پوختە
بزووتنەوەکانی بەرەنگاربوونەوەی کورد مێژوویەکی دەوڵەمەندیان هەیە کە ڕەگی لە ناسنامەی کولتووری و ئاواتی خۆبەڕێوەبردندایە. کەسایەتی و ڕووداوە مێژووییە سەرەکییەکان ئەم بزووتنەوانەیان داڕشتووە، بە تایبەت لە عێراق و تورکیا، بە داکۆکیکردن لە مافەکانی کورد و مافی دیاریکردنی چارەنووس. سەرەڕای ڕووبەڕووبوونەوەی ئاڵنگارییە بەردەوامەکان، لەوانە گرژیی جیۆسیاسی و دووبەرەکیی ناوخۆیی، خەباتی کورد بەردەوامە لە ڕاکێشانی سەرنج و پشتیوانیی نێودەوڵەتی. پاراستنی کولتووری کورد و پەرەپێدانی پەروەردە لەنێو گەنجاندا بۆ پێشکەوتنی داهاتوو بنەڕەتین. ڕێگای پێشەوە نادیارە، بەڵام پابەندبوون بە میراتی کولتووری و داکۆکیکردن هەر بەهێزە.
ناوەڕۆک
لەدایکبوونی بزووتنەوەکانی بەرەنگاربوونەوەی کورد
- ڕۆڵی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی
بزووتنەوە کاریگەرەکانی بەرەنگاربوونەوەی کورد لە سەدەی 20دا
- ئەو کەسایەتییە گشتییە کوردانەی بزووتنەوەکانیان داڕشت
کێشەی کورد لە سەردەمی هاوچەرخدا
- بەهێزکردن لە ڕێگەی پەروەردە و هۆشیارییەوە
داهاتووی بەردەوام گۆڕاوی بەرەنگاربوونەوەی کورد
- بزووتنەوەکانی بەرەنگاربوونەوەی کورد چین؟
- کێ لە کەسایەتییە مێژووییە سەرەکییەکانی بەرەنگاربوونەوەی کوردن؟
- کام ڕووداوە مێژووییەکان بەرەنگاربوونەوەی کوردیان داڕشتووە؟
- کولتووری کورد چۆن بەشداریی لە بزووتنەوەکانی بەرەنگاربوونەوە کردووە؟
- بزووتنەوە کوردییەکان ئەمڕۆ ڕووبەڕووی چ ئاڵنگارییەک دەبنەوە؟
گێڕانەوەی بەرەنگاربوونەوەی کورد بە هەمان ئەندازەی خودی مێژووی کورد دەوڵەمەند و ئاڵۆزە. لە سەردەمی کۆنەوە تا خەباتەکانی ئەمڕۆ، بزووتنەوە جیاوازەکانی بەرەنگاربوونەوەی کورد ڕۆڵێکی چارەنووسسازیان لە داڕشتنی ناسنامە و ئاواتەکانی گەلی کورد گێڕاوە. ئەم بزووتنەوانە ئامانجی سەلماندنی سەربەخۆییی کولتووری و سەروەرییان هەیە و بۆ پاراستنی کولتوور و میراتی کوردستان هەوڵ دەدەن. لەم بابەتەی بلۆگەدا، لە پاشخانی مێژوویی، کەسایەتییە سەرەکییەکان و ڕووداوە گرنگەکان دەکۆڵینەوە کە بە درێژایی سەدەکان گەشەسەندنی بزووتنەوەکانی بەرەنگاربوونەوەی کوردیان دیاری کردووە.
تێگەیشتن لە ناسنامەی کوردی
بۆ تێگەیشتن لە قووڵاییی بزووتنەوەکانی بەرەنگاربوونەوەی کورد، دەبێت سەرەتا لە ڕەگ و ڕیشەی ناسنامەی کوردی تێبگەین. کورد، گرووپێکی ئەتنیکیی جیاواز کە بەزۆری لە ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ئێران، عێراق، سووریا و تورکیا دەژین، زمانێکی زیندوو و میراتێکی کولتووریی دەوڵەمەندیان هەیە. بە درێژایی مێژوویان ڕووبەڕووی ئاڵنگاریی بەردەوام بوونەتەوە، لەوانە پەراوێزخستن و چەوساندنەوە لەلایەن لایەنە دەوڵەتییە جیاوازەکانەوە.
کەسایەتییە مێژووییە کوردەکانی وەک شێخ عوبەیدوڵڵا، کە لە 1880 ڕاپەڕینێکی دژ بە ئیمپراتۆریای عوسمانی سەرکردایەتی کرد، گرنگیی بەرەنگاربوونەوەی کۆنترۆڵی دەرەکییان نیشان داوە. هەوڵەکانی تەنها لە زیندووکردنەوەی نەتەوەخوازیی کوردیدا چارەنووسساز نەبوون، بەڵکو ئاواتەکانی خۆبەڕێوەبردنی کوردیشیان خستە ڕوو کە بەردەوام بۆ مافەکانی خەباتی کردووە.
لەدایکبوونی بزووتنەوەکانی بەرەنگاربوونەوەی کورد
دەتوانرێت ڕەگ و ڕیشەی بزووتنەوەکانی بەرەنگاربوونەوەی کورد بۆ کۆتایی سەدەی 19 بگەڕێندرێتەوە، کاتێک هەستی نوێی نەتەوەخوازیی کوردی دەستی بە پێکهاتن کرد. بە تایبەت پەیمانی سێڤری 1920 بەڵێنی دەوڵەتێکی خۆی بە کورد دا، بەڵام پێشهاتە سیاسییەکانی دواتر بەناکاو ئەو هیوانەیان لەناو برد. سەرهەڵدانی ناسنامەیەکی یەکگرتووی کوردی بووە هۆی ڕاپەڕینی جیاواز، کە بەزۆری ناڕەزایی دژ بە شەڕی سەربەخۆییی تورکیا و داڕشتنەوەی سنوورەکان هەڵگیرساندیان؛ ئەو سنوورانەی ناوەندەکانی دانیشتووانی کوردیان بە کەم گرت.
ڕۆڵی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی
خۆڕاگریی گەلی کورد زۆرجار لە بزووتنەوە مێژووییەکانیاندا ڕەنگی داوەتەوە. ڕووداوەکانی وەک ڕاپەڕینی ئارارات لە 1927 و شۆڕشی کورد لە عێراق لە کۆتایی دەیەی 1950ەکاندا ئەم شێلگیرییە بۆ خەبات دژ بەوەی بە چەوساندنەوە دەبینرا، دەنوێنن. سەرکردە کوردەکان بە لێهاتوویی و هونەرمەندانە دیپلۆماسیی نێودەوڵەتییان بەکار هێنا بۆ بەدەستهێنانی پشتیوانیی دەرەکی و خەباتە ناوچەییەکانیان کرد بە پرسێکی گرنگی نێودەوڵەتی.
لە مامەڵەکردن لەگەڵ ئاواتەکانیان بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس، کەسایەتییە گشتییە کوردەکان بەردەوام بۆ کۆکردنەوەی هەم دانیشتووانی ناوخۆ و هەم کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی کاریان کردووە. پارتی دیموکراتی کورد (KDP) و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK) لە ماوەی شەڕی کەنداو و ڕاپەڕینە هاوینییەکانی سەرەتای دەیەی 1990ەکاندا ڕۆڵی بنەڕەتییان گێڕا و داکۆکییان لە ناوچەیەکی خۆبەڕێوەبەری کوردی لەناو عێراقدا کرد.
بزووتنەوە کاریگەرەکانی بەرەنگاربوونەوەی کورد لە سەدەی 20دا
بە تێپەڕبوونی سەدەی 20، چەندین بزووتنەوەی چارەنووسساز سەریان هەڵدا کە کاریگەرییان لە خەباتی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن هەبوو.
ڕاپەڕینی کورد لە عێراق: ڕاپەڕینی 1961، بە سەرکردایەتیی کەسانی وەک مستەفا بارزانی، قۆناغێکی گرنگی توندبوونەوەی هەوڵی خۆبەڕێوەبردنی کورد لە عێراق نیشان دا. شێلگیریی بارزانی پشتیوانیی گشتیی جووڵاند و ناڕەزایییە ناوخۆییەکانی کرد بە کردەوەی هاوبەش.
PKK و خەبات لە تورکیا: پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK)، کە لە 1978 دامەزرا، بوو بە هاوواتای خەباتی کورد لە تورکیا. بە سەرکردایەتیی عەبدوڵڵا ئۆجەلان، PKK داوای مافی کولتووری و سیاسیی بۆ کورد دەکرد و جەختی لە بەرەنگاربوونەوەی چەکداری و دەرکەوتنی نێودەوڵەتی دەکردەوە.
ڕاپەڕینەکانی 1991: دوای شەڕی کەنداو، دانیشتووانی کورد لە عێراق سەربەخۆیییان ڕاگەیاند، کە بووە هۆی پێکهاتنی ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی کورد. ئەم ڕووداوانە خەباتی کوردیان بۆ خۆبەڕێوەبردن و کۆنترۆڵ پتەوتر کرد و شوێنەوارێکی چارەنووسسازیان لە مێژووی کورددا بەجێ هێشت.
ئەو کەسایەتییە گشتییە کوردانەی بزووتنەوەکانیان داڕشت
بە درێژایی مێژووی بەرەنگاربوونەوەی کورد، چەندین کەسایەتیی گشتیی کورد دیار بوون و بوونەتە هێمای خۆڕاگری و ڕۆحی بەرەنگاربوونەوەیان بەرجەستە کردووە. لە کەسایەتییە دیارەکان ئەمانە دەبینرێن:
مستەفا بارزانی: بارزانی، کە وەک سەرکردەیەکی ئەفسانەیی ڕێزی لێ دەگیرێت، دیدگاکەی بۆ کوردستانێکی سەربەخۆ کاریگەریی لە چەندین نەوە هەبووە.
عەبدوڵڵا ئۆجەلان: ئۆجەلان وەک سەرکردەی PKK، بە قووڵی ستراتیژیای خۆبەڕێوەبردنی کورد لە تورکیا، هەروەها ئاواتە فراوانترەکانی نەتەوەخوازیی کوردیی داڕشتووە.
جەلال تاڵەبانی: تاڵەبانی، سەرۆککۆماری پێشووی عێراق و دامەزرێنەری PUK، لە دانوستان بۆ مافەکانی کورد لەناو عێراقدا ڕۆڵێکی بنەڕەتی گێڕا.
کێشەی کورد لە سەردەمی هاوچەرخدا
لە ساڵانی نزیکتردا، کێشەی کورد زیاتر لەسەر شانۆی جیهانی دیار بووە. زیادبوونی هێزە نێودەوڵەتییەکانی بەرەنگاربوونەوەی داعش گرنگیی ستراتیژیی ناوچە کوردییەکانی باکووری سووریا و عێراقی نیشان دا و بووە هۆی پشتیوانی بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد؛ بەڵام لەگەڵ هەر پێشکەوتنێک، ئاڵۆزییەکانی دەوروبەری پرسە کوردییەکان هەر بەردەوامن و بە پەیوەندییەکان لەگەڵ حکومەتە ناوخۆییەکان و هاوپەیمانە نێودەوڵەتییەکانەوە بەستراون.
لەگەڵ بەڕێوەچوونی ئەم ڕووداوانە، کەسایەتییە گشتییە کوردەکان بۆ داننان بە مافەکانیان و پاراستنی کولتوورەکەیان فشار دەهێنن. پارتی یەکێتیی دیموکراتی کوردی سووریا (PYD) وەک لایەنێکی چارەنووسساز لە پێکهێنانی قەوارەیەکی خۆبەڕێوەبەر لە ڕۆژاوا سەری هەڵداوە و پەرە بە بنەماکانی دیموکراسی و پێکەوەژیان دەدات.
ڕۆڵی کولتوور و میرات
لە نێو خەباتە سیاسییەکاندا، کولتوور و میراتی کوردستان بەردەوام گەشە دەسەنن و وەک کۆڵەکەیەکی بنەڕەتیی ناسنامەی کوردی کار دەکەن. هونەرمەندان، نووسەران و ڕۆشنبیران بەشداریی لە پاراستنی کولتوور دەکەن کە ئەویش لە بەرامبەردا بیرۆکەکانی بەرەنگاربوونەوە بەهێز دەکات. مۆسیقای نەریتی، فۆلکلۆر و ئەدەب ... هەموویان بۆ ڕێزلێگرتن و سەلماندنی ناسنامە و ئاواتەکانی کورد خزمەت دەکەن. ئەم دەربڕینە کولتوورییانە زۆرجار لە سەردەمی نائارامیدا دەبنە ناوەندی سەرنج و میراتە دەوڵەمەندەکە و ڕۆحە نەشکێنەکەیان بەبیر دانیشتووانی کورد دەهێننەوە.
کۆسپ و ئاڵنگارییەکانی بەردەم
هەرچەندە ژینگەی ناوچەکە هەندێک هیوا بۆ پێشکەوتنی ئەگەریی مافەکانی کورد پێشکەش دەکات، کۆسپە گەورەکان هەر ماون. ململانێی بەردەوامی سووریا، گۆڕانی هاوپەیمانییە جیۆسیاسییەکان و دوودڵیی مێژووییی دەوڵەتە دراوسێکان بۆ داننان بە خۆبەڕێوەبردنی کورد، ئاواتە کۆنەکانی سەربەخۆیی لاواز دەکەن. بە تایبەت هەڵوێستی هێرشبەرانەی تورکیا دژ بە بزووتنەوە کوردییەکان ئەو خەباتە بەردەوامە دەنوێنێت کە کورد لە سەرتاسەری ناوچەکە ڕووبەڕووی دەبێتەوە.
هەروەها دووبەرەکیی ناوخۆیی نێوان پارتە کوردییەکان، وەک KDP و PKK و PUK، زۆرجار پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان و هەوڵەکانی هاوکاری ئاڵۆز دەکات. چارەسەرکردنی ئەم ناکۆکییانە لە هەمان کاتدا کە بەرەیەکی یەکگرتوو دەپارێزرێت، بۆ پێشخستنی نەتەوەخوازیی کوردی لەبەردەم گۆڕانکارییە ناوچەییەکاندا بنەڕەتییە.
بەهێزکردن لە ڕێگەی پەروەردە و هۆشیارییەوە
بەهێزکردنی گەنجانی کورد لە ڕێگەی پەروەردە و زیادکردنی هۆشیاریی سیاسییەوە دەتوانێت لە سەرکەوتنی بزووتنەوەکانی داهاتوودا ڕۆڵێکی چارەنووسساز بگێڕێت. زانیاری دەربارەی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی دەتوانێت ئیلهام بە نەوەیەکی نوێی سەرکردەکان ببەخشێت کە پابەندن بە خەباتی خۆبەڕێوەبردنی کولتووری و سیاسی. کەسایەتییە گشتییە کوردەکان لە پەرەپێدانی ئەم ڕۆحیە و بوون بە نموونەیەک بۆ ئارامگرتن و خۆڕاگری بنەڕەتین.
داهاتووی بەردەوام گۆڕاوی بەرەنگاربوونەوەی کورد
کاتێک ڕوو لە داهاتوو دەکەین، ڕێڕەوی بەرەنگاربوونەوەی کورد هەر نادیارە. سیاسەتی جیهانی بەردەوام دەگۆڕێت و هەڵمەتی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن ڕووبەڕووی هەم ئاڵنگاری و هەم دەرفەت دەبێتەوە. داننانی نێودەوڵەتی هەر ئامانجێکی چارەنووسسازە؛ هێزە جیهانییەکان بە شێوەیەکی بەردەوام زیاتر لەو ڕۆڵە گرنگە تێدەگەن کە هێزە کوردییەکان لە سەقامگیرکردنی ناوچە نائارامەکان گێڕاویانە.
لە هەمان کاتدا، پاراستنی تێکەڵە دەوڵەمەندەکەی مێژووی کورد پێویستە. زیندووبوونەوەی کولتووری لەنێو گەنجاندا، لەگەڵ بزووتنەوە داواکەرەکانی دادپەروەری و مافی دیاریکردنی چارەنووس، پابەندییەکی نەگۆڕ بۆ ڕێزگرتن لە خەباتەکانی ڕابردوو نیشان دەدات، لە هەمان کاتدا کە بەرەو داهاتوویەکی خۆشگوزەرانتر دەڕوات.
بەردەوامبوون لە گفتوگۆ
لەگەڵ بەردەوامبوونی چیرۆکی کورد، جەختکردنەوە لە پاراستنی کولتوور، داننان بە مێژوو و داکۆکیی سیاسی هەر بنەڕەتی دەمێنێتەوە. گفتوگۆ دەربارەی کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان، بزووتنەوەکان و گەشەپێدانی میراتی کولتووری دەبێت بەردەوام بێت و وانە و ئیلهام لە ڕابردووەوە دەربهێنێت. بە پەرەپێدانی هۆشیاری و هاوپشتی، هیوا بۆ ڕێگایەکی ڕووناکتر و دادپەروەرانەتر بۆ گەلی کورد هەیە.
پرسیارە باوەکان
بزووتنەوەکانی بەرەنگاربوونەوەی کورد چین؟
بزووتنەوەکانی بەرەنگاربوونەوەی کورد هەوڵەکانی گەلی کوردن بۆ سەلماندنی سەربەخۆییی کولتووری و سەروەری، بە ئامانجی پاراستنی کولتوور و میراتەکەیان بە درێژایی مێژوو.
کێ لە کەسایەتییە مێژووییە سەرەکییەکانی بەرەنگاربوونەوەی کوردن؟
کەسایەتییە دیارەکان بریتین لە شێخ عوبەیدوڵڵا، مستەفا بارزانی، عەبدوڵڵا ئۆجەلان و جەلال تاڵەبانی، کە هەموویان لە داکۆکیکردن لە مافەکانی کورد و خۆبەڕێوەبردن ڕۆڵی گرنگیان گێڕاوە.
کام ڕووداوە مێژووییەکان بەرەنگاربوونەوەی کوردیان داڕشتووە؟
ڕووداوە گرنگەکان بریتین لە پەیمانی سێڤری 1920، ڕاپەڕینی ئارارات لە 1927، ڕاپەڕینی کورد لە عێراق لە 1961 و ڕاپەڕینەکانی 1991 دوای شەڕی کەنداو.
کولتووری کورد چۆن بەشداریی لە بزووتنەوەکانی بەرەنگاربوونەوە کردووە؟
کولتووری کورد، لەوانە مۆسیقا، فۆلکلۆر و ئەدەب، ناسنامە و ئاواتەکانی کورد بەهێز دەکات و لەنێو خەباتە سیاسییەکاندا ڕۆحی بەرەنگاربوونەوە دەپارێزێت.
بزووتنەوە کوردییەکان ئەمڕۆ ڕووبەڕووی چ ئاڵنگارییەک دەبنەوە؟
بزووتنەوە کوردییەکان ڕووبەڕووی کۆسپەکانی وەک ململانێ بەردەوامەکانی سووریا، گرژییە جیۆسیاسییەکان، دووبەرەکیی ناوخۆیی نێوان پارتە کوردییەکان و دوودڵیی مێژووییی دەوڵەتە دراوسێکان بۆ داننان بە خۆبەڕێوەبردنی کورد دەبنەوە.