆژیای نەتەوەپەرستیی عەرەبی بە وڵاتەکەدا بڵاو بووەوە.
دەوڵەتی نوێی سووریا وەک کۆمارێکی تەنها «عەرەبی» دەبینرا. تەنها بوونی دانیشتووانێکی گەورەی ڕەسەنی ناعەرەب لە بەپیتترین زەوییە کشتوکاڵییەکان و ناوچە سنوورییەکانی وڵات، لەلایەن دیمەشقەوە بە هەڕەشەیەکی توند بۆ ئاسایشی نیشتمانی دەبینرا، لەبری ئەوەی بە واقیعێکی پێکهاتەی دانیشتووان دابنرێت.
سەرژمێریی حەسەکەی 1962: کوردە «بێڕەگەزنامە»کان
یەکەم لێدانی گەورە و کارەساتباری کوردانی ڕۆژاوا لە ژێر حکومەتە گواستنەوەییەکەدا ڕووی دا کە دوای ڕووخانی کۆماری یەکگرتووی عەرەبیی کورتخایەن هاتە سەرکار؛ ئەو یەکێتییە سیاسییەی نێوان میسر و سووریا.
سڕینەوەیەکی یەکڕۆژە: لە 5ی تشرینی یەکەمی 1962دا، حکومەتی سووریا سەرژمێرییەکی تایبەتی زۆر ناباو و یەکڕۆژەی تەنها لە پارێزگای حەسەکە، کانتۆنی جەزیرە، ئەنجام دا.
بارگرانیی سەلماندن: لەناکاو لە دانیشتووانە کوردەکان داواکرا بسەلمێنن کە پێش 1945 لە سووریا ژیاون. چونکە زۆرێک لە کورد لە مێژوودا کۆچەر بوون، لە گوندە دوورەکاندا دەژیان یان بە سادەیی بەڵگەنامەی کۆڵۆنیالیستیی فەرەنسییان نەبوو، ئەمە بۆ دەیان هەزار بنەماڵە ئەرکێکی مەحاڵ بوو. جگە لەوە، دەوڵەت بە ئەنقەست هەوڵی دا ئەو کوردانەی لە ساڵانی 1920ەکاندا لە تورکیا هەڵاتبوون، وەک «دزەکەر» پۆلێن بکات.
نامۆبوون لە ماوەی شەوێکدا: تا ئاوابوونی خۆر، بە مەزەندە 120,000 کوردی سووریا یان نزیکەی 20%ی دانیشتووانی کورد لەو کاتەدا، بە هەڕەمەکی لە ڕەگەزنامەی سووریی بێبەش کران.
ئەجانبی و مەکتوومین: ئەم کوردە بێڕەگەزنامانە بەسەر دوو پۆلی یاسایی کوشندەدا دابەش کران. ئەجانبی، واتە «بیانییەکان»، کارتی ناسنامەی سوورڕەنگیان پێ درا. مەکتوومین، واتە «تۆمارنەکراو» یان «شاراوە»، منداڵەکانی ئەجانبی یان ئەو کەسانە بوون کە تەنانەت ناویان لە سەرژمێرییەکەدا نەهاتبوو؛ هیچ جۆرە بەڵگەنامەیەکی فەرمییان پێ نەدرا.
تێچووی مرۆیی: لێکەوتەکان وێرانکەر بوون. کوردە بێڕەگەزنامەکان بە یاسایی نەیاندەتوانی خاوەنی موڵک بن، کارێکی بازرگانی بکەنەوە، لە هۆتێل بمێننەوە، گەشتی دەرەوەی وڵات بکەن یان لەلایەن دەوڵەتەوە دابمەزرێنرێن. نەیاندەتوانی بە یاسایی هاوسەرگیری لەگەڵ هاووڵاتیی سووری بکەن و دەستگەیشتنیان بە چاودێریی تەندروستیی گشتی و خوێندنی باڵا نەبوو. لە نیشتمانی خۆیاندا وەک ڕۆحی بێجەستە بوون؛ دۆخێک کە تا 2011 نەوە دوای نەوەی کوردانی سووریای ناڕەحەت دەکرد.
پشتێنەی عەرەبی (حیزام عەرەبی)ی 1973
کاتێک پارتی بەعس، کە حافز ئەسەد بە زوویی بە تەواوی دەستی بەسەردا دەگرت، دەسەڵاتی خۆی ڕەگداکوتا، لە سڕینەوەی یاساییەوە پێی نایە ناو ئەندازیاریی خاک و پێکهاتەی دانیشتووان. لە ساڵانی 1970ەکاندا، دەوڵەت پلانێکی وێرانکەری جێبەجێ کرد کە بە پشتێنەی عەرەبی یان حیزام عەرەبی دەناسرا.
ئامانج: ئامانجە جیۆپۆلیتیکییەکە سادە و بێبەزەیی بوو: لە ڕووی خاکەوە دابڕینی کوردانی ڕۆژاوا لە کوردانی کوردستانی باکووری تورکیا، بە دروستکردنی ناوچەیەکی گەورەی حائلی دانیشتووان لە درێژایی سنوورەکەدا.
جێبەجێکردن (1973): حکومەت شریتێکی بەپیتترین زەوییە کشتوکاڵییەکانی ناوچەی جەزیرەی دەستبەسەردا گرت کە نزیکەی 10 تا 15 کیلۆمەتر پانی و 300 کیلۆمەتر درێژی بوو و بە سنووری تورکیادا دەڕۆیشت.
گۆڕینی پێکهاتەی دانیشتووان: دەوڵەت بە زۆر جوتیارە کوردە نیشتەجێکانی ئەم ناوچەیەی ئاوارە کرد. لە شوێنی ئەوان، حکومەت دەیان هەزار جوتیاری عەرەبی نیشتەجێ کرد، کە زۆرێکیان بەهۆی دروستکردنی بەنداوی تەبقە لەسەر ڕووباری فورات ئاوارە ببوون و بە عەرەبەکانی «بەنی دام» دەناسران. دەوڵەت ئەم نیشتەجێکراوە عەرەبانەی چەکدار کرد، گوندە نموونەییە نوێکانی بۆیان دروست کرد و زەوییە دزراوەکانی کوردی پێ دان.
سڕینەوەی ناسنامە و زمان
لەگەڵ ئەم پڕۆژە گەورانەی گۆڕینی پێکهاتەی دانیشتوواندا، ڕژێمی بەعس هەڵمەتێکی بەردەوامی بەعەرەبکردنی کولتووری بەڕێوە برد.
ناونانی شوێنەکان: دەوڵەت بە شێوەیەکی سیستەماتیک ناوە کۆنە کوردییەکانی سەدان گوند و شارۆچکە و نیشانە جوگرافییەکانی گۆڕی بۆ عەرەبی. ناوی کۆبانێ بە فەرمی کرا بە عەین‌العەرەب، واتە کانیی عەرەبەکان. سەرێ کانییە کرا بە ڕەئس‌العەین و دێرک کرا بە ئەلمالکییە.
زمان و کولتوور: زمانی کوردی بە توندی لە قوتابخانە و شوێنەکانی کار و فەرمانگە حکومییەکان قەدەغە کرا. بە یاسا ڕێگە بە دایک و باوک نەدەدرا ناوی کوردی لە منداڵەکانیان بنێن. ئاهەنگگێڕانی نەورۆز، ساڵی نوێی کوردی، نایاسایی کرا و بە توندی چاودێریی پۆلیسی لەسەر بوو؛ ئەمەش زۆرجار بووە هۆی پێکدادانی توندوتیژانە لە نێوان گەنجانی کورد و هێزەکانی ئاسایشی دەوڵەتدا.
پارادۆکسە گەورەکە: حافز ئەسەد و پەکەکە
یەکێک لە نامۆترین و دیارترین پەیوەندییە سیاسییە کاریگەرەکانی ئەم سەردەمە پەیوەندیی حافز ئەسەد لەگەڵ پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK) بوو.
دوژمنی دوژمنەکەم: لە کاتێکدا ئەسەد لە ناو سووریا بە دڕندانەیی ناسنامەی کوردیی سەرکوت دەکرد، لە هەمان کاتدا لە 1979ەوە پەناگەیەکی پارێزراوی بۆ عەبدوڵڵا ئۆجەلان و پەکەکە لە دیمەشق و دۆڵی بەقاعی لوبنان دابین کرد. ئەسەد پەکەکەی وەک هێزێکی بەوەکالەت بەکار هێنا بۆ گوشارخستنە سەر تورکیا و ناسەقامگیرکردنی؛ بە تایبەتی لەسەر ناکۆکییەکانی بەنداوکردنی ڕووباری فورات لەلایەن تورکیاوە، کە ڕەوتی ئاو بۆ سووریا سنووردار دەکرد.
هەناردەکردنی خەبات: دەزگاکانی هەواڵگریی ئەسەد، موخابەرات، بە چالاکی هانی گەنجە نائومێدە کوردەکانی سووریایان دەدا لە سنوورەکە تێپەڕن و لە ڕیزی پەکەکەدا دژی سوپای تورکیا بجەنگن. ئەسەد، بە ڕێگەدان بە کوردانی سووریا خوێنیان بۆ شۆڕشێک لە تورکیا بڕژێنن، بە زیرەکی ناڕەزایی سیاسیی ناوخۆی کوردی بەرەو دەرەوە ئاراستە کرد و ڕێگەی نەدا دژی ڕژێمی خۆی لە دیمەشق ڕێک بخرێن. هەزاران کوردی سووریا لە ساڵانی 1980ەکان و 1990ەکاندا لە جەنگی چیاکانی کوردستانی باکوور گیانیان لەدەست دا.
ئەم پارادۆکسە تا 1998 بەردەوام بوو، کاتێک تورکیا هەڕەشەی ئەوەی کرد هێرشێکی سەربازیی بەربڵاو بۆ سەر سووریا بکات ئەگەر ئەسەد ئۆجەلان دەرنەکات. ئەسەد گوێڕایەڵ بوو و ئۆجەلانی دوور خستەوە، کە بووە هۆی دەستگیرکردنی لە 1999دا. ئەسەد لەناکاو کۆتایی بە پشتگیریی بزووتنەوەی کوردی هێنا و جارێکی تر کوردانی سووریای بە تەنها لە بەرامبەر تووڕەیی دەوڵەتە ئەمنییە بەعسییەکەدا بەجێ هێشت.
پوختەی سەردەمی بەعس
ڕووداو / سیاسەت | بەروار | کاریگەری لە کوردستانی ڕۆژاوا |
سەرژمێریی حەسەکە | 1962 | 120,000 کورد بە هەڕەمەکی لە ڕەگەزنامە بێبەش دەکرێن و دەبنە ئەجانبی و مەکتوومینی بێڕەگەزنامە. |
حافز ئەسەد دەسەڵات دەگرێتە دەست | 1970 | سیاسەتەکانی بەعەرەبکردنی بەعس و دەوڵەتە پۆلیسییە بێبەزەییەکەی موخابەرات جێگیر دەکات. |
پشتێنەی عەرەبی (حیزام عەرەبی) | 1973 | دەوڵەت باشترین زەوییە سنوورییە کوردییەکان دەستبەسەردا دەگرێت و جوتیارانی عەرەب نیشتەجێ دەکات بۆ ئەوەی لە ڕووی خاکەوە کوردانی سووریا و تورکیا لێک داببڕێت. |
سەردەمی بەوەکالەت‌جەنگینی پەکەکە | 1979–1998 | ئەسەد عەبدوڵڵا ئۆجەلان دەحەوێنێتەوە بۆ گوشارخستنە سەر تورکیا؛ وزەی سیاسیی کوردانی سووریا بۆ ملمڵانێی تورکیا هەناردە دەکات و لە هەمان کاتدا مافەکانی کورد لە ناوخۆدا قەدەغە دەکات. |
بەشی 5: ڕاپەڕینی قامیشلۆی 2004 و بەرەنگاربوونەوەی نهێنی
بۆ چەندین دەیە لە ژێر دەسەڵاتە ئاسنینەکەی بنەماڵەی ئەسەددا، دژایەتیی سیاسی لە سووریا بە کردەوە حوکمی مەرگ بوو. موخابەرات، تۆڕی هەواڵگریی دەوڵەت، لە هەموو شوێنێک ئامادە بوو و دانیشتووانی کورد، کە پێشتر لە ڕەگەزنامە و زەوی و زمان بێبەش کرابوون، بە توندی سەرکوت دەکران. بەڵام ئەم گوشارە پەنگخواردووە لە بەهاری 2004دا لە کۆتاییدا تەقییەوە؛ بەهۆی ڕووداوێک کە دەبوو تەنها بۆنەیەکی ئاسایی وەرزشی بێت.
بەڵێسەکە: یاریی تۆپی پێی 12ی ئازار
لە 12ی ئازاری 2004دا، یارییەکی ناوخۆی خولی نایابی تۆپی پێی سووریا لە شاری قامیشلی دیاریکرابوو. یانە کوردییە ناوخۆییەکە، ئەڵجهاد، میوانداریی یانەیەکی عەرەبی، ئەلفوتووەی، دەکرد کە لە شاری دراوسێ و زۆربەعەرەبی دەیرەزوورەوە هاتبوو.
گرژییەکان پێشتر زۆر بەرز بوون. تەنها ساڵێک پێشتر، ئەمریکا هێرشی کردبووە سەر عێراق و سەدام حوسێنی ڕووخاندبوو. لە کاتێکدا ڕژێمی بەعسی دیمەشق دژی هێرشی ئەمریکا بوو، کوردانی سووریا بە بێدەنگی ئاهەنگیان بە ڕووخانی دیکتاتۆرە عێراقییەکە دەگێڕا کە جینۆسایدی ئەنفالی دژی خزمە نەتەوەییەکانیان ئەنجام دابوو.
ورووژاندن: بەپێی گێڕانەوەی زۆرێک لە شایەتحاڵان، هەزاران هاندەری ئەلفوتووە بە پاس گەیشتنە قامیشلی و چوب و بەرد و چەقۆیان پێ بوو. کاتێک چوونە ناو یاریگە، بە ئەنقەست بە هەڵگرتنی پۆستەری سەدام حوسێن و دروشمی دژەکوردی، هاندەرە کوردە ناوخۆییەکانیان ورووژاند.
پێکدادانەکان: هاندەرە کوردەکان بە دروشمی ستایشکردنی سەرکردە کوردەکانی عێراق، مەسعود بارزانی و جەلال تاڵەبانی، و سەرۆک جۆرج دەبلیو بوش، وەڵامیان دایەوە. لێکدان بە مشت و بەردهاویشتن بە خێرایی لە شوێنی دانیشتنی بینەراندا دەستی پێ کرد.
وەڵامە کوشندەکە: هێزەکانی ئاسایشی دەوڵەتی سووریا، کە بە ژمارەیەکی زۆر ئامادە بوون، دەستیان تێوەردا. بەڵام لەبری ئەوەی تەنها جەماوەرەکە لێک جیا بکەنەوە یان تەقەی ئاگادارکردنەوە بکەن، چەکەکانیان نزیکەی بە تەواوی ئاراستەی هاندەرە کوردە بێچەکەکان کرد و بە گوللەی ڕاستەقینە ڕاستەوخۆ تەقەیان لە شوێنی دانیشتنی بینەران کرد. چەند گەنج و منداڵی کورد دەستبەجێ کوژران و دەیان کەسیش لەو هەڵاتنە پڕئاژاوەیەدا کە بەدوایدا هات، لە ژێر پێدا پێشێل کران.
ڕاپەڕینەکە وەک ئاگر بڵاو دەبێتەوە
ڕووداوەکانی ناو یاریگە تەنها بەڵێسەکە بوون. بەیانیی دواتر، 13ی ئازار، ڕێوڕەسمی بەخاکسپاردنی گەنجە کوژراوە کوردەکان بووە خۆپیشاندانی سیاسیی گەورە و بێوێنە.
ڕێپێوان دژی دەوڵەت: دەیان هەزار کورد ڕژانە سەر شەقامەکانی قامیشلی. ماتەم بە خێرایی بووە تووڕەیی دژی دەوڵەتی بەعس. خۆپیشاندەران هێرشیان کردە سەر بینا حکومییەکان، بارەگاکانی پارتی بەعسیان سووتاند و هێماکانی دەوڵەتیان داڕووخاند.
ڕووخاندنی دیکتاتۆر: لە ساتێکی تەواو بەرەنگاربوونەوەدا، کە پێشتر لە سووریا تەنانەت خەیاڵکردنیشی مەحاڵ بوو، خۆپیشاندەرە کوردەکانی شارۆچکەی عاموودە گوریسیان بە دەوری پەیکەری حافز ئەسەدی کۆچکردوودا بەست و ڕایانکێشا سەر زەوی. لە سووریای بەعسدا، وێرانکردنی پەیکەری «سەرکردەی هەتاهەتایی» گەورەترین تابوو بوو.
ڕاپەڕینێکی سەرانسەری: ڕاپەڕینەکە لە ناوچەی جەزیرەدا نەمایەوە. وەک ئاگر بە سەرانسەری پشتێنەی کوردیدا بڵاو بووەوە. خۆپیشاندانی گەورە لە کانتۆنەکانی کۆبانی و عەفرین هەڵگیرسا. جێگەی سەرنجە کە ئاژاوەکان تەنانەت گەیشتنە دڵی پایتەختی سووریا؛ دانیشتووە کوردەکان لە گەڕەکەکانی زۆراڤا و ڕوکنەدینی دیمەشق و هەروەها لە گەڕەکی شێخ مەقسوودی حەلەب، بە توندوتیژی لەگەڵ پۆلیس پێکدادان.
سەرکوتە دڕندانەکە
بەشار ئەسەد، کە تەنها چوار ساڵ پێشتر سەرۆکایەتیی بە میرات بۆ مابوو، تێگەیشت ڕژێمەکە ڕووبەڕووی گرنگترین هەڕەشەی ناوخۆیی بووەتەوە لە دوای ڕاپەڕینی ئیخوان موسڵمین لە حەمات لە 1982دا. بە هێزێکی زۆری سەربازی وەڵامی دایەوە.
داگیرکاریی سەربازی: سوپای سووریا تانک و هەلیکۆپتەر و چەتربازە زۆر چەکدارەکانی نارد بۆ داخستنی قامیشلی و شارۆچکە کوردییەکانی دەوروبەری؛ بە کردەوە ڕۆژاوای خستە ژێر حوکمی سەربازی. هێڵەکانی کارەبا و پەیوەندی بڕان.
ژمارەی کوژراوان و دەستگیرکراوان: هێزەکانی دەوڵەت تەقەیان بە مەبەستی کوشتن لە خۆپیشاندەران دەکرد. لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا، لانیکەم 36 تا 40 کورد کوژران و سەدان کەس بە توندی بریندار بوون. موخابەرات هەڵمەتێکی فراوانی هێرشی نیوەشەوی دەست پێ کرد و زیاتر لە 2,000 کوردی دەستگیر کرد.
ئەشکەنجە و هەڵهاتن: دەستگیرکراوەکان لە زیندانە خراپناوبەدەنگەکانی سووریا وەک سەیدنایا، ڕووبەڕووی ئەشکەنجەی سامناک بوونەوە. لە ترسی گیانیان، هەزاران گەنجی کوردی سووریا لە سنوورەکەوە هەڵاتنە هەرێمی کوردستانی عێراق کە تازە خۆڕێوەبەریی بەدەست هێنابوو و کەمپی پەنابەرانیان دامەزراند کە هێشتا ئەمڕۆ بوونیان هەیە.
میراتەکە: لەدایکبوونی خەباتی نهێنی
هەرچەندە ڕژێمی ئەسەد بە دڕندانەیی تەواو ڕاپەڕینی 2004ی تێکشکاند، ڕووداوەکە بە شێوەیەکی بنەڕەتی دەروونی کوردانی سووریای گۆڕی. «دیواری ترس» بە هەمیشەیی درزی تێ کەوتبوو.
سەرهەڵدانی پەیەدە: لە ساڵی 2003دا، تەنها ساڵێک پێش ڕاپەڕینەکە، پارتی یەکێتیی دیموکرات (PYD) بە بێدەنگی وەک لقێکی سووریی پەکەکەی عەبدوڵڵا ئۆجەلان دامەزرابوو. لە کاتی ئاژاوەکانی 2004 و دوای ئەوە، پەیەدە کەڵکی لە تووڕەییە زۆرەکەی بنکەی جەماوەری وەرگرت.
بنیاتنانی کادرەکان: پەیەدە و گرووپە سیاسییە کوردییەکانی تر، بە کاری تەواو نهێنی بۆ دوورکەوتنەوە لە پۆلیسی نهێنیی ئەسەد، لە ساڵانی 2004 تا 2011دا تۆڕی نهێنییان بنیات نا، خانەکانی گەنجانیان ڕێک خست و کادرێکی سیاسیی زۆر ڕێکوپێکیان دامەزراند.
ڕاهێنانی پێش شۆڕش: لە هەڵسەنگاندنەوەی مێژووییدا، ڕاپەڕینی قامیشلۆی 2004 ڕاهێنانی پێش شۆڕشی ڕۆژاوا بوو. بۆ سەرکردایەتیی سیاسیی کوردی سەلماند کە جەماوەر ئامادەی جووڵانەوەیە، بەڵام هەروەها فێری کردن کە ئەگەر بیانەوێت لە بۆشایی دەسەڵاتدا بژیێنەوە، پێویستییان بە هێزێکی چەکداری تایبەتی بەرگری هەیە.
پوختەی سەردەمی ڕاپەڕینی قامیشلۆ
ڕووداو | بەروار | گرنگیی مێژوویی |
دامەزراندنی پەیەدە | 2003 | دامەزراندنی ئەو پارتە سیاسییەی کە لە کۆتاییدا ڕابەرایەتیی شۆڕشی ڕۆژاوای دەکرد. |
کۆمەڵکوژیی یاریگە | 12ی ئازاری 2004 | هێزەکانی ئاسایش لە کاتی یارییەکی تۆپی پێدا تەقە لە هاندەرە کوردەکان دەکەن و تووڕەیی هەڵدەگیرسێنن. |
ڕاپەڕینەکە | 13–18ی ئازاری 2004 | خۆپیشاندانی جەماوەریی بێوێنە لە سەرانسەری ڕۆژاوا و دیمەشق و حەلەب؛ پەیکەرەکانی ئەسەد دەڕووخێنرێن. |
سەرکوتەکە | کۆتایی 2004 | سوپا ڕۆژاوا داگیر دەکات، دەیان کەس دەکوژێت و هەزاران کەس ئەشکەنجە دەدات و بزووتنەوەی کوردی بەرەو خەباتی نهێنی دەبات. |
بەشی 6: جەنگی ناوخۆی سووریا و شۆڕشی ڕۆژاوا (2011–2014)
کاتێک بەهاری عەرەبی لە ئازاری 2011دا گەیشتە سووریا، خۆپیشاندان لە شاری باشووری دەڕعا هەڵگیرسا و بە خێرایی لە سەرانسەری وڵاتدا بڵاو بووەوە. بۆ کوردەکانی باکوور، کە لە ڕاپەڕینی قامیشلۆی 2004ەوە بە نهێنی ڕێک دەخران، ئەمە دەرفەتێکی مێژوویی جیۆپۆلیتیکی بوو، بەڵام هەمان کات زۆر مەترسیدار بوو.
ستراتیژیی «ڕێگای سێیەم»
لەگەڵ چوونی سووریا بەرەو جەنگی ناوخۆی ئاشکرادا، دۆخی سیاسی بە توندوتیژی لە نێوان ڕژێمی بەشار ئەسەد و ئۆپۆزسیۆنی سووریا، بە تایبەتی سوپای ئازادی سووریا، دوو جەمسەری بوو. سەرکردایەتیی کورد، کە بە پلەیەکی زۆر بەرچاو پارتی یەکێتیی دیموکرات (PYD) ئاراستەی دەکرد، بڕیارێکی ستراتیژیی زۆر حسابکراوی دا: «ڕێگای سێیەم»یان هەڵبژارد.
بێمتمانەیی بە ڕژێم: بە ئاشکرا کورد ڕقێکی قووڵ و مێژوویی لە ڕژێمی بەعس هەبوو کە بۆ نیو سەدە ڕەگەزنامەی لێ سەندبوون، زەویەکانیانی دزیبوو و کولتوورەکەیانی سەرکوت کردبوو.
بێمتمانەیی بە ئۆپۆزسیۆن: بەڵام سەرکردایەتیی کورد بە هەمان ئەندازە گومانی لە ئۆپۆزسیۆنی سووریا هەبوو. ئەنجومەنی نیشتمانیی سووریا، کە بارەگاکەی لە ئەستەنبوڵ بوو و تورکیا بە توندی پشتگیریی دەکرد، زیاتر و زیاتر دەکەوتە ژێر دەسەڵاتی نەتەوەپەرستە عەرەبەکان و گرووپە ئیسلامگەراکان. کاتێک نوێنەرە کوردەکان لە ئۆپۆزسیۆنیان پرسی ئایا سووریای دوای ئەسەد دان بە مافە دەستوورییەکان و خۆڕێوەبەریی کورددا دەنێت، ئۆپۆزسیۆن بە تەواوی ڕەتی کردەوە.
ستراتیژییەکە: «ڕێگای سێیەم» واتای ئەوە بوو کورد نە لە پاڵ ڕژێمدا بجەنگن و نە بە فەرمی پەیوەست بە ڕاپەڕینە عەرەب‌ڕابەرەکە بن. لەبری ئەوە، بە تەواوی سەرنجیان دەخستە سەر بەرگری لە ناوچەکانی خۆیان، دوورکەوتنەوە لەو وێرانکارییە گەورەیەی شارەکانی وەک حومس و حەلەبی بە خاکدا یەکسان دەکرد و بە بێدەنگی بنیاتنانی دامەزراوە سیاسییەکانی خۆیان.
شۆڕشی 19ی تەممووز (2012)
تا هاوینی 2012، سوپای بەشار ئەسەد زۆر زیاتر لە توانای خۆی بەسەر بەرەکاندا بڵاو ببووەوە. لە بەرامبەر هێرشە گەورەکانی یاخییەکان لە پایتەختی دیمەشق و ناوەندی ئابووریی حەلەبدا، ڕژێمەکە بەردەوام سەرباز و سەرچاوەکانی لەدەست دەدا.
کشاندنەوەی تاکتیکی: ئەسەد لە هەنگاوێکی پراگماتیکی سەربازیدا بڕیاری دا ناوچە زۆربەکوردەکانی باکوور بەجێ بهێڵێت. ڕژێمەکە وا حسابی کرد کە کورد، کە بە ڕێکخستنی خۆیانەوە سەرقاڵن، بەرەو دیمەشق پێشڕەوی ناکەن و بەجێهێشتنی باکوور تورکیا تووڕە دەکات، کە پشتگیریی یاخییە دژەئەسەدەکانی دەکرد.
یەپەگە دەست تێوەردەدات: لە 19ی تەممووزی 2012ەوە، لە شاری کۆبانی، یەکینەکانی پاراستنی گەل (YPG)، کە تازە دامەزرابوون و باڵی چەکداری پەیەدە بوون، بە شێوەیەکی سیستەماتیک کۆمەڵەی بارەگاکانی ئاسایشی دەوڵەتی سووریایان گەمارۆ دا.
دەسەڵاتگرتنێکی بێخوێنڕشتن: لە زۆربەی شارەکانی ڕۆژاوا، لەوانە عاموودە و عەفرین و دێرک، هێزەکانی ئاسایشی سووریا، کە ژمارەیان زۆر کەمتر بوو، بەبێ جەنگ تەسلیم بوون، چەکەکانیان ڕادەست کرد و کشانەوە بۆ بنکە لێکدابڕاوەکانی قامیشلی و حەسەکە. لە ماوەی شەوێکدا، دامەزراوەکانی دەوڵەت و قوتابخانەکان و خاڵەکانی پشکنین کەوتنە دەستی کورد. ئەم گواستنەوە تا ڕادەیەک ئاشتییانەی دەسەڵات بە شۆڕشی 19ی تەممووز ناسرا.
ئایدیۆلۆژیای کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیک
لەگەڵ ڕۆیشتنی ڕژێمی ئەسەددا، پەیەدە دەستی بە جێبەجێکردنی سیستەمێکی سیاسیی نوێ و ڕادیکاڵ کرد. بە وەرگرتنی ڕاستەوخۆ لە نووسینەکانی ناو زیندانی عەبدوڵڵا ئۆجەلان، دامەزرێنەری پەکەکە، هەوڵیان دا «کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیک» دامەزرێنن.
ئەم ئایدیۆلۆژیایە بە تەواوی لە دەوڵەتسازیی نەریتیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست جیاواز بوو. بە تەواوی بیرۆکەی دامەزراندنی دەوڵەتێکی نەتەوەیی سەربەخۆی کوردی ڕەت دەکردەوە و خودی مۆدێلی دەوڵەتی نەتەوەیی بە سروشتی خۆی سەرکوتکەر دەبینی. لەبری ئەوە، سەرنجی لەسەر سێ ستوونی سەرەکی بوو:
دیموکراسیی بنکەی جەماوەری: دەسەڵات لە ناوەندەوە بۆ ئاستە ناوخۆییەکان گواسترایەوە. گەڕەکەکان کۆموون و ئەنجومەنی ناوخۆییان پێک هێنا بۆ بەڕێوەبردنی سەرچاوەکان و ئاسایش و چارەسەرکردنی ناکۆکییەکانی خۆیان.
فرەیی نەتەوەیی و ئایینی: سیستەمەکە بە داننان بە فرەچەشنیی پێکهاتەی دانیشتووانی ناوچەکە، بەشداریی عەرەب و سریانی‌ئاشووری و تورکمانی کردە پابەندی. سیستەمی هاوسەرۆکی دامەزراند کە تێیدا هەموو پۆستێکی کارگێڕی دەبوو دوو کەس بەڕێوەی ببەن، کە زۆرجار نوێنەرایەتیی نەتەوەی جیاوازیان دەکرد.
ئازادکردنی ڕادیکاڵی ژنان: ئەمە بەرچاوترین تایبەتمەندیی شۆڕشەکە بوو. سیستەمەکە لە هەموو ئەنجومەن و دامەزراوەکاندا کۆتای لانیکەمی 40%ی بۆ ژنان دانا، کە دواتر بوو بە 50%. هەموو پۆستێکی هاوسەرۆکی دەبوو یەک پیاو و یەک ژن پێکەوە بەڕێوەی ببەن.
سەرهەڵدانی یەپەژە
بۆ بەرگری لەم کۆمەڵگە نوێیە، پێکهاتەی سەربازیش ئەم گۆڕانە قووڵە ئایدیۆلۆژییەی ڕەنگ دایەوە. لە ساڵی 2013دا، یەکینەکانی پاراستنی ژنان (YPJ) بە فەرمی وەک میلیشیایەکی سەربەخۆی پێکهاتوو لە ژنان پێک هات کە لە پاڵ یەپەگەدا کاری دەکرد.
بۆ ژنانی ڕۆژاوا، کە زۆرێکیان لە پێکهاتە عەشیرەتییە زۆر پارێزگار و پیاوسالارەکاندا گەورە ببوون، یەپەژە تەنها هێزێکی سەربازی نەبوو؛ بەڵکو ڕێگەیەک بوو بۆ ئازادبوونی کۆمەڵایەتی. ئەم جەنگاوەرە ژنانە بە زوویی دەبوونە ڕووخساری جیهانیی جەنگ دژی جیهادیخوازیی ڕادیکاڵ.
ڕاگەیاندنی خۆڕێوەبەری و پەیمانی کۆمەڵایەتی (2014)
لە کاتێکدا جەنگی ناوخۆ لە دەوروبەریاندا بڵێسەی دەسەند، ناوچە کوردییەکان خۆڕێوەبەرییەکەیان فەرمی کرد. لە کانوونی دووەمی 2014دا، بزووتنەوەی کۆمەڵگەی دیموکراتیک (TEV-DEM)، هاوپەیمانییەکی پارتە سیاسییەکان و گرووپەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی، بە فەرمی دامەزراندنی بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەری دیموکراتیکی ڕۆژاوای ڕاگەیاند.
سێ کانتۆنەکە: ئەوان بە یاسایی سێ کانتۆنە لێکدابڕاوەکەیان دامەزراند: عەفرین، کۆبانی و جەزیرە.
پەیمانی کۆمەڵایەتی: «پەیمانێکی کۆمەڵایەتی»یان داڕشت، کە بە کردەوە دەستوور بوو، ئازادیی ئایینی مسۆگەر دەکرد، سزای مەرگی قەدەغە دەکرد، هاوسەرگیریی منداڵان و فرەژنیی نایاسایی دەکرد و بۆ یەکەم جار لە مێژووی سووریادا، بە فەرمی دان بە کوردی و عەرەبی و سریانیدا دەنا وەک زمانی یەکسان لە قوتابخانە و ژیانی گشتیدا.
لە کاتێکدا بەشەکانی تری سووریا لە ژێر بۆمبە بەرمیلەکان و شەپۆلی ڕوو لە زیادبوونی گرووپە ڕادیکاڵە ئیسلامگەراکاندا دەسووتان، ڕۆژاوا توانیبووی دوورگەیەکی ناسک و زۆر پێشکەوتنخوازی سەقامگیری دروست بکات. بەڵام ئەم سەقامگیرییە بە زوویی ڕووبەڕووی ترسناکترین تاقیکردنەوەی دەبووەوە، کاتێک سوپایەکی نوێی ڕەشپۆش بە بیاباندا بڵاو دەبووەوە.
پوختەی سەردەمی شۆڕش
ڕووداو / چەمک | بەروار | گرنگیی مێژوویی |
«ڕێگای سێیەم» | 2011–2012 | کورد ڕەت دەکاتەوە لایەنی ئەسەد یان ئۆپۆزسیۆن بگرێت و تەنها سەرنج دەخاتە سەر بەرگری لە ناوچەکانی خۆی. |
شۆڕشی 19ی تەممووز | تەممووزی 2012 | هێزەکانی ئەسەد لە باکوور دەکشێنەوە؛ یەپەگە بەبێ خوێنڕشتن کۆنترۆڵی شارە گەورە کوردییەکان دەگرێتە دەست. |
کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیک | 2012–ئێستا | جێبەجێکردنی ئایدیۆلۆژیای ئۆجەلان: دیموکراسیی بنکەی جەماوەری، فرەییخوازی و ئازادکردنی ژنان. |
پێکهێنانی یەپەژە | 2013 | دامەزراندنی ئەو باڵە سەربازییەی کە تەنها لە ژنان پێک هاتووە و شکاندنی نەریتە ڕەگداکوتاوە پیاوسالارەکان. |
ڕاگەیاندنی کانتۆنەکان | کانوونی دووەمی 2014 | ڕاگەیاندنی فەرمیی کانتۆنەکانی عەفرین و کۆبانی و جەزیرە و پەسەندکردنی پەیمانی کۆمەڵایەتی. |
بەشی 7: گەمارۆی کۆبانی و تێکشکاندنی داعش (2014–2019)
لە هاوینی 2014دا، کانتۆنە تازەدامەزراوە دیموکراتیکەکانی ڕۆژاوا ڕووبەڕووی هەڕەشەیەکی کۆتاییهێنەری جیهان بوونەوە. دەوڵەتی ئیسلامیی عێراق و سووریا، داعش، تازە بە ناوچەکەدا بڵاو ببووەوە و شاری مووسڵی عێراقی و شاری ڕەققەی سووری گرتبوو. داعش بە سەدان ملیۆن دۆلار کە لە بانکە ناوەندییەکان دزیبووی دەوڵەمەند بوو و بە چەکی پێشکەوتووی ئەمریکی تا ددان چەکدار بوو کە لە سوپای هەڵاتووی عێراق دەستی کەوتبوو؛ «خەلافەت»ێکی جیهانیی ڕاگەیاند.
دوای تێکشکاندنی گرووپە یاخییە ڕکابەرەکان و هێزەکانی ڕژێمی سووریا لە ڕۆژهەڵات، داعش ئامانجی خۆی کردە کانتۆنە کوردییە لێکدابڕاوەکەی کۆبانی.
گەمارۆی کۆبانی (ئەیلوولی 2014)
لە نیوەی ئەیلوولی 2014دا، داعش هێرشێکی گەورەی لە چەند ئاراستەیەکەوە بۆ سەر کۆبانی دەست پێ کرد. ئامانجیان گرتنی شارەکە، بەیەکەوەبەستنی خاکەکانیان لە ڕەققە و حەلەب و دەستبەسەرداگرتنی تەواوی سنووری سووریا و تورکیا بوو.
ناهاوسەنگییەکی کارەساتبار: ناهاوسەنگیی سەربازی سەرسوڕهێنەر بوو. داعش کاروانی هامڤیی زرێپۆش، تۆپخانەی قورس و تانکە دەستکەوتووەکانی بەکار هێنا. بەرگریکارە کوردەکان، یەپەگە و یەپەژەی پێکهاتوو لە ژنان، تەنها تفەنگی سووکی کەلاشینکۆف، ڕۆکێتی دژەتانکی (RPGs) و چەند ئۆتۆمبێلێکی زرێپۆشی دەستکردیان هەبوو.
کۆچی بەکۆمەڵ: کاتێک داعش سەدان گوندی کوردیی دەوروبەری گرت، هاووڵاتیانی مەدەنیی ئێعدام کرد و بارمتەی گرت، ترس بڵاو بووەوە. لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا، بە مەزەندە 300,000 هاووڵاتیی مەدەنیی کورد ماڵەکانیان بەجێ هێشت و لە تەنیشت تەلی دڕکاویی سنووری تورکیا کۆ بوونەوە و تکای ڕێگەپێدانی چوونەژوورەوەیان کرد. لە کۆتاییدا تورکیا سنوورەکەی کردەوە و قەیرانێکی گەورەی پەنابەران دروست بوو.
جەنگی ناو شار: تا سەرەتای تشرینی یەکەم، جەنگاوەرەکانی داعش سنووری شاری کۆبانییان بڕی. شەڕەکە بووە جەنگێکی دڕندانەی ناو شار، کۆڵان بە کۆڵان و ماڵ بە ماڵ. فەرماندەکانی یەپەگە و یەپەژە بڕیاریان دا تا دوا گوللە بجەنگن و خۆیان بۆ کۆمەڵکوژی ئامادە دەکرد. جیهان بە پەخشی ڕاستەوخۆ سەیری کارەساتەکەی دەکرد؛ ڕۆژنامەنووسە نێودەوڵەتییەکان و پەنابەرە کوردە پەشۆکاوەکان لەسەر گردەکانی ئەو بەری سنوور لە تورکیا وەستابوون و ڤیدیۆی هەڵکردنی ئاڵا ڕەشەکەی داعش لە گەڕەکە ڕۆژهەڵاتییەکانی کۆبانییان تۆمار دەکرد.
خاڵی وەرچەرخان: هاوپەیمانیی جیهانی دەست تێوەردەدات
لە کاتێکدا کۆبانی لە لێواری ڕووخانی تەواودا بوو، گوشاری ڕای گشتیی جیهان زیاد بوو. بەرەنگاربوونەوەی سەرسەخت و سیکولاری جەنگاوەرە کوردەکان، بە تایبەتی ڕابەرایەتیی بەرچاوی فەرماندە ژنەکانی یەپەژە، سەرنجی جیهانی ڕاکێشا و پێچەوانەیەکی ڕوونی دڕندانەیی و دەمارگیریی ژن‌دژانەی داعش بوو.
هێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا: لە کۆتایی ئەیلوول و تشرینی یەکەمدا، هاوپەیمانیی جیهانیی دژەداعش بە ڕابەرایەتیی ئەمریکا، لە ئۆپەراسیۆنی Operation Inherent Resolveدا، سەرنجی گواستەوە بۆ کۆبانی. سوپای ئەمریکا تێگەیشت کورد تەنها هێزێکە کە دەتوانێت لەسەر زەوی ڕابوەستێت، بۆیە دەستی بە هەماهەنگیی ڕاستەوخۆ لەگەڵ فەرماندەکانی یەپەگە لەسەر زەوی کرد بە ڕێگەی ڕادیۆ و تابلێتە بە نهێنی گوازراوەکان. ئەمریکا شەپۆلێکی وێرانکەری هێرشی ئاسمانیی وردی دەست پێ کرد و تانک و کۆبوونەوەکانی هێزەکانی داعشی تەنها چەند مەترێک دوور لە پێگە کوردییەکان لەناو برد.
فڕێدانی پێداویستی لە ئاسمانەوە و پێشمەرگە: لە هەنگاوێکی زۆر جێمشتومڕدا کە تورکیای تووڕە کرد، چونکە یەپەگەی بە تیرۆریست دەبینی، فڕۆکەکانی گواستنەوەی ئەمریکا چەک و تەقەمەنی و پێداویستیی پزیشکیی زۆر پێویستیان ڕاستەوخۆ بۆ جەنگاوەرە کوردەکانی کۆبانی لە ئاسمانەوە فڕێ دا. کەمێک دواتر، لە ژێر گوشاری توندی نێودەوڵەتیدا، تورکیا ڕێگەی بە کاروانێکی پێشمەرگە زۆر چەکدارەکانی کوردستانی عێراق دا بە خاکی تورکیادا تێپەڕن بۆ بەهێزکردنی شارەکە.
ئازادکردن: بە بەهێزبوون بە توانای ئاسمانی و پێداویستیی نوێ، ڕەوتی شەڕەکە گۆڕا. لە 26ی کانوونی دووەمی 2015دا، دوای 112 ڕۆژ شەڕی ماندووکەر و کارەساتبار کە 80%ی شارەکەی بە تەواوی وێران کردبوو، یەپەگە/یەپەژە بە فەرمی ئازادکردنی کۆبانییان ڕاگەیاند. داعش یەکەم تێکشکانی گەورە و سووکایەتیپێکەری بەسەردا هات و هەزاران جەنگاوەری هەرەبەئەزموونی لەدەست دا.
پێکهێنانی هێزەکانی سووریای دیموکرات (SDF)
سەرکەوتنی کۆبانی بە تەواوی ئاڕاستەی جەنگی سووریای گۆڕی. ئەمریکا متمانەپێکراوترین و کاریگەرترین هێزی بەوەکالەتی خۆی لەسەر زەوی دۆزیبووەوە. بەڵام بۆ تێکشکاندنی هەمیشەیی داعش، دەبوو جەنگ لە ناوچە زۆربەکوردەکان تێپەڕێت و بچێتە قوڵایی بنکە بەهێزە زۆربەعەرەبەکانی خەلافەت.
هاوپەیمانییەکی پێویستی: سەرکردایەتیی کورد تێگەیشت کە ناتوانن و نابێت بە تەنها شارە عەرەبییەکان داگیر بکەن. لە تشرینی یەکەمی 2015دا، بە ئاراستەکردن و پشتگیریی سوپای ئەمریکا، یەپەگە لەگەڵ هۆزە عەرەبە ناوخۆییەکان و میلیشیا سریانییە مەسیحییەکان و جەنگاوەرە تورکمانەکان یەکیان گرت بۆ پێکهێنانی هێزەکانی سووریای دیموکرات (SDF).
هێزە تایبەتەکانی ئەمریکا: پێنتاگۆن پابەندییەکەی قووڵتر کرد و سەدان ئەندامی هێزەکانی ئۆپەراسیۆنی تایبەتی ئەمریکای ناردە ڕۆژاوا بۆ ڕاهێنان و پڕچەککردن و ڕاوێژدان بە هەسەدە؛ بە کردەوە چەترێکی ئەمنیی ناڕاگەیەنراوی بەسەر باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریادا دروست کرد.
پێشڕەوی بەرەو ڕەققە و ڕووخانی خەلافەت
لە چوار ساڵی دواتردا، هەسەدە بە پشتگیریی توانای ئاسمانیی هاوپەیمانی، هەڵمەتێکی سەخت و سیستەماتیکی بۆ هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتی ئیسلامی بەڕێوە برد.
ئازادکردنی مەنبج (2016): هەسەدە ڕووباری فوراتی بڕی و شاری ستراتیژیی زۆربەعەرەبی مەنبجی ئازاد کرد؛ شارێک کە ناوەندێکی زۆر گرنگی تێپەڕینی جەنگاوەرە بیانییەکانی داعش بوو.
شەڕی ڕەققە (2017): لە هاوینی 2017دا، هەسەدە ڕەققەی گەمارۆ دا، کە پایتەختی کردەیی خەلافەتی داعش بوو. جەنگی ناو شار سامناک بوو و بە توندی پشت بە هێرشە ئاسمانییە وێرانکەرەکانی ئەمریکا دەبەست، کە بەشێکی زۆری شارەکەیان بە خاکدا یەکسان کرد. تا تشرینی یەکەمی 2017، هەسەدە شارەکەی گرت و ئاڵا زەردەکەی خۆی لە مەیدانە خراپناوبەدەنگەکەی ئەلنەعیم هەڵکرد، کە پێشتر داعش لێی بە ئاشکرا سەری خەڵکی دەبڕی.
دوا بەرەنگاربوونەوە لە باغووز (2019): داعش بە شێوەیەکی سیستەماتیک بە دۆڵی ڕووباری فوراتدا بەرەو خوارەوە پاڵ پێوە نرا. لە ئازاری 2019دا، هەسەدە دوا پاشماوەکانی خەلافەتی گەمارۆ دا؛ دەیان هەزار جەنگاوەری سەرسەخت و بنەماڵەکانیان لە شارۆچکەیەکی قوڕاوی چادرەکان لە گوندی باغووزدا کۆ بوونەوە. دوای چەند هەفتەیەک شەڕی توند، هەسەدە تێکشکاندنی تەواوی دەسەڵاتی خاکی خەلافەتی داعشی ڕاگەیاند.
تێچووە وێرانکەرەکە
سەرکەوتنەکە مێژوویی بوو، بەڵام ئەو تێچووەی گەلی ڕۆژاوا گرتە ئەستۆ، خەیاڵی پێ نەدەکرا. بۆ ڕزگارکردنی جیهان لە خەلافەتی داعش، هەسەدە بە مەزەندە 11,000 تا 12,000 جەنگاوەری لەدەست دا؛ پیاو و ژنی گەنجی کورد و عەرەب و سریانی. دەیان هەزاری تریش بە هەمیشەیی کەمئەندام بوون. جگە لەوە، سەرکەوتنەکە بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەری بەرپرسیار کرد لە بەڕێوەبردنی لێکەوتەکان: پاراستنی زیندانە گەورە و کاتییەکانی هەزاران جەنگاوەری ڕادیکاڵکراوی داعش و کەمپە فراوان و مەترسیدارەکانی ڕاگرتن وەک ئەلهۆل، کە دەیان هەزار ئەندامی پەشیماننەبووی بنەماڵەکانی داعشیان تێدا بوو و بە پلەیەکی زۆر بەرچاو کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەجێی هێشتبوون.
پوختەی هەڵمەتی دژەداعش
ڕووداو | بەروار | گرنگیی مێژوویی |
هێرشەکانی داعش | هاوینی 2014 | داعش مووسڵ و ڕەققە دەگرێت و خەلافەتێکی جیهانی ڕادەگەیەنێت. |
گەمارۆی کۆبانی | ئەیلوولی 2014 – کانوونی دووەمی 2015 | خاڵی وەرچەرخان؛ یەپەگە/یەپەژە بە پشتگیریی هێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا گەمارۆی داعش دەشکێنن و ئەفسانەی نەبەزییان لەناو دەبەن. |
پێکهێنانی هەسەدە | تشرینی یەکەمی 2015 | یەپەگە لەگەڵ میلیشیا عەرەبی و سریانییەکان هاوپەیمان دەبێت بۆ پێکهێنانی هاوپەیمانییەکی فرەنەتەوەیی و پێشڕەوی بۆ دەرەوەی خاکی کوردی. |
ئازادکردنی ڕەققە | تشرینی یەکەمی 2017 | هەسەدە دوای جەنگێکی وێرانکەری ناو شار، پایتەختی خەلافەتی داعش دەگرێت. |
شەڕی باغووز | ئازاری 2019 | دوا تێکشکاندنی دەسەڵاتی خاکی داعش؛ زیاتر لە 11,000 جەنگاوەری هەسەدە لە هەڵمەتە چەندساڵەکەدا گیانیان لەدەست دا. |
بەشی 8: بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەر (AANES)، هێرشەکانی تورکیا و کۆتایی خۆڕێوەبەری (2018–2026)
دوای تێکشکاندنی دەسەڵاتی خاکی داعش، دۆخی سیاسیی باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا بە خێرایی گۆڕا. هێزە کورد‌ڕابەرەکان ئێستا نزیکەی یەک لەسەر سێی تەواوی خاکی سووریایان کۆنترۆڵ دەکرد، لەوانە ژمارەیەکی گەورەی دانیشتووانی ناوچە زۆربەعەرەبەکانی ڕەققە و تەبقە و دەیرەزوور.
پەرەسەندنی بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەر
بۆ بەڕێوەبردنی ئەم خاکە گەورە و فرەنەتەوەییە، سەرکردایەتیی کورد حکومەتەکەی دووبارە ڕێک خستەوە. لە ساڵی 2018دا، بە فەرمی ناوی سیستەمەکەیان گۆڕی بۆ بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەری باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا (AANES) و دواتر بۆ بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەری دیموکراتیکی باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا (DAANES).
کەمکردنەوەی ڕەهەندی نەتەوەیی پڕۆژەکە: سەرکردایەتی بە ئەنقەست ناوە کوردییەکەی «ڕۆژاوا»ی لە بەڵگەنامە فەرمییەکاندا کەمڕەنگ کرد تا پڕۆژە سیاسییەکە بۆ ئەو ملیۆنان ئەندامە پارێزگارەی هۆزە عەرەبەکان قبووڵکراوتر بێت کە ئێستا لە ژێر دەسەڵاتیاندا دەژیان.
هەوڵی هاوسەنگڕاگرتن: بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەر وەک دەوڵەتێکی کردەیی کاری دەکرد. سوپای خۆی، هەسەدە، پۆلیسی ئاسایشی ناوخۆی خۆی، ئاسایش، و بەرنامەی خوێندنی خۆی هەبوو و باجی خۆی کۆ دەکردەوە. بەڵام کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بە تەواوی دانی پێدا نەدەنا. مانەوەی تەواوی پشت بە هاوسەنگڕاگرتنێکی ناسەقامگیر لە نێوان ئەمریکا و ڕووسیا دەبەست؛ ئەمریکا ژمارەیەکی کەمی سەربازی بۆ شەڕی پاشماوەکانی داعش ڕاگرتبوو و ڕووسیاش پاسەوانیی هەندێک سنووری دەکرد.
هێرشەکانی تورکیا: عەفرین و کانیی ئاشتی (2018–2019)
لە کاتێکدا ئەمریکا هەسەدەی بە هاوپەیمانی قارەمان دژی داعش دەبینی، تورکیای دراوسێ بە هەڕەشەیەک بۆ بوونی خۆی دەیبینی و یەپەگەی وەک هێزێک پۆلێن دەکرد کە لە پەکەکە جیا ناکرێتەوە. تورکیا، کە نەیدەویست بەرگەی دەوڵەتۆکەیەکی کورد‌ڕابەر لە سنووری باشووری خۆیدا بگرێت، زنجیرەیەک هێرشی سەربازیی وێرانکەری دەست پێ کرد.
ئۆپەراسیۆنی لقی زەیتوون (2018): لە کانوونی دووەمی 2018دا، سوپای تورکیا بە بەکارهێنانی میلیشیا یاخییە سوورییە بەوەکالەتەکان، سوپای نیشتمانیی سووریا، هێرشی کردە سەر کانتۆنە کوردییە لێکدابڕاو و ئارامەکەی عەفرین. سەرەڕای بەرەنگاربوونەوەی توند، عەفرین کەوت. هێرشەکە کارەساتێکی گەورەی مرۆیی لێ کەوتەوە. زیاتر لە 300,000 کورد ئاوارە کران و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ بە وردی تاڵانکردن و ڕفاندنی فراوان و ئەندازیاریی ئەنقەستیی پێکهاتەی دانیشتووانیان تۆمار کرد؛ نیشتەجێکردنی عەرەبە ئاوارەکانی بەشەکانی تری سووریا لە ماڵە دزراوەکانی کوردانی عەفرین.
ئۆپەراسیۆنی کانیی ئاشتی (2019): لە تشرینی یەکەمی 2019دا، دوای پەیوەندییەکی تەلەفۆنی لەناکاو و زۆر جێمشتومڕ کە تێیدا سەرۆکی ئەمریکا دۆناڵد ترەمپ ڕازی بوو هێزە ئەمریکییەکان لە سنوورەکە بکشێنێتەوە، تورکیا دووەم هێرشی گەورەی دەست پێ کرد. هێزە تورکەکان شریتێکی 120 کیلۆمەتر خاکیان لە نێوان شارە کوردییەکانی سەرێ کانییە، ڕەئس‌العەین، و گرێ سپی، تەل ئەبیەز، گرت و خاکی ڕۆژاوایان کردە دوو بەش و 300,000 هاووڵاتیی مەدەنیی تریان ئاوارە کرد.
ساڵانی هەڵپەسێردراوی و جەنگی درۆن (2020–2024)
دوای ئاگربەستی 2019، بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەر چووە ناو سەردەمێکی سەختی هەڵپەسێردراوی جیۆپۆلیتیکی.
تیرۆرکردن بە درۆن: تورکیا هەڵمەتێکی بەردەوام و چەندساڵەی هێرشی درۆنی دەست پێ کرد و بە شێوەیەکی سیستەماتیک فەرماندە سەرەکییەکانی هەسەدە، سەرکردە ژنەکانی یەپەژە و کەسایەتییە سیاسییەکانی بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەری تیرۆر دەکرد کاتێک بە ئۆتۆمبێل بە ڕێگا مەدەنییە سەرەکییەکاندا دەڕۆیشتن.
کردنی ئاو بە چەک: هێزە پشتگیریکراوەکانی تورکیا وێستگەی ئاوی عەلووکیان گرت و دووبارە و دووبارە سەرچاوە سەرەکییەکەی ئاوی خواردنەوەیان لە زیاتر لە یەک ملیۆن کەسی ناوچەی حەسەکە بڕی. جگە لەوە، تورکیا بە توندی ڕەوتی ئاوی ڕووباری فوراتی سنووردار کرد و کشتوکاڵ و بەرهەمهێنانی کارەبای ڕۆژاوای پەک خست.
هەڕەشەی داعش: بەڕێوەبردنی زیندانی ئەلسیناعە لە حەسەکە، کە 5,000 جەنگاوەری داعشی تێدا بوو، و کەمپە فراوانەکەی ئەلهۆل، کە دەیان هەزار ئەندامی ڕادیکاڵکراوی بنەماڵەکانی داعشی تێدا ڕاگیرابوو، بە هەسەدە سپێردرا. لە ساڵی 2022دا، داعش هەوڵێکی گەورە و خوێناویی هەڵهاتن لە زیندانی حەسەکەی دەست پێ کرد و بیری جیهانی خستەوە کە ئەو گرووپە تیرۆریستییە بە توندی پەک خراوە، بەڵام نەفەوتاوە.
ڕووخانی ئەسەد و کۆتایی خۆڕێوەبەری (2024–2026)
دۆخە جێگیرە ناسکەکەی ڕۆژاوا بە گۆڕانێکی لەناکاو و زۆر گەورە لە چوارچێوەی فراوانتری جەنگی ناوخۆی سووریادا بە تەواوی تێکشکا.
کەوتنی دیمەشق (کانوونی یەکەمی 2024): لە وەرچەرخانێکی سەرسوڕهێنەری ڕووداوەکاندا، هێرشێک بە پێشەنگایەتیی هەیئەتی تەحریری شام (HTS)، کە تورکیا پشتگیریی دەکرد، و گرووپە یاخییەکانی تر، بە ڕۆژاوای سووریادا بڵاو بووەوە. لە کانوونی یەکەمی 2024دا، ڕژێمی بەشار ئەسەد لە کۆتاییدا ڕووخا. ئەحمەد ئەلشەرع، کە پێشتر بە ئەبوو محەممەد ئەلجوولانی ناسراو بوو، لە کانوونی دووەمی 2025دا وەک سەرۆکی گواستنەوەیی سووریا دەسەڵاتی گرتە دەست.
هەڕەشەی نوێ بۆ ڕۆژاوا: ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد بۆ کورد هێمنیی بەدوادا نەهێنا، بەڵکو قەیرانێکی هەڕەشەکەر بۆ بوونیان هێنا. حکومەتە گواستنەوەییە نوێیەکەی دیمەشق بە توندی پشتگیریی تورکیای لە پشت بوو؛ واتە سیاسەتە دژەکوردییەکانی ئەنقەرە ئێستا ئامانجە سەربازییەکانی دەوڵەتی سووریایان دیاری دەکرد.
هێرشی 2026 و ئاگربەست: لە کانوونی دووەمی 2026دا، هێزە هاوپەیمانەکانی حکومەتە گواستنەوەییە نوێیەکەی سووریا هێرشێکی سەربازیی هەماهەنگیان دژی هەسەدە لە باکووری ڕۆژهەڵات دەست پێ کرد. سەرکردایەتیی کورد لە بەرامبەر هێزێکی زۆر بەهێز و گۆڕانی ئەولەویەتەکانی ئیدارەی دووەمی ترەمپ لە ئەمریکادا، ناچار کرا بێتە سەر مێزی دانوستان.
ڕێککەوتنی کانوونی دووەمی 2026 (کۆتایی خۆحوکمڕانی): لە 18ی کانوونی دووەم، کە لە 30ی کانوونی دووەمدا پتەو کرایەوە، لە ساڵی 2026دا، لە ژێر گوشاری توندی ئەمریکا و لایەنە ناوچەییەکان، مەزڵووم عەبدی، فەرماندەی هەسەدە، و حکومەتە کاتییەکەی سووریا ڕێککەوتنێکی مێژووییان واژوو کرد کە گۆڕانێکی بنەڕەتیی دەهێنا.
مەرجەکانی ڕێککەوتنی 2026 بە کردەوە کۆتاییان بە ئەزموونە دیموکراتیکەکەی ڕۆژاوا وەک کیانێکی خۆسەر هێنا:
وازهێنان لە خاک: هەسەدە بەبێ مەرج کۆنترۆڵی پارێزگا گەورە و زۆربەعەرەبەکانی ڕەققە و دەیرەزووری ڕادەستی حکومەتی ناوەندیی سووریا کرد.
تێکەڵکردنی سەربازی: هەسەدەی کورد‌ڕابەر ڕازی بوو فەرماندەییە سەربازییە سەربەخۆکەی هەڵبوەشێنێتەوە و بە تەدریجی جەنگاوەرەکانی بخاتە ناو پێکهاتەکانی سوپای نیشتمانیی سووریا.
گەڕانەوەی دەسەڵاتی دەوڵەت: هێزەکانی ئاسایشی حکومەتی ناوەندیی سووریا چوونە ناو پێگە بەهێزەکانی کورد وەک حەسەکە، بۆ دەستبەسەرداگرتنی دەروازە سنوورییەکان و کێڵگە نەوتییەکان و بەڕێوەبردنی ناوەندەکانی ڕاگرتنی داعش.
واقیعی ئێستا (سەرەتای 2026)
ئەمڕۆ، کوردستانی ڕۆژاوا لە دەیەیەک خۆڕێوەبەریی ئایدیاڵی و شۆڕشگێڕانەوە بەرەو واقیعێکی تێکەڵبوونی مەرجدار دەگوازرێتەوە.
هەرچەندە حکومەتی نوێی سووریا بەڵێنی دا ڕەگەزنامەی ئەو کوردانە بگەڕێنێتەوە کە لە سەرژمێریی 1962دا لە مافەکانیان بێبەش کرابوون و ڕێز لە هەندێک چوارچێوەی کولتووری بگرێت، کەشی ناوچەکە پڕە لە دڵەڕاوکێی قووڵ. ئەزموونە بوێرانەکەی کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیک، بە ئازادکردنی ڕادیکاڵی ژنان و کۆموونە لاناوەندییەکان و ئەنجومەنە فرەییخوازە ناوخۆییەکانیەوە، بە پلەیەکی زۆر بەرچاو لە ناو هێزە ناوەندگەرایەکەی دەوڵەتی نوێی سووریادا هەڵمژراوە. بەڵام بەخەبەرهاتنە سیاسییەکەی گەلی کورد لە ماوەی 15 ساڵی ڕابردوودا ناتوانرێت بسڕدرێتەوە و میراتێکی قووڵ و هەمیشەیی لە پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەجێ دەهێڵێت.
پوختەی سەردەمی کۆتایی
ڕووداو | بەروار | گرنگیی مێژوویی |
ئۆپەراسیۆنی لقی زەیتوون | کانوونی دووەمی 2018 | تورکیا و میلیشیا هاوپەیمانەکان هێرش دەکەن و کانتۆنە کوردییەکەی عەفرین داگیر دەکەن. |
ئۆپەراسیۆنی کانیی ئاشتی | تشرینی یەکەمی 2019 | هێزە ئەمریکییەکان دەکشێنەوە؛ تورکیا شریتی سەرێ کانییە تا تەل ئەبیەز داگیر دەکات. |
ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد | کانوونی یەکەمی 2024 | هێزە یاخییەکان دیمەشق دەگرن؛ حکومەتێکی کاتیی پشتگیریکراوی تورکیا دەسەڵات دەگرێتە دەست. |
هێرشی باکووری ڕۆژهەڵات | کانوونی دووەمی 2026 | حکومەتی نوێی سووریا هەڵمەتێکی سەربازی دژی هەسەدە دەست پێ دەکات. |
ڕێککەوتنی تێکەڵبوون | کانوونی دووەمی 2026 | هەسەدە ڕەققە/دەیرەزوور ڕادەست دەکات و ڕازی دەبێت تێکەڵ بە سوپای سووریا بێت؛ بە کردەوە کۆتایی بە سەردەمی خۆڕێوەبەریی ڕۆژاوا دێنێت. |
بەشی 9: ڕیزبەندیی وردی مێژوویی کوردستانی ڕۆژاوا
مێژووی ڕۆژاوا بە گواستنەوە پڕگۆڕانەکەی لە ناوچەیەکی سنووریی لەبیرکراو و سەرکوتکراوەوە بۆ ناوەندی ئەزموونێکی دیموکراتیکی ئایدیاڵی و لە کۆتاییدا بۆ تێکەڵبوونە نوێ و پڕدڵەڕاوکێکەی لە ناو دەوڵەتێکی نوێی سووریادا دەناسرێتەوە. لە خوارەوە ڕیزبەندیی ئەم ڕووداوە سەرەکییانە دەخرێتە ڕوو.
لە سەردەمی کۆنەوە تا سەردەمی ماندات (نزیکەی 1500ی پێش زایین – 1946)
نزیکەی 1500 – 1300ی پێش زایین: ئیمپراتۆریی میتانی، کە پەیوەندیی زمانەوانیی بە کوردە هاوچەرخەکانەوە هەبوو، بەسەر سەرووی میزۆپۆتامیادا فەرمانڕەوایی دەکات؛ پایتەختەکەی، واشوکاننی، لە نزیک سەرێ کانییەی ئەمڕۆ، ڕەئس‌العەین، هەڵکەوتووە.
تشرینی یەکەمی 1921: پەیمانی ئەنقەرە لە نێوان فەرەنسا و تورکیا واژوو دەکرێت. سنوورەکە بە درێژایی شەمەندەفەری بەرلین‌بەغدا دەکێشرێت و لە ڕووی خاکەوە ڕۆژاوا، بنخەت، لە کوردستانی باکوور، سەرخەت، دادەبڕێت.
1920ەکان – 1930ەکان: دەیان هەزار کورد لە کۆمەڵکوژییەکانی کۆماری نوێی تورکیا هەڵدێن و لە سووریای ژێر مانداتی فەرەنسا نیشتەجێ دەبن.
1927: ڕووناکبیرە دوورخراوە کوردەکان و سەرۆکە عەشیرەتییەکان ڕێکخراوە سیکولارە نەتەوەخوازەکەی خۆیبوون لە شام دامەزرێنن.
15ی ئایاری 1932: جەلادەت عەلی بەدرخان یەکەم ژمارەی گۆڤاری هاوار لە دیمەشق بڵاو دەکاتەوە، ئەلفوبێی لاتینیی کوردی دەناسێنێت و بووژانەوەیەکی گەورەی کولتووری دەست پێ دەکات.
1946: سووریا بە فەرمی لە مانداتی فەرەنسا سەربەخۆ دەبێت؛ سەردەمی نەتەوەپەرستیی عەرەبی دەست پێ دەکات.
سەردەمی بەعس و بەرەنگاربوونەوەی نهێنی (1962 – 2011)
5ی تشرینی یەکەمی 1962: حکومەتی سووریا سەرژمێریی حەسەکە ئەنجام دەدات. لە ماوەی شەوێکدا، 120,000 کورد لە ڕەگەزنامەکەیان بێبەش دەکرێن و بێڕەگەزنامە دەبن.
1973: دەوڵەت «پشتێنەی عەرەبی»، حیزام عەرەبی، جێبەجێ دەکات؛ باشترین زەوییە کشتوکاڵییە کوردییەکان لە درێژایی سنووری تورکیا دەستبەسەردا دەگرێت و جوتیارانی عەرەب نیشتەجێ دەکات بۆ گۆڕینی پێکهاتەی دانیشتووان.
1979 – 1998: حافز ئەسەد عەبدوڵڵا ئۆجەلان، سەرکردەی پەکەکە، لە سووریا دەحەوێنێتەوە و چەکدارە کوردەکان وەک هێزی بەوەکالەت دژی تورکیا بەکار دەهێنێت، لە هەمان کاتدا بە توندی ناسنامەی کوردی لە ناوخۆدا سەرکوت دەکات.
2003: پارتی یەکێتیی دیموکرات (PYD) بە نهێنی وەک پارتێکی سیاسیی نهێنیی سووری هاوتەریب لەگەڵ ئایدیۆلۆژیای ئۆجەلان دامەزرێت.
12ی ئازاری 2004: ڕاپەڕینی قامیشلۆ. هێزەکانی ئاسایش تەقە لە هاندەرە کوردەکانی تۆپی پێ دەکەن و ئاژاوەی گەورە و بێوێنەی دژەڕژێم لە سەرانسەری ڕۆژاوا و دیمەشق و حەلەب هەڵدەگیرسێنن. ڕاپەڕینەکە بە دڕندانەیی سەرکوت دەکرێت.
شۆڕش و شەڕی دژەداعش (2012 – 2019)
19ی تەممووزی 2012: لە کاتێکدا جەنگی ناوخۆی سووریا بڵێسەی دەسەنێت، هێزەکانی ئەسەد بە شێوەیەکی تاکتیکی لە باکوور دەکشێنەوە. یەپەگەی کوردی بەبێ خوێنڕشتن کۆنترۆڵی شارە گەورەکان دەگرێتە دەست؛ شۆڕشی ڕۆژاوا دەست پێ دەکات.
2013: یەکینەکانی پاراستنی ژنان (YPJ)، کە بە تەواوی لە ژنان پێک هاتوون، بە فەرمی دامەزرێن.
کانوونی دووەمی 2014: کورد بە فەرمی بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەر لە سێ کانتۆنی عەفرین و کۆبانی و جەزیرە ڕادەگەیەنێت و دەستوورێک لەسەر بنەمای کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیک جێبەجێ دەکات.
ئەیلوولی 2014 – کانوونی دووەمی 2015: گەمارۆی کۆبانی. جەنگاوەرەکانی یەپەگە/یەپەژە، کە لە ڕووی چەکەوە زۆر لاوازترن، بە پشتگیریی هێرشە ئاسمانییە وێرانکەرەکانی ئەمریکا گەمارۆی داعش دەشکێنن و یەکەم تێکشکانی گەورەی ئەو گرووپە تیرۆریستییە تۆمار دەکەن.
تشرینی یەکەمی 2015: هێزەکانی سووریای دیموکرات (SDF) پێک دێن و میلیشیا کوردی و عەرەبی و سریانییەکان لە ژێر پشتگیریی ئەمریکادا یەک دەخەن.
تشرینی یەکەمی 2017: هەسەدە ڕەققە، پایتەختی کردەیی خەلافەتی داعش، ئازاد دەکات.
کانوونی دووەمی 2018: تورکیا ئۆپەراسیۆنی لقی زەیتوون دەست پێ دەکات و هێرش دەکاتە سەر کانتۆنە کوردییەکەی عەفرین و داگیری دەکات.
ئازاری 2019: هەسەدە باغووز دەگرێت و تێکشکاندنی تەواوی دەسەڵاتی خاکی خەلافەتی داعش تۆمار دەکات. زیاتر لە 11,000 جەنگاوەری هەسەدە لە هەڵمەتە چەندساڵەکەدا دەمرن.
تشرینی یەکەمی 2019: دوای کشاندنەوەی هێزەکانی ئەمریکا، تورکیا ئۆپەراسیۆنی کانیی ئاشتی دەست پێ دەکات و شریتی نێوان سەرێ کانییە و تەل ئەبیەز داگیر دەکات.
ڕووخانی ئەسەد و کۆتایی خۆڕێوەبەری (2024 – 2026)
کانوونی یەکەمی 2024: گرووپە یاخییەکان بە ڕابەرایەتیی هەیئەتی تەحریری شام دیمەشق دەگرن. ڕژێمی ئەسەد دەڕووخێت و حکومەتێکی کاتیی پشتگیریکراوی تورکیا بە سەرۆکایەتیی ئەحمەد ئەلشەرع دەسەڵات دەگرێتە دەست.
سەرەتای کانوونی دووەمی 2026: حکومەتی نوێی سووریا هێرشێکی سەربازی دژی هەسەدە دەست پێ دەکات بۆ ناچارکردنی تێکەڵبوونی باکووری ڕۆژهەڵات بە دەوڵەتی ناوەندی. جەنگاوەرە عەشیرەتییە عەرەبەکان بەکۆمەڵ لە هەسەدە جیادەبنەوە.
16ی کانوونی دووەمی 2026: سەرۆک شەرع فەرمانی ژمارە 13 دەردەکات؛ بە هەنگاوێکی مێژوویی ڕەگەزنامە بە کوردە بێڕەگەزنامەکان دەبەخشێت، دان بە زمانی کوردیدا دەنێت وەک زمانێکی نیشتمانی و نەورۆز دەکاتە پشوویەکی نیشتمانی.
30ی کانوونی دووەمی 2026: هەسەدە و حکومەتی سووریا ڕێککەوتنێکی مێژوویی تێکەڵبوون بە ناوبژیوانیی ئەمریکا واژوو دەکەن. هەسەدە کۆنترۆڵی ڕەققە و دەیرەزوور ڕادەست دەکات، دەروازە سنوورییەکان و زیندانەکانی داعش ڕادەست دەکات و ڕازی دەبێت بە تەدریجی جەنگاوەرەکانی تێکەڵ بە سوپای دەوڵەتی سووریا بکات؛ بە کردەوە کۆتایی بە سەردەمی خۆحوکمڕانیی خۆسەری ڕۆژاوا دەهێنێت.
بەشی 10: پرسیار و وەڵام: پرسیارە باوەکان
مێژووی ڕۆژاوا زۆرێک لە گریمانە نەریتییەکان سەبارەت بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەخاتە ژێر پرسیار. لە خوارەوە وەڵامی باوترین پرسیارەکان لەبارەی پێکهاتەی دانیشتووانی ناوچەکە، پێکهاتەی سەربازی و ئامانجە ئاڵۆزە جیۆپۆلیتیکییەکانی دەخرێتە ڕوو.
پرسیار: بۆچی ئەمڕۆ ئەوەندە عەرەب لە ڕۆژاوا هەن؟
وەڵام: بوونی عەرەب لە پێکهاتەی دانیشتووانی ڕۆژاوادا ئەنجامی سێ هۆکاری جیاوازی مێژووییە. یەکەم، پەراوێزە باشوورییەکانی کانتۆنی جەزیرە بە سروشتی خۆیان تێکەڵ بە لەوەڕگا نەریتییەکانی هۆزە بەدەوییە عەرەبەکان دەبن. دووەم، وەک لە ڕیزبەندیی مێژووییەکەدا بە وردی هاتووە، سیاسەتی «پشتێنەی عەرەبی»ی ڕژێمی بەعس لە ساڵانی 1970ەکاندا بە ئەنقەست دەیان هەزار جوتیاری عەرەبی بۆ سنوورەکە گواستەوە تا کورد لە شوێنی خۆی ئاوارە بکات. سێیەم، دوای سەرکەوتن بەسەر داعشدا، هەسەدەی کورد‌ڕابەر زۆر لە خاکە نەریتییە کوردییەکان تێپەڕی و شارە گەورە و زۆربەعەرەبەکانی وەک ڕەققە و تەبقە و دەیرەزووری بەڕێوە برد؛ خاکێک کە لە کانوونی دووەمی 2026ەوە کۆنترۆڵەکەی ڕادەستی دەوڵەتی سووریا کردووەتەوە.
پرسیار: یەپەژە چییە و بۆچی ژنە جەنگاوەرەکان لە ڕۆژاوا ئەوەندە بەرچاون؟
وەڵام: یەپەژە، یەکینەکانی پاراستنی ژنان، میلیشیایەکە کە تەنها لە ژنان پێک هاتووە و لە بەرەکانی پێشەوە دژی داعش و هێزە تورکەکان جەنگاوە. بەرچاوی ئەوان تەنها پێویستییەکی سەربازی نییە؛ بەڵکو ستوونی سەرەکیی ئایدیۆلۆژیای شۆڕشی ڕۆژاوایە.
ئایدیۆلۆژیای کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیک ئازادکردنی ژنان دەخاتە ناوەندی تەواوی کۆمەڵگە؛ چەمکێک کە پێی دەڵێن ژنۆلۆژی، یان «زانستی ژنان». سەرکردە سیاسییەکانی ڕۆژاوا باوەڕیان وایە کۆمەڵگە تەنها ئەوکاتە دەتوانێت ئازاد بێت کە ژنانەکەی لە سەرکوتی پیاوسالاری و عەشیرەتی و دەوڵەت ئازاد بن. بۆیە لە ڕۆژاوا، بە یاسا دەبێت ژنان 50%ی هەموو پۆستە کارگێڕییەکان بگرنە دەست، لە سیستەمی هاوسەرۆکیدا، و هێزی چەکداری سەربەخۆی خۆیان ڕابگرن بۆ مسۆگەرکردنی دەسەڵاتە سیاسییەکەیان.
پرسیار: ئایا کوردانی سووریا هەوڵیان دەدا وڵاتێکی سەربەخۆی خۆیان دروست بکەن؟
وەڵام: نەخێر. هەرچەندە ئەمە تێنەگەیشتنێکی باوە، سەرکردایەتیی سیاسیی ڕۆژاوا بە ئاشکرا چەمکی دەوڵەتی نەتەوەیی سەربەخۆی ڕەت کردەوە. دوای گۆڕانە ئایدیۆلۆژییەکەی عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە کۆتایی ساڵانی 1990ەکاندا، پەیەدە وتی دروستکردنی «دەوڵەتێکی کوردی»ی نوێ تەنها ئەو بوروکراسی و سنوورە سەرکوتکەرانە دووبارە دەکاتەوە کە لە دەوڵەتە عەرەبی و تورکەکاندا دژیان دەجەنگن. لەبری ئەوە، ئامانجیان «خۆڕێوەبەریی دیموکراتیک» بوو؛ سیستەمێکی لاناوەندیی کۆموونە ناوخۆییەکان لە ناو سنوورە دانپێدانراوەکانی سووریادا.
پرسیار: ئەمڕۆ پەیوەندیی نێوان کورد و حکومەتی سووریا چۆنە؟
وەڵام: لە ساڵی 2026دا، پەیوەندییەکە بە شێوەیەکی بنەڕەتی گۆڕاوە. بۆ چەندین دەیە، ڕژێمی ئەسەد بە توندوتیژی کوردی سەرکوت دەکرد. بەڵام لە کانوونی یەکەمی 2024دا، ڕژێمی ئەسەد ڕووخا و حکومەتێکی گواستنەوەیی بە ڕابەرایەتیی ئەحمەد ئەلشەرع شوێنی گرتەوە.
چونکە ئەم حکومەتە نوێیە بە توندی پشتگیریی تورکیای لە پشتە، هەسەدە ڕووبەڕووی گوشاری سەربازیی زۆر بووەوە. لە کانوونی دووەمی 2026دا، سەرکردایەتیی کورد ڕێککەوتنێکی گشتگیری تێکەڵبوونی لەگەڵ دیمەشق واژوو کرد. ئەمڕۆ، هەسەدە فەرماندەییە سەربەخۆکەی هەڵدەوەشێنێتەوە و تێکەڵ بە سوپای نیشتمانیی سووریا دەبێت. لە بەرامبەردا، حکومەتی ناوەندی لە کۆتاییدا دان بە ڕەگەزنامە و زمان و مافە کولتوورییەکانی کورددا ناوە، بە ڕێگەی فەرمانی ژمارە 13ەوە. خەونە ئایدیاڵییەکەی خۆڕێوەبەریی تەواو کۆتایی هاتووە و تێکەڵبوونێکی پڕگرژی و بە توندی چاودێریکراو لە ناو کۆماری نوێی سووریادا شوێنی گرتووەتەوە.
بەشی 11: سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
بۆ ئەو خوێنەرانەی دەیانەوێت بە قووڵی لە مێژووی کوردانی سووریا، شۆڕشی ڕۆژاوا و جەنگی دژەداعش بکۆڵنەوە، ئەم کتێبانە تێڕوانینی بێهاوتا و متمانەپێکراو لەبارەی ناوچەکە دابین دەکەن:
Jordi Tejel, Syria's Kurds: History, Politics and Society
بۆچی دەبێت بیخوێنیتەوە: ئەمە دەقە ئەکادیمییە بنەڕەتییەکەی کوردانی سووریایە پێش ڕاپەڕینی 2011. تێژێل بە وردی سەردەمی مانداتی فەرەنسا، کێشانی سنووری شەمەندەفەر، بزووتنەوەی خۆیبوون و سیاسەتە سەرکوتکەرەکانی بەعەرەبکردنی بەعس لە سەدەی 20دا تۆمار دەکات.
Thomas Schmidinger, Rojava: Revolution, War and the Future of Syria's Kurds
بۆچی دەبێت بیخوێنیتەوە: پوختەیەکی زۆر باش و بابەتییە لەبارەی ئەوەی سیستەمی ڕۆژاوا چۆن بە کردەوە لەسەر زەوی کاری دەکرد. شمیدینگەر ئایدیۆلۆژیای ئاڵۆزی کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیک، پێکهاتەی کۆموونە ناوخۆییەکان و پەیوەندییە فرەنەتەوەییەکانی کانتۆنی جەزیرە ڕوون دەکاتەوە.
Harriet Allsopp, The Kurds of Syria: Political Parties and Identity in the Middle East
بۆچی دەبێت بیخوێنیتەوە: ئەگەر دەتەوێت بزانیت کورد چۆن لە ژێر تۆقاندنی ڕەهای پۆلیسی نهێنیی ڕژێمی ئەسەددا خۆی ڕێک خست، ئەم کتێبە پێویستە. ئەڵسۆپ بە وردی جیهانە دابەشبوو و نهێنییەکەی پارتە سیاسییەکانی کوردی سووریا پێش شۆڕشەکە دەخاتە ڕوو.
Wladimir van Wilgenburg and Mohammed A. Salih, The Syrian Kurds' Experiment in Self-Rule
بۆچی دەبێت بیخوێنیتەوە: ئەم کتێبە لەلایەن ڕۆژنامەنووس و توێژەرانێکەوە نووسراوە کە لە ماوەی جەنگەکەدا کاتێکی زۆریان لەسەر زەوی بەسەر بردووە و تێڕوانینێکی ورد لە پێکهێنانی هەسەدە، هاوپەیمانیی سەربازی لەگەڵ ئەمریکا و ئەو دیپلۆماسییە ئاڵۆزە دابین دەکات کە بۆ هاوسەنگڕاگرتنی پەیوەندییەکانی نێوان واشنتن و مۆسکۆ و دیمەشق پێویست بوو.
Michael M. Gunter, Out of Nowhere: The Kurds of Syria in Peace and War
بۆچی دەبێت بیخوێنیتەوە: گێڕانەوەیەکی مێژووییە کە خوێندنەوە و تێگەیشتنی زۆر ئاسانە و ڕوونی دەکاتەوە چۆن کوردانی سووریا لە پەراوێزخراوترین کەمینە «نادیار»ەکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە بوونە ناسراوترین هێزە هێرشبەرەکانی جیهان لە جەنگ دژی جیهادیخوازیی ڕادیکاڵ.