لە سێبەری شاخەکانی زاگرۆسدا، کە ڕووباری دیجلە بەناو خاکە کۆنەکاندا ڕێگا هەڵدەکەنێت و ئیمپراتۆرییەکان وەک وەرزەکان سەر هەڵدەدەن و دەڕووخێن، جیهانی کوردیی سەدەی 19 بە زیندووبوونەوەیەکی کولتووری پڕ لە جووڵە بوو. لەناو ئاژاوە سیاسییەکانی میرنشینی باباندا، میرنشینێکی کوردیی نیوەخۆبەڕێوەبەر کە لە نێوان ئاواتەکانی عوسمانی و قاجاردا گیرابوو، مستەفا بەگ ساحبقڕان سەری هەڵدا، کە بە نازناوە ئەدەبییەکەی، کوردی، زیاتر ناسراوە. کوردی لە دەوروبەری 1806 یان 1812 لە سلێمانی لەدایک بوو و لە 1850 ئەم جیهانەی بەجێ هێشت؛ ئەو یەکێکە لە کۆڵەکە بنەڕەتییەکانی ئەدەبی نوێی کوردی.

لەگەڵ هاوچەرخەکانی، نالی و سالم، قوتابخانەی شیعری بابانی پێکەوە دامەزراند و شێوەزاری سۆرانیی بەرز کردەوە بۆ هێزێکی مەزنی ئەدەبی و بابەتەکانی خۆشەویستی، فەلسەفە، عیرفان و وردبوونەوەی مێژوویی خستە ناویەوە. هۆنراوەکانی، هەرچەند کەمتر لە هی هاوڕێکانی وەرگێڕدراون و لێیان کۆڵراوەتەوە، ناوەڕۆکی گەلێک دەگرنەوە کە لە سەردەمێکی دەستدرێژیی ئیمپراتۆریدا بۆ خۆبەڕێوەبردنی کولتووری هەوڵ دەدات.

ئەم بابەتەی بلۆگە لە ژیانی کوردی، بەشدارییە شیعرییەکانی و میراتە بەردەوامەکەی دەکۆڵێتەوە و سوود لە تۆمارە کەم بەڵام کاریگەرەکانی سەردەمەکەی وەردەگرێت بۆ کێشانی وێنەی شاعیرێک کە وشەکانی یارمەتییان دا بە داڕشتنی ناسنامەی کوردی.

پاشخانی مێژوویی: میرنشینی بابان و گەشەکردنی کولتووری کوردی

بۆ تێگەیشتن لە کوردی، سەرەتا دەبێت لە ئەو جیهانە تێبگەین کە ئەو تێیدا دەژیا. میرنشینی بابان، کە لە سەرەتای سەدەی 17دا دامەزرا، ناوچەکانی کوردستانی عێراقی ئەمڕۆ و ڕۆژاوای ئێرانی دەگرتەوە و سلێمانی پایتەختە زیندووەکەی بوو کە لە 1781 لەلایەن میر مەحموود پاشای بابانەوە دامەزرا. ئەم میرنشینە، کە بنەماڵەی بابان حوکمی دەکرد و بانگەشەی نەوەبوونی ژنێکی فڕەنکی دەکرد کە لە شەڕدا دیل کرابوو، لەناو ڕکابەرییە عوسمانی و فارسییەکاندا ڕێگای مانەوەیەکی پڕمەترسی دەدۆزییەوە. لە 1723 تا 1746، میرەکانی بابان لەگەڵ هێزە عوسمانییەکان هاوپەیمان بوون لە دژی قاجارەکان، بەڵام تا ناوەڕاستی سەدەی 19، ڕکابەرییە ناوخۆییەکان لەگەڵ یەکە کوردییەکانی دیکەی وەک سۆران و بۆتان، لەگەڵ فشارەکانی ناوەندیکردنی دەسەڵات لە ئیستانبوڵ و تارانەوە، خۆبەڕێوەبردنیان لاواز کرد.

بابانەکان تەنها جەنگاوەر نەبوون؛ پشتگیرانی هونەر بوون. لە نیوەی یەکەمی سەدەی 19دا، بە هاندانیان، قوتابخانەیەکی شیعر گەشەی کرد و نالی کەسایەتییە سەرەکییەکەی بوو. ئەم «قوتابخانەی بابانی»یە خاڵێکی وەرچەرخانی لە ئەدەبی کوردیدا نیشان دا؛ لە زاڵبوونی شێوەزاری گۆرانی/هەورامییەوە بەرەو سۆرانی وەک ئامرازی ئەدەبیی باشووری کوردستان گواستەوە. لە ژێر کاریگەریی نەریتە فارسی و عەرەبییەکاندا، کێشی عەرووزی عەرەبیی خستە ناو شیعری سۆرانییەوە و دەربڕینی غنایی بە هەستە نیشتمانپەروەرییە تازەسەرهەڵداوەکان تێکەڵ کرد. کوردی، کە لەم خاکە بە پیتەدا لەدایک بوو، بوو بە یەکێک لە «سێ کۆڵەکە»کەی؛ سێ کەسایەتییەک کە نالی و سالمیشی دەگرتەوە و سۆرانییان کردە ئامرازێک بۆ قووڵیی فکری و هەستی.

سەردەمەکە هەم شکۆ و هەم ململانێی هەبوو. شۆڕشی بابان (1844–1847)، بە سەرکردایەتیی ئەحمەد پاشای بابان، بە شکست لەبەردەم هێزە عوسمانییەکان کۆتایی هات؛ شارەزوور خرا ژێر دەسەڵاتیان و ئاماژەی بە کۆتایی میرنشینەکە لە 1850 دا، هەمان ساڵی مردنی کوردی. ئەم ئاژاوە سیاسییە تۆنە ناخبین و عیرفانییەکانی شیعری بابانی ڕەنگ دەدایەوە، کە شاعیرەکانی وەک کوردی تێیدا لەگەڵ نەپایداریی خۆشەویستی، تەنگژە فەلسەفییەکان و قورسایی مێژوو دەستەویەخە بوون.

سەرەتای ژیان: لە ڕەگ و ڕیشەی ئەشرافەوە بۆ بەئاگاهاتنی شیعری

مستەفا بەگ ساحبقڕان لە سلێمانی، دڵی میرنشینی بابان، لە ماوەی نێوان 1806 و 1812 لەدایک بوو؛ سەرچاوەکان جیاوازن و هەندێکیان ئاماژە بە 1809 دەکەن. لە بنەماڵە بەڕێزەکەی ساحبقڕانەوە هاتبوو، بنەچەیەکی ئەشرافی کە بە چینە فەرمانڕەواکەی بابانەوە تێکەڵ بوو. باوکی، مەحموود بەگ ساحبقڕان، بەشێک لەم بازنە ئەشرافییە بوو و چەندین کەسایەتیی ئەدەبی لە بنەماڵەکەدا سەریان هەڵدا. کوردی ئامۆزای سالم (عەبدولڕەحمان بەگ ساحبقڕان، 1800–1866) بوو، کە دامەزرێنەرێکی دیکەی بابانی بوو، هەروەها مامی شاعیرانی دواتر وەک حەمدی (ئەحمەد بەگ فەتاح بەگ ساحبقڕان، 1878–1936) بوو.

وردەکاریی خوێندنی کوردی هێشتا ناڕوونە، وەک لە تۆمارە کەمە ژیاننامەییەکانی ئەو سەردەمەدا باوە. وەک کوڕێکی ئەشرافی لە دربارێکی دەوڵەمەندی کولتووریدا، ئەگەری هەیە وانەی زمانی فارسی، عەرەبی و کوردیی وەرگرتبێت، لەگەڵ خوێندنی ئیسلامی، شیعر و مێژوو. لەوانەیە مەدرەسەکان و کۆڕە ئەدەبییەکانی سلێمانی پۆلەکانی خوێندنی بووبن و ئاشنایان کردبێت بە شاعیرە کلاسیکییە فارسەکانی وەک حافز و ڕۆمی، کە کاریگەرییان لە بەرهەمە بابانییەکاندا دەنگ دەداتەوە. پشتگیریی میرەکانی بابان ئەم هەوڵانەی بەهێز دەکرد؛ درباری مەحموود پاشا ناوەندی زانایان و هونەرمەندان بوو و هانی ئەو گەشە ئەدەبییەی دەدا کە سەردەمەکەی پێ ناسراوە.

سەرەتای ژیانی کوردی هاوکات بوو بە لووتکە و دەستپێکی دابەزینی میرنشینەکە. تا هەرزەکاریی ئەو، ناوچەکە پڕ لە وزەی فکری بوو، بەڵام گرژییەکانی عوسمانی و قاجار لە ئارادا بوون. هەڵبژاردنی نازناوی ئەدەبیی «کوردی»، کە بە سادەیی واتای «کورد»ە، ئاماژە بە هۆشیارییەکی نەتەوەیی تازەسەرهەڵداو دەکات؛ سەپاندنێکی ناڕاستەوخۆی ناسنامە لە چوارچێوەیەکی چەندزمانی و چەندئیمپراتۆریدا. هەرچەند هیچ چیرۆکێکی دیاریکراو لەسەر گەنجێتییەکەی نەماوەتەوە، پێگە ئەشرافییەکەی کاتی بەتاڵی پێ دەبەخشی بۆ هۆنینەوە و بناغەی کارە شیعرییەکەی دادەنا.

کارە شیعرییەکە: داڕشتنی میراتی بابانی

گەشتی ئەدەبیی کوردی لە دەیەکانی 1830 و 1840دا گەشەی کرد، ئەو ماوەیەی کە قوتابخانەی بابانی شێوەی گرت. لە سلێمانی دەژیا و لەگەڵ نالی (1797/1800–1855/1856) و سالم تێکەڵ دەبوو؛ سێ کەسایەتییەکیان پێک هێنا کە شۆڕشیان لە شیعری سۆرانیدا کرد. بەرهەمەکانیان لە کێشە بڕگەییەکانی گۆرانییەوە گواسترانەوە بۆ عەرووزی بە ئیلهامی عەرەبی، کە لە ڕێگەی فارسییەوە وەرگیرابوو و لەگەڵ دەنگسازیی سۆرانیدا گونجێنرا. ئەم نوێکارییە ڕێگەی بە هۆنراوەیەکی ڕێکخراوتر و دەربڕینبەخشتر دا و نەریتە زارەکییە ناوخۆییەکانی بە شێوە کلاسیکییەکان تێکەڵ کرد.

کۆی بەرهەمەکانی کوردی، کە لە دیوانەکەیدا کۆ کراونەتەوە (دوای مردنی لە 1931 لە بەغدا بڵاو کرایەوە و کوردی و مەریوانی ڕێکیان خست)، غەزەل و قەسیدە دەگرێتەوە؛ هۆنراوەی غنایی و مەرسە. بە کوردیی سۆرانی، فارسی و عەرەبی دەینووسی و فرەزمانیی کوردە خوێندەوارەکانی ڕەنگ دەدایەوە. بابەتەکان هاوشێوەی هی هاوچەرخەکانی بوون: وەجد و ئازاری خۆشەویستیی ڕۆمانسی، وردبوونەوە فەلسەفییەکان لە چارەنووس و بوون، عیرفانی سۆفی کە سوود لە کاریگەرییە نەقشبەندییە باوەکانی کوردستان وەردەگرێت و گێڕانەوە مێژووییەکان کە شکۆی بابان زیندوو دەکەنەوە.

بە پێچەوانەی نالیی زۆربەرهەمتر، کە دیوانەکەی زیاتر لە 200 غەزەل دەگرێتەوە، بەرهەمی کوردی کەم بوو، لەوانەیە بەهۆی مردنی پێشوەختەی لە تەمەنی 38–44 ساڵیدا. بەڵام شێوازەکەی ناسک و ناخبین بوو و قووڵیی هەستی لە ژمارەی بەرهەم بە گرنگتر دەزانی. لە سەردەمێکدا کە شیعر وەک لێدوانی کۆمەڵایەتی خزمەتی دەکرد، هۆنراوەکانی کوردی بە ناڕاستەوخۆ ڕەخنەیان لە زێدەڕۆیی ئیمپراتۆری دەگرت و نیشتمانپەروەرییەکی تازەسەرهەڵداویان بەهێز دەکرد. هیچ مشتومڕێکی گەورە ژیانی دیار نەکرد؛ بە ئارامی دەژیا و لە ڕۆژەکانی لاوازبوونی میرنشینەکەدا دەیهۆنییەوە.

قوتابخانەی بابانی: شۆڕشێکی ئەدەبی

قوتابخانەی بابانی، کە ناوی لە میرنشینەکە وەرگرتبوو، زیاتر لە شێوازێک بوو؛ بزووتنەوەیەک بوو. لە سەرەتای سەدەی 19دا سەری هەڵدا و وەڵامی ئەو نوێبوون و نەتەوەخوازییەی دەدایەوە کە دەچوونە ناو کۆمەڵگەی کوردییەوە. کوردی، نالی و سالم سۆرانییان وەک زمانێکی ئەدەبی ستاندارد کرد و لە زاڵبوونی گۆرانی/هەورامی لە قوتابخانەکانی پێشوودا دوور کەوتنەوە. کێشی عەرووزیان ناساند و ڕێگەیان بە پێشکەوتنی ڕیتم دا کە لەگەڵ دەنگەکانی سۆرانیدا دەگونجا.

ڕۆڵی کوردی سەرەکی بوو؛ شیعرەکانی نموونەی تێکەڵکردنی دەربڕینی غنایی و زیرەکی لە قوتابخانەکەدا بوون. لە کاتێکدا نالی ستایشی جوانیی کوردستانی دەکرد و سالم بە قووڵی لە فەلسەفە دەکۆڵییەوە، کوردی هاوسەنگیی لە نێوان هەردووکیاندا دروست دەکرد و غەزەلەکانی هەستی کەسییان بە وردبوونەوەی فراوانتر دەهۆنییەوە. قوتابخانەکە کاریگەریی لەسەر شاعیرانی دواتری وەک حاجی قادر کۆیی (1817–1897) هەبوو، کە بابەتە نیشتمانپەروەرییەکانی بەهێزتر کرد، و لەگەڵ کەسایەتییەکانی وەک پیرەمێرد تا سەدەی 20 بەردەوام بوو.

لە چوارچێوەیەکی فراوانتردا، شیعری بابانی گۆڕانە جیهانییەکانی ڕەنگ دەدایەوە: ڕۆمانتیسیزم لە ئەورووپا و نەهزە لە جیهانی عەرەبیدا. بۆ کورد، ناسنامەی لەناو دابەشبووندا دەپاراست و سۆرانی دەبوو بە شێوەزاری ئەدەبی کوردستانی عێراق.

بابەتەکان، شێواز و هۆنراوە نادۆزراوەکان

شیعری کوردی بە قووڵی لە بابەتە گەردوونییەکان دەکۆڵییەوە کە لە هەمان کاتدا لە ئاستی ناوخۆ دەنگیان دەدایەوە. خۆشەویستی بەسەر غەزەلەکانیدا زاڵ بوو و وەک خۆشەویستییەکی خودایی و زەمینی دەیخستە ڕوو و نەریتە سۆفیانەکانی دەنگ دەدایەوە. فەلسەفە لە لاوازیی مرۆڤ و چارەنووس دەکۆڵییەوە، لە کاتێکدا عیرفان کاریگەرییە نەقشبەندییەکانی کوردستانی ڕەنگ دەدایەوە. هێما مێژووییەکان شینی دابەزینی بابانیان دەگێڕا و بە ناڕاستەوخۆ نیشتمانپەروەرانە بوون.

لە ڕووی شێوازەوە، شێوە گونجێنراوەکانی بە عەرووز پێ باشتر بوو، لەگەڵ وێنەیەکی دەوڵەمەند لە سروشت و ژیانی ڕۆژانە. فرەزمانی بەرهەمەکەی دەوڵەمەند دەکرد؛ فارسی بۆ ناسکی، عەرەبی بۆ قووڵی و سۆرانی بۆ ڕەسەنایەتی.

بەداخەوە، وەرگێڕانە ئینگلیزییەکان دەگمەنن؛ گەڕان شیعری شاعیرانی کوردی دواتر وەک شێرکۆ بێکەس یان کەژاڵ ئەحمەد دەدۆزێتەوە. دەتوانین غەزەلەکانی لە خەیاڵدا وێنا بکەین: «لە باخچەی خۆشەویستیدا، دڕک لەگەڵ گوڵدا دەپشکوێت / چرپەی دڵ لەناو قەوارەکانی شاخدا دەنگ دەداتەوە.» (خەیاڵییە، لەسەر بنەمای بابەتەکان.) دیوانەکەی هەر گەنجینەیەکە بۆ خوێنەرانی سۆرانی.

مردن و میرات: دەنگدانەوەکان لە کوردستانی نوێدا

کوردی لە 1850 لە سلێمانی لە تەمەنی نزیکەی 38–44 ساڵیدا بەهۆی هۆکارە سروشتییەکان یان نەخۆشییەوە مرد. کۆچی دوایی هاوکات بوو بە کۆتایی بابان و هێمای گۆڕانێکی کولتووری بوو. لە سلێمانی نێژرا و ئەگەری هەیە گۆڕەکەی ڕێزێکی بێدەنگ بۆ خۆی ڕابکێشێت.

میراتی کوردی لە ڕێگەی قوتابخانەی بابانییەوە بەردەوامە و کاریگەری لەسەر شاعیرانی وەک گۆران و بێکەس دادەنێت. یارمەتیی دا بە جێگیرکردنی پێگە ئەدەبییەکەی سۆرانی و پشتگیریی کرد لە نەتەوەخوازیی کوردی. ئەمڕۆ لە کوردستانی عێراق ناوی شانازی دەورووژێنێت؛ زانایانی وەک ڕەفیق حیلمی و عیزەدین مستەفا ڕەسووڵ لە ڕۆڵەکەی دەکۆڵنەوە.

لە کوردستانێکی دابەشکراودا، کوردی هێزی یەکخەری شیعرمان بیر دەخاتەوە. هۆنراوەکانی، هەرچەند وەرگێڕانیان کەمە، بە چرپە باس لە خۆڕاگری دەکەن؛ میراتێک بۆ نەوەکان.

سەرچاوەکان

لە خوارەوە لیستێکی کۆکراوەی سەرچاوە و بەڵگە مێژووییە گرنگەکانی پەیوەندیدار بە کوردی (1806/1812–1850) هەیە، کە لە ماددە ژیاننامەیی، ئەکادیمی و ئەرشیفییە متمانەپێکراوەکانەوە وەرگیراوە. ئەمانە ژیان، شیعر، ڕۆڵی لە قوتابخانەی بابانی و میراتەکەی دەگرنەوە.

سەرچاوەکان بە شێوەی ژمارەکراو لیست کراون، لەگەڵ ناونیشانەکان، نووسەران (ئەگەر بەردەست بن)، زانیاریی بڵاوکردنەوە و بەستەرەکان بۆ ئاسانکردنی دەستگەیشتن.

  1. Kurdî (poet) - بابەتی Wikipedia لەسەر ژیاننامە، لەدایکبوون (1806 یان 1812)، مردن لە 1850، ڕۆڵی وەک دامەزرێنەری قوتابخانەی بابانی لەگەڵ نالی و سالم و بەرهەمەکانی بە کوردیی سۆرانی، فارسی و عەرەبی.

  2. Kurdi - بابەتی Kurdipedia کە ژیانی لە سلێمانی، بابەتەکانی شیعر (خۆشەویستی، فەلسەفە، عیرفان، مێژوو)، شێوەکان (غەزەل و قەسیدە) و دامەزراندنی قوتابخانەی بابانی بە وردی باس دەکات.

  3. Kurdish poets throughout history: Nalî (1800-1856) - وتارێکی Justice for Kurds کە باس لە بەشدارییەکانی کوردی دەکات لە سۆرانی وەک زمانی ئەدەبیی باشووری کوردستان، لەگەڵ نالی و سالم.

  4. A History of Kurdish Poetry - بەشێک لە Cambridge University Press کە چوارچێوەی مێژوویی شیعری کوردی دەخاتە ڕوو، لەوانە قوتابخانەی بابانی و شاعیرە کلاسیکییەکانی وەک کوردی.

  5. NALÎ – Encyclopaedia Iranica - بابەتێک کە لە Wikipedia ئاماژەی پێ کراوە و لە چوارچێوەی شیعری کوردیی سەدەی 19دا باسی نالی و هاوچەرخەکانی وەک کوردی دەکات.

  6. Historical and Cultural Geography of Kurds in "Hamdi's" Poems - وتارێکی Kurdshop لەسەر حەمدی کە لە نەریتی ئەدەبیی بابانیدا ئاماژە بە پەیوەندییەکەی بە کوردی (مامی) و بنەماڵەی ساحبقڕان دەکات.

  7. Kurdish literature - تێڕوانینێکی گشتیی Wikipedia بۆ مێژووی ئەدەبی کوردی کە باس لە شاعیرانی سەدەی 19 و گواستنەوە بۆ سۆرانی لە قوتابخانەی بابانیدا دەکات.

  8. خەزنەدار، مارف، مێژووی ئەدەبی کوردی- بەرگی سێیەم - کتێبێکی مارف خەزنەدار لەسەر مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی 3، کە کوردی و قوتابخانەی بابانی دەگرێتەوە (بە کوردی).

    • بڵاوکراوەتەوە: 2003

    • بڵاوکەرەوە: چاپخانەی ئاراس، هەولێر

  9. کوردی، مستەفا بەگ، دیوانی کوردی - شیعرە کۆکراوەکانی کوردی (دیوانی کوردی)، بە ڕێکخستنی گیڤی موکریانی، کە ماددەی سەرچاوەی ڕەسەن لەسەر بەرهەمەکانی دابین دەکات.

    • بڵاوکراوەتەوە: 1387 (2008ی زایینی)

  10. Kurdish poets throughout history: Mawlawi Tawagozi - بابەتێکی Justice for Kurds کە شیعری کوردیی سەدەی 19 دەخاتە چوارچێوەوە و بە ناڕاستەوخۆ ئاماژە بە سەردەمی شاعیرە بابانییەکانی وەک کوردی دەکات.

    بڵاوکراوەتەوە: 30ی ئەیلوولی 2021

    بەستەر: https://justiceforkurds.org/2021/09/30/kurdish-poets-throughout-history-mawlawi-tawagozi/