پوختە
گەلی کورد مێژوویەکی دەوڵەمەندی بەرگری و ناسنامەی کولتووریی هەیە کە بە سەدان ساڵ خەبات بۆ خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان لە تورکیا، عێراق، ئێران و سووریا داڕێژراوە. لە جەنگاوەرە کۆنەکانەوە تا بزووتنەوە سیاسییە نوێیەکان، سەرکردە کوردەکان بۆ ماف و مافی دیاریکردنی چارەنووس خەباتیان کردووە و بە تێپەڕبوونی کات ستراتیژییەکانیان گونجاندووە، بە تایبەتی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم و لە ناو ململانێکانی ئەمڕۆ وەک شەڕی دژ بە داعشدا. سەرەڕای کێشە بەردەوامەکان، کولتووری کوردی گەشە دەکات و سەرکردەکانی ئێستا بەردەوام لە سەکۆی نێودەوڵەتیدا بەرگری لە گەلەکەیان دەکەن و جەخت لە خۆڕاگری و هەوڵ بۆ داهاتوویەکی ڕووناکتر دەکەنەوە.
ناوەڕۆک
ڕەگ و ڕیشە کۆنەکانی بەرگریی کورد
سەدەی 19: سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزمی کوردی
دوای جەنگی جیهانیی یەکەم: بەڵێن و نائومێدی
سەرهەڵدانی بزووتنەوە سیاسییە نوێیەکانی کورد
کەسایەتییە گشتییە کاریگەرەکانی کورد لە ئەمڕۆدا
بووژانەوەی کولتووری لە ناو خەباتدا
لەباوەشگرتنی داهاتوو: دیدگایەک بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد
- گرنگیی ناسنامەی کوردی لە چوارچێوەی بزووتنەوەکانی بەرگریدا چییە؟
- هەندێک لە کەسایەتییە کاریگەرەکانی ناسیۆنالیزمی کوردی لە سەدەی 19دا کێ بوون؟
- کاریگەریی پەیماننامەی سیڤەر لەسەر ئاواتەکانی کورد چی بوو؟
- بزووتنەوە سیاسییە نوێیەکانی کورد چۆن گەشەیان کردووە؟
- کولتوور چ ڕۆڵێک لە بەرگریی کورددا دەگێڕێت؟
گەلی کورد مێژوویەکی دەوڵەمەند و ئاڵۆزی هەیە کە ناسنامە و کاریگەریی ئەوی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست داڕشتووە. لە جەنگاوەرە کۆنەکانەوە تا چالاکوانە سیاسییەکانی ئەمڕۆ، بزووتنەوەکانی بەرگریی کورد خۆڕاگری و شێلگیریی کولتوور و میراتی کوردییان دەربڕیوە. لەم بلۆگەدا، لە بزووتنەوە مێژووییە جۆراوجۆرەکانی کورد و دیپلۆماسی دەکۆڵینەوە کە لە سەرانسەری مێژوودا شێوەیان بە خەباتی ئەوان بۆ ماف و دانپێدانان داوە.
تێگەیشتن لە ناسنامەی کوردی
پێش چوونە ناو وردەکاریی بزووتنەوەکانی بەرگریی کورد، پێویستە لەوە تێبگەین کە ناسنامەی کوردی لە چی پێک دێت. کورد گرووپێکی ڕەگەزییە کە بە زۆری لە ناوچەیەکدا دەژین کە بە گشتی بە کوردستان ناو دەبرێت و بەشەکانی تورکیا، عێراق، ئێران و سووریا دەگرێتەوە. تانوپۆی دەوڵەمەندی کولتوور و میراتی کوردستان زمان، نەریت و پێکهاتە کۆمەڵایەتییە جیاوازەکان لەخۆ دەگرێت کە سەرەڕای سەدان ساڵ خەبات و سەرکوتکردن گەشەیان کردووە.
ڕەگ و ڕیشە کۆنەکانی بەرگریی کورد
مێژووی کورد بۆ هەزاران ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە و ئاماژە بە هۆزە کوردەکان لە دەقە مێژووییەکاندا هەر لە سەدەی 3 پێش زایینەوە دەردەکەوێت. کوردە سەرەتاییەکان بە کولتوورە جەنگاورییە توندەکەیان ناسراو بوون، کە بناغەی بزووتنەوەکانی بەرگریی سەدەکانی دواتری دانا. کەسایەتییە مێژووییەکانی وەک سەلاحەدین (سەلاح ئەلدین)، سەرکردەیەکی موسڵمانی کورد کە لە سەردەمی شەڕە خاچپەرستانەکاندا ناوبانگی دەرکرد، نموونەی تێکەڵبوونی لێهاتووییی سەربازی و وردبینیی دیپلۆماسین کە لە سەرانسەری مێژوودا تایبەتمەندیی کەسایەتییە گشتییەکانی کورد بووە.
بە تێپەڕبوونی سەدەکان، کورد ڕووبەڕووی هێرش و داگیرکاریی زۆر بوونەوە، لەوانە زاڵبوونی ئیمپراتۆریای عوسمانی. لە سەرانسەری ئەم ماوەیەدا، کورد بەرەنگاریی توانەوەیان لە ناو کولتوورە تورکی و عەرەبییەکاندا کرد و دابونەریتە تایبەتەکانی خۆیان پاراست و لە هەمان کاتدا ناسنامەیەکی نەتەوەیی جیاوازیان پەروەردە کرد.
سەدەی 19: سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزمی کوردی
سەدەی 19 خاڵێکی وەرچەرخانی گرنگ بوو لە مێژووی کورددا، کاتێک سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزم ناوچەکەی گرتەوە. هەر لەم سەردەمەدا یەکەم کەسایەتییە مێژووییە دیارەکانی کورد سەریان هەڵدا و لە سەرانسەری دەوڵەتەکانی دەوروبەردا داوای ماف و خۆبەڕێوەبردنی کوردیان دەکرد.
میر بەدرخان: کەسایەتییەکی سەرەکی لە بزووتنەوەی ناسیۆنالیستیی کورددا، کە لە دەیەی 1840دا سەرکردایەتیی ڕاپەڕینی دژ بە ئیمپراتۆریای عوسمانیی کرد و بە هەوڵەکانی بۆ یەکخستنی هۆزە کوردەکان یادی دەکرێتەوە.
شێخ عوبەیدوڵڵا: لە دەیەی 1880دا یاخیبوونێکی دەست پێ کرد کە ئامانجی بەدەستهێنانی خۆبەڕێوەبردن بوو بۆ گەلی کورد لە ناو ئیمپراتۆریای عوسمانیدا و بنەمای بەرگریی کوردی لە داواکاریی مافە سیاسییەکاندا جێگیر کرد.
شەریف پاشا: دیپلۆماتێکی دیاری کورد کە لە کۆتایی جەنگی جیهانیی یەکەمدا داوای دانپێدانانی نێودەوڵەتی بە خۆبەڕێوەبردنی کوردی دەکرد.
ئەم سەردەمەی گەشەکردنی ناسیۆنالیزم ئاگاداریی زیاتری لە بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی لە ئاستی جیهاندا لەگەڵ خۆی هێنا، کاتێک نوێنەرانی کورد هەوڵیان دەدا لە ڕێگەی کۆڕە نێودەوڵەتییەکانەوە چارەسەری گازندەکانیان بکەن.
دوای جەنگی جیهانیی یەکەم: بەڵێن و نائومێدی
دوای جەنگی جیهانیی یەکەم دەرفەتێکی تایبەتی بۆ کورد ڕەخسا. پەیماننامەی سیڤەر لە 1920دا بڕگەی تایبەتی بە دەوڵەتێکی کوردی لەخۆ گرت. بەڵام ئەم بەڵێنە بە خێرایی بە دامەزراندنی کۆماری تورکیا لە ژێر سەرکردایەتیی مستەفا کەمال ئەتاتورک پووچەڵ کرایەوە. ئاواتەکانی کورد بۆ سەربەخۆیی بە ڕێوشوێنی توند وەڵام درانەوە و لە وەڵامی سەرکوتکردنی دەوڵەتدا شەپۆلی نوێی بزووتنەوەکانی بەرگریی کورد هەڵگیرسان.
لەم سەردەمە پڕئاڵۆزەدا، سەرکردە کوردەکانی وەک مستەفا بارزانی سەریان هەڵدا و چیرۆکی بەرگریی نوێیان داڕشت. بارزانی لە دەیەی 1960دا هەزاران کەسی بۆ شەڕی دژ بە حکوومەتی عێراق کۆ کردەوە و داوای مافەکانی کوردی لە عێراق دەکرد. سەرکردایەتیی ئەو هەم توانای سەربازیی کورد و هەم سووربوونیان لە بەدواداچوونی خۆبەڕێوەبردن لە ڕێگەی خەباتی چەکداری و کەناڵە دیپلۆماسییەکانەوە خستە ڕوو.
سەرهەڵدانی بزووتنەوە سیاسییە نوێیەکانی کورد
ئەگەر بگەینە کۆتایی سەدەی 20، دەبینین بزووتنەوەکانی بەرگریی کورد گەشەیان کردووە و بوونەتە قەوارە سیاسییە بەباشی ڕێکخراوەکان. لە دەیەکانی 1970 و 1980دا، پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK)، کە عەبدوڵڵا ئۆجەلان دایمەزراند، وەک گرووپێکی چەکدار کە دژ بە سەرکوتکردنی کورد لە تورکیا دەجەنگا، بوو بە سەردێڕی هەواڵەکان. ئایدیۆلۆژیای پەکەکە بەرەو جەختکردنەوە لە کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی و خۆبەڕێوەبردنی ناوچەیی گۆڕا، کە گۆڕانێکی ستراتیژیی لە شێوازی مامەڵەی بزووتنەوە کوردییەکان لەگەڵ دەسەڵاتی دەوڵەتەکان دەردەخست.
پارتی یەکێتیی دیموکرات (PYD): لە ناو نائارامیی مەدەنیدا لە سووریا سەری هەڵدا و بە سەرکەوتوویی ستراتیژیی داڕشت بۆ دامەزراندنی ئاستێک لە بەڕێوەبردنی خۆیان لە ڕۆژاڤا.
پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP): ئەم پارتە، کە مستەفا بارزانی دایمەزراند، ڕۆڵێکی چارەنووسسازی لە حوکمڕانیی کوردستانی عێراقدا گێڕاوە و هاوسەنگیی لە نێوان خۆبەڕێوەبردن و بەرژەوەندییە نەتەوەییەکاندا پاراستووە.
ئەم قەوارە سیاسییانە تەنها بۆ دانپێدانانی سەربازی خەباتیان نەکردووە، بەڵکو بەشدارییەکی بەرچاویشیان لە دیپلۆماسیی کورد لە سەکۆی نێودەوڵەتیدا کردووە و داوای مافەکانی دانیشتووانی کورد لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەکەن.
کێشەکانی ئەمڕۆ و خۆڕاگری
سەدەی 21 کێشەی نوێی بۆ بزووتنەوەکانی بەرگریی کورد هێناوە. سەرهەڵدانی داعش لە ناوچەکە دەرفەتێکی تایبەتی بۆ هێزە کوردییەکان ڕەخساند، بە تایبەتی یەکینەکانی پاراستنی گەل (YPG) و پێشمەرگە، بۆ خستنە ڕووی هێزی سەربازی و سەرکردایەتییان لە شەڕی دژ بە تیرۆریزمدا.
ئەم خەباتە هاوبەشەی دژ بە توندڕەوی ڕێگەی بە کورد دا پشتگیریی هێزە جیهانییەکان بەدەست بهێنن و ئەمە ئاگاداریی نێودەوڵەتیی لە خەباتەکەیان بۆ خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان زیاد کرد. لەو کاتەوە هاوپەیمانیی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی لەگەڵ هێزە ڕۆژئاوایییەکان و جەختکردنەوەیان لە بەها دیموکراتییەکان بوونەتە تایبەتمەندییان.
کەسایەتییە گشتییە کاریگەرەکانی کورد لە ئەمڕۆدا
لە ناو نەوەی نوێی سەرکردە کوردەکاندا، کەسایەتیی گشتیی کاریگەر هەن کە بەردەوام لە داڕشتنی چیرۆکی خۆبەڕێوەبردن و ناسنامەی کوردیدا بەشدارن. ناوەکانی وەک مەسرور بارزانی و ساڵح موسلیم هەم پشتگیریی ناوخۆ و هەم لێهاتووییی دانوستانی نێودەوڵەتی بەکار دەهێنن و ڕۆڵی چارەنووسساز لە سیاسەتی نوێی کورددا دەگێڕن.
ئەم کەسایەتییانەی ئەمڕۆ پشت بە دەستکەوتەکانی کەسایەتییە مێژووییەکانی کورد دەبەستن و چیرۆکە مێژووییەکان لەگەڵ ڕاستییە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی ئەمڕۆ یەک دەخەن. بوونیان هەوڵە نەگۆڕەکەی کورد بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس، دانپێدانان و ڕێز لە ناو کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا دەخاتە ڕوو.
بووژانەوەی کولتووری لە ناو خەباتدا
خەبات بۆ مافەکانی کورد هەمیشە لەگەڵ پاراستن و پێشخستنی کولتوور و میراتی کوردستان تێکەڵ بووە. ئەدەب، مۆسیقا و هونەر لە سەرانسەری مێژوودا دەربڕینی گرنگی ناسنامەی نەتەوەیی بوون و بەرگرییان لە بەرامبەر سڕینەوەی کولتووری بەهێز کردووە.
ئەدەب: نووسەرانی وەک ئاکا لێڤی و ژیمێ پاریز ئەدەبی کوردییان بە بابەتی خۆڕاگریی نەتەوەیی دەوڵەمەند کردووە.
مۆسیقا: مۆسیقای نەریتیی کوردی هەم ئاهەنگگێڕانێکە بۆ کولتوور و هەم هەڵگری پەیامە سیاسییەکانە و لە ناو خەڵکدا دەنگدانەوەیەکی قووڵی هەیە.
ئەم بووژانەوە کولتوورییە ڕێگەی بە گەلی کورد داوە مێژووی خۆیان بەرجەستە بکەن و لە هەمان کاتدا بەرگری لە بەرامبەر ستەمی مێژوویی بکەن و لە هەردوو ئاستی نەتەوەیی و نێودەوڵەتیدا داوای مافەکانیان بکەن.
لەباوەشگرتنی داهاتوو: دیدگایەک بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد
ڕێگای پێشەوەی بزووتنەوەکانی بەرگریی کورد بێگومان پڕ دەبێت لە کێشە. بەڵام ئەو ئازایەتییەی لە سەدان ساڵ خەباتدا نیشان دراوە، بناغەی داهاتوویەکی ئەگەریی داناوە کە بە خۆبەڕێوەبردن، یەکگرتوویی و دانپێدانان دەوڵەمەندە. لە کاتێکدا پەیوەندییەکانی ناوچەکە بەردەوام دەگۆڕێن، کورد ئامادەن ڕۆڵێکی چالاک لە داڕشتنی چیرۆکی خۆیاندا بگێڕن بە مەرجەکانی خۆیان.
چ لە ڕێگەی دانوستانی دیپلۆماسییەوە بێت یان بەرگریی کولتووری، خۆڕاگریی ڕۆحی کوردی بێگومان بەردەوام ڕێگا بەرەو داهاتوویەکی ڕووناکتر نیشان دەدات. چیرۆکی بەرگریی کورد چیرۆکی شێلگیریی نەگۆڕ و هەوڵێکی بێکۆتاییە بۆ ناسنامە، ماف و ڕێز. ئەگەر مێژوو شتێکی فێری ئێمە کردبێت، ئەوەیە کە گەلی کورد لە گەشتەکەیان بەرەو مافی دیاریکردنی چارەنووسدا جێگیر دەمێننەوە و ڕێگایەک دەکەنەوە کە ڕێز لە ڕابردوویان دەگرێت و لە هەمان کاتدا ئاسۆی نوێ لەباوەش دەگرێت.
پرسیارە باوەکان
گرنگیی ناسنامەی کوردی لە چوارچێوەی بزووتنەوەکانی بەرگریدا چییە؟
ناسنامەی کوردی ڕەگ و ڕیشەی لە میراتێکی کولتووریی دەوڵەمەنددایە کە زمان، نەریت و پێکهاتە کۆمەڵایەتییە جیاوازەکان لەخۆ دەگرێت؛ ئەمانە لە سەرانسەری مێژوودا خۆڕاگری و شێلگیریی بزووتنەوەکانی بەرگریی کوردیان داڕشتووە.
هەندێک لە کەسایەتییە کاریگەرەکانی ناسیۆنالیزمی کوردی لە سەدەی 19دا کێ بوون؟
کەسایەتییە سەرەکییەکان میر بەدرخانیان لەخۆ دەگرت کە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینەکانی دژ بە ئیمپراتۆریای عوسمانیی کرد؛ شێخ عوبەیدوڵڵا، کە بەدوای خۆبەڕێوەبردندا بوو لە ناو ئیمپراتۆریاکەدا؛ و شەریف پاشا، کە دوای جەنگی جیهانیی یەکەم داوای دانپێدانانی نێودەوڵەتی بە مافەکانی کوردی دەکرد.
کاریگەریی پەیماننامەی سیڤەر لەسەر ئاواتەکانی کورد چی بوو؟
پەیماننامەی سیڤەر لە 1920دا لە سەرەتادا بەڵێنی دەوڵەتێکی کوردی دا، بەڵام ئەم بەڵێنە بە خێرایی بە دامەزراندنی کۆماری تورکیا پووچەڵ کرایەوە و ئەمە بوو بە هۆی زیادبوونی بزووتنەوەکانی بەرگری لە ناو کورددا.
بزووتنەوە سیاسییە نوێیەکانی کورد چۆن گەشەیان کردووە؟
بزووتنەوە سیاسییە نوێیەکانی کورد بوونەتە قەوارەی بەباشی ڕێکخراو، لەگەڵ گرووپەکانی وەک پەکەکە کە داوای کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی دەکەن و پەیەدە کە لە سووریا بەڕێوەبردنی خۆیان دامەزراندووە، و جەخت لە هەردوو ڕێگای سەربازی و دیپلۆماسی بۆ مافەکانی کورد دەکەنەوە.
کولتوور چ ڕۆڵێک لە بەرگریی کورددا دەگێڕێت؟
کولتووری کوردی، کە لە ڕێگەی ئەدەب و مۆسیقا و هونەرەوە دەردەبڕدرێت، لایەنێکی بنەڕەتیی بەرگری بووە و ناسنامەی نەتەوەیی پێش خستووە و هەوڵەکانی دژ بە سڕینەوەی کولتووری بەهێز کردووە.