بابانزادە مستەفا زیهنی پاشا کارگێڕ و نووسەرێکی کوردی عوسمانی بوو، لە بنەماڵەی بابان کە پەیوەندیی بە سلێمانییەوە هەبوو. خزمەتەکەی لە ویلایەتەکان و ڕێڕەوی کاری منداڵەکانی جێگای لە مێژووی ئەو بنەماڵە کوردانەدا دیاری دەکەن کە لە حکومەت و ژیانی فیکریی عوسمانیدا کاریان کردووە. لە تەمووزی 1929 لە ئیستانبوڵ کۆچی دوایی کرد. [4]

بەرواری لەدایکبوونی پێویستی بە وردبینی هەیە. توێژینەوە ئەرشیفییەکەی ئەدیب بوکارلی ساڵی 1850 دیاری دەکات؛ ڕەجەب قیلیچ 1848 تۆمار دەکات، لە کاتێکدا ئایدن گولان 1849 دەنووسێت. گولان لەسەر شوێنی لەدایکبوونیش لەگەڵ گێڕانەوەکانی دیکە جیاوازە. بۆیە بە جێی تەمەنێکی ورد، نزیکەی 1850–1929 بەکار دەهێنین. [1] [2] [6]

دوو پیاو بە ناوی مستەفا زیهنی پاشا

دەبێت کارگێڕە بابانزادەکە لە وەزیر مستەفا زیهنی پاشا (1838–1912)، کە لە ئیستانبوڵ لەدایک بووە، جیا بکرێتەوە. تێزەکەی ئەسرا بولوت بە ڕوونی ئاگاداری دەدات کە ناوەکانیان لە یەک دەچن. پۆستەکانی دارایی، بازرگانی و ئەوقاف و مزگەوتەکەی لە ئەرەنکۆی بە ژیاننامەی ئەو وەزیرەی دیکە پەیوەستن. نابێت ئەمانە بخرێنە سەر ڕێڕەوی کاری ئەو بەرپرسەی بنەماڵەی بابان. [3]

چوارچێوەی مێژوویی: کارگێڕیی عوسمانی و بنەماڵەی بابان

بۆ تێگەیشتن لە گرنگیی مستەفا زیهنی پاشا، دەبێت لە چوارچێوەی سەردەمی گۆڕانی ئیمپراتۆریی عوسمانیدا سەیری بکەین. سەدەی 19 بە چاکسازییەکانی تەنیزیمات (1839–1876) دیار بوو کە هەوڵیان دەدا لە ڕێگەی ناوەندیکردنی دەسەڵات، یەکسانیی یاسایی و کاراییی بێروکراسییەوە دەوڵەت نوێ بکەنەوە. بۆ کورد کە لە سنوورە ڕۆژهەڵاتییەکانی ئیمپراتۆریدا دەژیا، ئەمە واتای لاوازبوونی میرنشینە نیوەخۆبەڕێوەبەرەکانی وەک بابان، سۆران و بۆتان بوو.

پایەی بنەماڵەی بابان گۆڕا کاتێک میرنشینە ناوچەییەکەی شوێنی خۆی بە کارگێڕیی ڕاستەوخۆی ئیمپراتۆریی عوسمانی دا. نەوەکانی دواتر لە ئیستانبوڵ و حکومەتی ویلایەتەکاندا بە چالاکی مانەوە. ئەم پاشخانە ڕێڕەوی کاری زیهنی پاشا بە مێژووە فراوانەکانی عەشیرەتە کوردییەکان و خۆبەڕێوەبردنی کورد دەبەستێتەوە. [5]

میراتی بنەماڵە: ڕەگ و ڕیشە لە بنەماڵەی باباندا

زیهنی پاشا لە بنەماڵەی بابانی سلێمانی بوو. توێژینەوە لەسەر بنەماڵەکەی شەش منداڵی دیاری دەکات: ئەحمەد نەعیم، ئیسماعیل حەققی، مەحمەد عاسیم، ئەمینە، سولەیمان حیکمەت و حوسێن شوکری. [4]

منداڵەکانی لە زانست، کارگێڕی و ژیانی گشتیدا ڕێڕەوی جیاوازیان گرتەبەر. ئەحمەد نەعیم بوو بە فەیلەسووف، وەرگێڕ و مامۆستای دارولفونوون؛ ئیسماعیل حەققی چووە ناو سیاسەتی پەرلەمانییەوە و حوسێن شوکری بوو بە ئەکادیمی. ڕێڕەوی کارەکانیان ڕۆڵی بنەماڵەکەیان لە ژیانی فیکریی عوسمانی و سەرەتای کۆماردا بەردەوام کرد. [7] [5]

خوێندن و سەرەتای خزمەت لە بەغدا

خوێندن و سەرەتای کاری زیهنی پاشا بە بەغداوە پەیوەست بوون. گێڕانەوە ئەکادیمییەکان باسی خزمەتەکەی وەک پارێزەری مۆری میدحەت پاشا و کاری دواتری وەک سکرتێری ویلایەت دەکەن. [2]

بوکارلی دەستپێکی خزمەتی مەدەنیی زیهنی پاشا بە ساڵی 1869 لە کارگێڕیی تۆمارکردنی زەوی لە بەغدا دیاری دەکات، کە دواتر پۆستەکانی نووسین و سکرتێریی بەدوادا هاتن. گێڕانەوەکەی زیهنی پاشا لە 1881دا لە نووسینگەی سکرتێری ویلایەتی بەغدا دادەنێت. [1]

کارگێڕیی ویلایەتەکان

زیهنی پاشا چەندین پۆستی حوکمڕانیی ناوچەیی گرتە ئەستۆ، لەوانە لە بوردور و بۆلوو، و وەک والیی ئەدەنە، یانیا (یۆئانینا) و حیجاز خزمەتی کرد. [6] [3]

ئاگادارییەک پێش شەڕەکانی بەڵقان

یەکێک لە ڕووداوە بەڵگەدارەکانی ساڵەکانی دواتری ڕێڕەوی کارەکەی پەیوەندیی بە نزیکبوونەوەی شەڕەکانی بەڵقانەوە هەیە. کاتێک والیی یانیا بوو، لە 1911دا ئاگاداریی حکومەتی دایەوە کە دەوڵەتی عوسمانی لە بارودۆخێکی خراپدایە بۆ شەڕکردن. بوکارلی، بە پشتبەستن بە سەرچاوە کارگێڕییەکان و سەرچاوەکانی ئەو سەردەمە، لەم ئاگادارییە و گواستنەوەی دواتری زیهنی پاشا بۆ بۆلوو دەکۆڵێتەوە. [1]

بنەماڵەی بابان و کۆمەڵە سیاسییە کوردییەکان

بنەماڵەکە لە گێڕانەوەکانی نەتەوەپەروەریی کوردی دوای شەڕی جیهانیی یەکەمیشدا دەردەکەوێت. توێژینەوەکان ناوی مستەفا زیهنی و ئەندامانی دیکەی بنەماڵەی بابان لە پەیوەندی بە کۆمەڵەی تەعالیی کوردستاندا تۆمار دەکەن. بەڵام ئایدن شایەتییەکی پێچەوانە دەربارەی بەشداریی کەسیی مستەفا زیهنی تۆمار دەکات. بۆیە دەبێت لە دیاریکردنی ڕۆڵەکەیدا وریایی بەکار بهێنرێت، نەک وەک ڕۆڵێکی دامەزرێنەرانەی بێمشتومڕ وەسف بکرێت. مێژووە فراوانەکەی کۆمەڵەکە کەسایەتییەکانی وەک شەریف پاشاشی دەگرتەوە. [5] [4]

نووسین دەربارەی حکومەت، ئایین و ئەخلاق

لە تەنیشت ڕێڕەوی کارە کارگێڕییەکەیدا، زیهنی پاشا دەربارەی ئایین، ئەخلاق و حکومەت دەینووسی. بەرهەمەکانی بریتین لە خەلافەت لە ئیسلامدا (İslâm’da Hilâfet)، زانست و ئیسلام (İlim ve İslâm)، فراوانکردنی دەسەڵاتی ڕێپێدراو (Tevsî-i Me’zûniyet)، هێزە مەعنەوییەکان (Kuvâ-yı Mâneviyye) و پێوەری ئەخلاق (Mikyâsü’l-Ahlâk). ئایدن گولان لە نووسینەکانی دەربارەی دەسەڵاتی کارگێڕی دەکۆڵێتەوە و باسی جێگایان لە تەنیشت بەرهەمە ئایینی و ئەخلاقییەکانی دەکات. [6]

مردن و میرات

بابانزادە مستەفا زیهنی پاشا لە تەمووزی 1929 لە ئیستانبوڵ کۆچی دوایی کرد. بوکارلی تۆمار دەکات کە لە ئەدیرنەقاپی نێژرا و ئەحمەد نەعیم پێشنوێژیی نوێژی میتەکەی کرد. ژیانی تا سەرەتای کۆمار درێژەی کێشا و گرنگیی بەردەوامی لە خزمەتی ویلایەتەکان، نووسین و بەشداریی فیکریی بنەماڵەکەیدا جێ دەگرێت. [1]

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

  1. ئەدیب بوکارلی. توێژینەوەیەک دەربارەی پێشبینیی مستەفا زیهنی پاشا پێش شەڕی بەڵقان (Mustafa Zihni Paşa’nın Balkan Savaşı Öncesindeki Öngörüsü Hakkında Bir İnceleme). توێژینەوە تورکییەکان (Turkish Studies) 13/8 (2018)، ل. 37–50.
  2. ڕەجەب قیلیچ. بۆچوونە فەلسەفییەکانی بابانزادە ئەحمەد نەعیم (Babanzade Ahmed Naim’in Felsefî Görüşleri). گۆڤاری کۆلێژی ئیلاهیاتی زانکۆی ئەنقەرە 36 (1997).
  3. ئەسرا بولوت. ژیان و چالاکییەکانی مستەفا زیهنی پاشا، لە پیاوانی دەوڵەتی سەردەمی عەبدولحەمیدی دووەم (II. Abdülhamid Devri Devlet Ricâlinden Mustafa Zihni Paşa’nın Hayatı ve Faaliyetleri). تێزی ماستەر، زانکۆی مەرمەڕە (2019).
  4. جەمال ئایدن. هەڵسەنگاندنێک لەسەر ژیاننامەی بابانزادە سولەیمان حیکمەت بەگ (Babanzade Süleyman Hikmet Bey’in Biyografisi Üzerine Bir Değerlendirme). بابانزادە ئەحمەد نەعیم: بنەماڵە و کەسایەتیی زانستییەکەی (2022)، ل. 99–107.
  5. بیلال ئەڵتان. ڕۆشنبیرێکی کۆمار: ڕۆژنامەوانی و ژیانی سیاسیی جیهات بابان (Bir Cumhuriyet Aydını: Cihad Baban’ın Gazeteciliği ve Siyasal Yaşamı). گۆڤاری ناوەندی توێژینەوەی ئەتاتورک 38/106 (2022).
  6. ئایدن گولان. بابانزادە مستەفا زیهنی پاشا و بەرهەمەکەی بە ناوی «فراوانکردنی دەسەڵاتی ڕێپێدراو، یان لاپەڕەیەک لە کتێبی کارگێڕیی ئێمە» (Babanzâde Mustafa Zihni Paşa ve Tevsi-i Mezuniyet Yahud Kitab-ı İdaremizden Bir Sahife Adlı Eseri). گۆڤاری یاسا و زانستەکانی کارگێڕی 6/1–3 (1985)، ل. 109–128.
  7. ئیسماعیل لوتفی چاکان. بابانزادە ئەحمەد نەعیم (Babanzâde Ahmed Naim). ئینسیکلۆپیدیای ئیسلامیی وەقفی دیانەتی تورکیا 4 (1991)، ل. 375–376.

ئەم سەرچاوانە دوو بەرپرسەکە لە یەک جیا دەکەنەوە و جیاوازییەکانی بەرواری تۆمارکراوی لەدایکبوون و پەیوەندییە سیاسییەکانی کارگێڕە بابانزادەکە دەخەنە ڕوو، وەک لە دەقەکەدا ئاماژەی پێ کراوە.