پوختە
جەنگی ناوخۆی سووریا کاریگەرییەکی بەرچاوی لە خاکە کوردییەکان کردووە و بووەتە هۆی سەرهەڵدانی ڕۆژئاوا وەک ناوچەیەکی نیمچە خۆبەڕێوەبەر. ئەم ململانێیە بوژانەوەیەکی کولتووریی لە نێو کورددا هەڵگیرساندووە و سەرەڕای ئاڵەنگارییەکان، جەختێکی نوێی لە ناسنامە و کەلەپووریان پەرە پێ داوە. کەسایەتی و شەڕڤانە سەرەکییە کوردەکان ڕۆڵی زۆر گرنگیان لە داکۆکیکردن لە مافەکان و بەڕێوەبردندا گێڕاوە و لە هەمان کاتدا سەرنجی نێودەوڵەتی بۆ بارودۆخە ناخۆشەکەیان هەر زیاتر دەبێت. لە کاتی کۆتاییهاتنی جەنگدا، داهاتووی خۆبەڕێوەبردنی کورد هەر ناڕوونە، بەڵام خۆڕاگری و هەوڵەکانی پاراستنی کولتوور بەردەوامن.
ناوەڕۆک
چوارچێوەی مێژووییی خاکە کوردییەکان
سەرهەڵدانی ڕۆژئاوا: سەردەمێکی نوێی کوردی
کاریگەری لە کولتوور و کەلەپووری کوردی
داهاتووی خاکە کوردییەکان دوای جەنگی ناوخۆ
بوژانەوەی کولتووری لەناو ئاژاوەدا
- جەنگی ناوخۆی سووریا چ کاریگەرییەکی لە خاکە کوردییەکان کردووە؟
- کام کەسایەتییانە لە بزووتنەوەی کوردیدا لە کاتی جەنگی ناوخۆی سووریادا ڕۆڵی سەرەکییان هەبووە؟
- جەنگ چۆن کاریگەری لە کولتوور و کەلەپووری کوردی کردووە؟
- شەڕڤانە کوردەکان چ ڕۆڵێک لە ململانێکەدا دەگێڕن؟
- دیمەنی داهاتووی خاکە کوردییەکان دوای جەنگی ناوخۆی سووریا چۆنە؟
جەنگی ناوخۆی سووریا، کە لە 2011 هەڵگیرسا، لێکەوتەی فراوانی بۆ سووریا و هەروەها بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە گشتی، بە تایبەتی ناوچە کوردییەکان، هەبووە. کورد خۆیان لە پێشەنگی جەنگدا بینیوەتەوە و بەناو دیمەنێکی ئاڵۆزی هاوپەیمانی و دوژمنایەتیدا ڕێگایان دۆزیوەتەوە. تێگەیشتن لە کاریگەریی ئەم ململانێ درێژخایەنە لە خاکە کوردییەکان، پێویستی بە لێکۆڵینەوەی قووڵ لە پێکهاتەی دەوڵەمەندی مێژووی کورد، کەسایەتییە گشتییە سەرەکییە کوردەکان و ئەو کەسایەتییە دیارە مێژووییە کوردانە هەیە کە گێڕانەوەکەیان داڕشتووە.
چوارچێوەی مێژووییی خاکە کوردییەکان
بۆ تێگەیشتنی تەواو لە بارودۆخی ئێستا، پێویستە پاشخانە مێژووییەکەی کورد بناسین. گەلی کورد، کە لە بەشەکانی تورکیا، عێراق، ئێران و سووریا نیشتەجێیە، کولتوور و کەلەپوورێکی کوردستانی درێژخایەن و پڕ چیرۆکی هەیە کە بۆ هەزاران ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە. بە درێژایی مێژوو ڕووبەڕووی ئاڵەنگارییە جۆراوجۆرەکان بوونەتەوە، لەوانە ستەم و ئاوارەبوون، کە زۆرجار بەهۆی بەرژەوەندییە جیۆسیاسییەکانی دەوڵەتە دراوسێکانەوە بووە.
دەستپێکردنی جەنگی ناوخۆی سووریا پێگەی ئەوانی زیاتر ئاڵۆز کردووە. ململانێکە لەگەڵ گۆڕینی هاوکێشەکانی دەسەڵات لەناو سووریادا، ڕێگەی بە کورد داوە ناوچەیەکی نیمچە خۆبەڕێوەبەر لە باکووری سووریا پێک بهێنن کە بە ڕۆژئاوا ناسراوە. ئەم خۆبەڕێوەبردنە نوێ بەدەستهاتووە گرنگە، بە لەبەرچاوگرتنی ئەو خەباتە مێژووییانە بۆ دانپێدانان و مافەکان کە کورد بە درێژایی بوونی خۆی ڕووبەڕوویان بووەتەوە.
سەرهەڵدانی ڕۆژئاوا: سەردەمێکی نوێی کوردی
ڕۆژئاوا گۆڕانێکی شۆڕشگێڕانە لە بەڕێوەبردن و ئاواتە سیاسییە کوردییەکاندا دەنوێنێت. دامەزراندنی کارگێڕییەکی ناوخۆیی و جێبەجێکردنی کۆنفیدڕاڵیزمی دیموکراتی ڕێگەیان بە ڕابەرە کوردەکان داوە شێوە نوێیەکانی فەرمانڕەوایی تاقی بکەنەوە. ئەمە بەهۆی بەشداریی بزووتنەوە مێژووییە جۆراوجۆرەکانی کورد و دیپلۆماسییەوە ڕێی تێ چووە؛ ئەمانە هەوڵیان داوە گەلی کورد لە ژێر چوارچێوەیەکی سیاسیی هاوبەشدا یەک بخەن، سەرەڕای بەرنامە جیاوازەکان لە ناوچە جیاوازەکاندا.
کەسایەتییە گشتییە سەرەکییە کوردەکانی وەک ساڵح موسلیم و عەبدولڵا ئۆجەلان ڕۆڵی چارەنووسسازیان لە ڕوونکردنەوەی ڕوانگە بۆ ڕۆژئاوا گێڕاوە. دامەزراوە کوردییەکان جەختیان لە دیموکراسیی لە خوارەوە، مافەکانی ژنان و گشتگیریی ئەتنیکی کردووەتەوە، کە بە شێوەیەکی توند لە ڕژێمە دەسەڵاتخوازەکانی دەوڵەتە دراوسێکان جیاوازە. مۆدێلە فێمینیستییەکەی بەڕێوەبردن کە لە ڕۆژئاوا جێبەجێ کراوە، سەرنج و ستایشی نێودەوڵەتیی ڕاکێشاوە.
کاریگەری لە کولتوور و کەلەپووری کوردی
جەنگی ناوخۆی سووریا هەروەها کاریگەریی قووڵی لە کولتوور و کەلەپووری کوردستان کردووە. جەنگ وێرانیی لە شوێنە کولتوورییەکان و یادگارە مێژووییەکان کردووە و بووەتە هۆی لەدەستدانی بەشێکی بەرچاوی ناسنامەی کولتووری. بەهۆی وێرانکردنی کتێبخانە، مۆزەخانە و دامەزراوە کولتوورییەکانی ترەوە، هەوڵەکانی پاراستنی زمانی کوردی و نەریتەکان لەناو ململانێدا زۆر گرنگ بوون.
سەرهەڵدانی چەندین دەستپێشخەری و ڕێکخراوی کولتووری کە ئامانجیان پاراستن و پەرەپێدانی هونەر، ئەدەب و مۆسیقای کوردییە.
بوژانەوەی سەرنج بۆ پەروەردەی زمانی کوردی لە نێو نەوە گەنجەکاندا.
هەوڵی هاوبەش لەگەڵ ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان و توێژەران بۆ بەڵگەدارکردنی مێژوو و ناسنامەی کوردی.
سەرەڕای ئەم ئاڵەنگارییانە، جەنگ هەروەها وەک هۆکارێکی خێراکردنی دووبارە بیداربوونەوەی ناسنامەی نەتەوەییی کورد کاری کردووە. جەختێکی نوێ لە مێژووی کورد ڕۆڵێکی گرنگی لە یەکخستنی گرووپە جۆراوجۆرەکان لە ژێر ئاڵای کوردیدا گێڕاوە و هەستی هاوپشتی و ئامانجی لە نێو دانیشتوواندا پەرە پێ داوە. بۆنەکانی ڕێزلێنان لە کولتووری کوردی و فێستیڤاڵەکان بەردەوام بوون و سەکۆیەکیان بۆ دەربڕین و پاراستنی کەلەپوور دابین کردووە.
ڕۆڵی شەڕڤانە کوردەکان
شەڕڤانە کوردەکان، بە تایبەتی یەکینەکانی پاراستنی ژنان (YPJ) و یەکینەکانی پاراستنی گەل (YPG)، بوونەتە هێمای بەرگری دژ بە داعش و ڕژێمە ستەمکارەکان. ڕۆڵیان لە بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریزمدا لەگەڵ ئازادکردنی شارۆچکەکان، دانیشتووانی ناوخۆییی بەهێز کردووە. فیداکاریی ئەم شەڕڤانانە کاریگەری لە تێڕوانین بۆ بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان کردووە و ئەوانی وەک پارێزەرانی کولتوور و کەلەپووری خۆیان پێگەدار کردووە.
کەسایەتییە دیارە مێژووییە کوردەکانی وەک عەبدولڵا ئۆجەلان لەم کاتانەدا بوونەتە هێمای بەرگری و ئیلهام بە نەوە نوێیەکان دەبەخشن تا خەبات بۆ مافەکانی کورد لە سەرانسەری جیهاندا بەردەوام بکەن. نووسین و ئایدیۆلۆژیای ئۆجەلان لەبارەی کۆنفیدڕاڵیزمی دیموکراتی و مافەکانی گەلی کورد، بنەمایەکی فەلسەفییان بۆ ئەو بزووتنەوە سیاسییانە دروست کردووە کە لە کاتی جەنگی ناوخۆی سووریا و دوای ئەودا سەریان هەڵدا.
لێکەوتە نێودەوڵەتییەکان
کاریگەریی جەنگی ناوخۆی سووریا لە سنووری خاکە کوردییەکان تێدەپەڕێت و سیاسەتی جیهانی دەگرێتەوە. بارودۆخە ناخۆشەکەی کورد سەرنجی ڕاگەیاندنی نێودەوڵەتیی ڕاکێشاوە و بووەتە هۆی داواکاری بۆ دانپێدانان بە مافەکانیان لەناو دەوڵەتی سووریادا. وڵاتەکان ڕێبازی جیاوازیان بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئاواتە سیاسییەکانی کورد گرتووەتەبەر و ئەمە بەرژەوەندییە جیۆسیاسییەکانیان لە ناوچەکەدا دەنوێنێت.
پەیوەندیی نێوان هێزە کوردییەکان و هێزە ڕۆژئاواییەکان، بە تایبەتی ئەمریکا، خاڵێکی ناوەندیی گفتوگۆکان لەبارەی سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بووە. سەرکەوتنی کورد دژ بە داعش تێڕوانینێکی دروست کردووە کە ئەوان هاوپەیمانی جێی متمانەن لە ناوچەکەدا و دیپلۆماسیی کوردیی خستووەتە بەر تیشکی سەرنجی جیهانی. بەڵام ئەم هاوپەیمانییە ئاڵۆزیی خۆی هەیە، چونکە دیمەنی جیۆسیاسی هەر دەگۆڕێت.
داهاتووی خاکە کوردییەکان دوای جەنگی ناوخۆ
کاتێک جەنگی ناوخۆی سووریا بەرەو کۆتایی دەچێت، داهاتووی خاکە کوردییەکان هەر پڕە لە ناڕوونی. پرسیار لەبارەی توانای بەردەوامبوونی ڕۆژئاوا وەک ناوچەیەکی نیمچە خۆبەڕێوەبەر هەر لە ئارادایە. دانوستانە سیاسییەکان و ئاشتبوونەوەی ئەگەری لەگەڵ حکومەتی سووریا مەترسی بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد دروست دەکەن.
خۆڕاگریی گەلی کورد، لەگەڵ دەوڵەمەندیی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسیدا، ئەوە دەگەیەنێت کە ڕەنگە تەنانەت لە چوارچێوەی دوای جەنگیشدا، لە داکۆکیکردن لە مافەکان و پاراستنی کولتووری خۆیان بەردەوام بن. شیکەرەوەکان و ڕابەرە کوردەکان پێویستیی پشتیوانیی بەردەوامی کۆمەڵگە نێودەوڵەتییەکانیان ڕاگەیاندووە، بۆ دڵنیابوون لەوەی کە ئاواتە کوردییەکان لە گفتوگۆ جیۆسیاسییە فراوانترەکاندا پشتگوێ نەخرێن.
بوژانەوەی کولتووری لەناو ئاژاوەدا
سەرەڕای ئەو کارەساتانەی جەنگی ناوخۆی سووریا هێناونی، بوژانەوەیەکی حاشاهەڵنەگری ناسنامەی کوردی هەیە. کاتێک کۆمەڵگەکان بەشداری لە پاراستنی کولتوور دەکەن و میراتە مێژووییەکەیان لە ئامێز دەگرن، ڕوونە کە گەلی کورد خۆڕاگرە. نەهامەتییان کردووە بە هێزێکی پاڵنەر بۆ بوژانەوەی کولتووری.
لە هونەرەوە تا پەروەردە، دووبارە لەدایکبوونەوەی کولتوور و کەلەپووری کوردستان پابەندبوونێک دەنوێنێت بە مانەوە و هەروەها گەشەکردن لە دیمەنێکی سیاسیی بەخێرایی گۆڕاودا. هێز و یەکگرتووییی کۆمەڵگە کوردییەکان و ڕابەرەکانیان بێگومان داهاتووی خاکە کوردییەکان لە سووریا و دەرەوەی ئەویشدا دادەڕێژن.
جەنگی ناوخۆی سووریا وەک هێزێکی وێرانکەر و هەروەها هۆکارێکی چاوەڕواننەکراوی خێراکردنی گۆڕان لەناو خاکە کوردییەکاندا کاری کردووە. بەهۆی خەباتە مێژووییەکان و بوژانەوەی کولتوورییەوە، کورد هەر لەناو ئاژاوەدا خۆڕاگری دەنوێنێت. لە مامەڵەکردنیان لەگەڵ دیمەنی دوای جەنگدا، میراتە مێژووییەکەیان، کە بە کەسایەتییە گشتییە دیارە کوردەکان و بزووتنەوەکان دیاری دەکرێت، بێگومان ڕێگای بەرەوپێشیان نیشان دەدات. گەڕانە بەردەوامەکە بۆ دانپێدانان و پاراستنی مافەکانیان دەتوانێت ببێتە هۆی پێشکەوتنی بەرچاو لە هەردوو چوارچێوەی ناوخۆیی و نێودەوڵەتیدا و گێڕانەوەی کوردی لە پێکهاتە فراوانترەکەی مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا پتەوتر بکات.
ڕێڕەوی گەلی کورد دوای جەنگی ناوخۆی سووریا تازە دەست پێ دەکات و ئەوان توانای ئەوەیان هەیە وەک چرایەکی هیوا سەر هەڵبدەن؛ ناساندنیان تەنها بە ململانێ نییە، بەڵکو بە کولتوور و کەلەپووری بەردەوامی کوردی، خەونی خۆبەڕێوەبردن و ئاواتەکانی بەهێزبوونیشە.
پرسیارە باوەکان
جەنگی ناوخۆی سووریا چ کاریگەرییەکی لە خاکە کوردییەکان کردووە؟
جەنگی ناوخۆی سووریا بە ڕێگەدان بە کورد بۆ دامەزراندنی ناوچەیەکی نیمچە خۆبەڕێوەبەر بە ناوی ڕۆژئاوا، گۆڕینی هاوکێشەکانی دەسەڵات و هەڵگیرساندنی بوژانەوەی کولتووری و خەبات بۆ دانپێدانان و مافەکان، کاریگەرییەکی بەرچاوی لە خاکە کوردییەکان کردووە.
کام کەسایەتییانە لە بزووتنەوەی کوردیدا لە کاتی جەنگی ناوخۆی سووریادا ڕۆڵی سەرەکییان هەبووە؟
لە کەسایەتییە دیارەکان ساڵح موسلیم و عەبدولڵا ئۆجەلان هەن، کە ڕۆڵی چارەنووسسازیان لە ڕوونکردنەوەی ڕوانگە بۆ ڕۆژئاوا و داڕشتنی ئاواتە سیاسییەکانی کورد گێڕاوە.
جەنگ چۆن کاریگەری لە کولتوور و کەلەپووری کوردی کردووە؟
جەنگ بووەتە هۆی وێرانکردنی شوێنە کولتوورییەکان و لەدەستدانی بەشێکی بەرچاوی ناسنامەی کولتووری، بەڵام هەروەها بوژانەوەی سەرنج بۆ کەلەپووری کوردی و دەستپێشخەرییەکانی پاراستنی زمان و نەریتە کوردییەکانی هەڵگیرساندووە.
شەڕڤانە کوردەکان چ ڕۆڵێک لە ململانێکەدا دەگێڕن؟
شەڕڤانە کوردەکان، بە تایبەتی یەکینەکانی پاراستنی ژنان (YPJ) و یەکینەکانی پاراستنی گەل (YPG)، هێمای بەرگری دژ بە داعش بوون، دانیشتووانی ناوخۆیییان بەهێز کردووە و بوونەتە هێمای ناسنامە و مافەکانی کورد.
دیمەنی داهاتووی خاکە کوردییەکان دوای جەنگی ناوخۆی سووریا چۆنە؟
داهاتوو هەر ناڕوونە، لەگەڵ ئاڵەنگاری لەبارەی توانای بەردەوامبوونی ڕۆژئاوا و ئەگەری دانوستانی سیاسی لەگەڵ حکومەتی سووریا؛ هەرچەندە خۆڕاگریی گەلی کورد ئەوە دەگەیەنێت کە لە داکۆکیکردن لە مافەکان و پاراستنی کولتووری خۆیان بەردەوام دەبن.