مێژوونووسیی فارسی، نامە و هاوپەیمانییەکانی ١٥١٤–١٥١٦.

نامەیەکی درێژی فارسی بە نووسینی ڕەشی چڕ و ڕیزە لارەکان لە پەراوێزی ڕاست لەسەر کاغەزی کۆن
نامەی دراوەپاڵ ئیدریسی بەدلیسی بۆ سەلیم یەکەم؛ ئەرشیفی تۆپقاپی E.8333/1، لە کۆمنز بە ١٥١٦ بەروار کراوە. موڵکی گشتی. Topkapı Palace Museum Archive · E.8333/1 · public domain · Wikimedia Commons.

لەنێوان دەربارەکان

ئیدریسی بەدلیسی مێژوونووس و کاتب و ناوبژیوانی کورد لەنێوان دەرباری ئاق‌قۆیونلوو و عوسمانی بوو. گەنج لەدایکبوونی بۆ ڕەیی ١٤٥٧ دەگەڕێنێتەوە و پەیوەندییە گۆڕاوەکانی پاڵپشتی دەکۆڵێتەوە؛ ناوی بەدلیسی بە تەنها لەدایکبوون لە بەدلیس ناسەلمێنێت. [1] بایەزیدی دووەم هەشت بەهەشتی داوا کرد: مێژووی فارسیی هەشت سوڵتانی سەرەتایی. فلەیشەر کاریگەرییەکە و داڕشتنەوەی لە گواستنەوە بۆ سەلیم یەکەم نیشان دەدات. [2]

هاوپەیمانی و زانیاری

ئیدریس لە هەڵمەتی ١٥١٤ بوو. دەهقان و گەنج پەیمانە پێشووترەکانی شەرەفنامە باس دەکەن، بەڵام گفتوگۆی دوای چاڵدێران لە تەورێز و ورمێ و لەگەڵ میرە کوردەکانیش بەڵگەدار دەکەن. دوای گرتنی ئامد بەڵگەی دامەزراندنی بە ناوی بەتاڵ وەرگرت. تۆڕەکەی پلانی سەفەوییەکانی ڕادەگەیاند؛ ئەمانە هەواڵی سیاسیین و خۆکارانە بێلایەن نین. پڕۆسەکە تا ١٥١٦ بەردەوام بوو. [3]

دەستنووس و میرات

دەستنووسە فارسییەکانی ٣٩٥ و ٣٩٦ی ڕایلەندز نوسخەیەک دەپارێزن کە محەمەد یوسف شیرازی لە کانوونی دووەمی ١٦٥٣ لە نیمچەکیشوەری هیند تەواوی کرد؛ نە بەرواری دەقی ڕەسەن. [4] ئیدریس لە ١٥٢٠ لە ئیستانبوڵ مرد و ئەبولفەزل لەسەر گێڕانەوەی ناتەواوی سەلیم کاری کرد. [5] گەنج خوێندنەوەی کۆنتێکستی بەجێی ژیاننامەی ڕۆمانسی و ئۆتۆنۆمیی یەکسان پێشنیار دەکات. [1]

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

  1. Vural Genç, Rethinking Idris-i Bidlisi: An Iranian Bureaucrat and Historian between the Shah and the Sultan, Iranian Studies 52/3–4 (2019), pp. 425–447; research abstract and biographical reassessment.
  2. Cornell H. Fleischer, Bedlīsī, Ḥakīm-al-Dīn Edrīs, Encyclopaedia Iranica IV/1 (1989), pp. 75–76, updated 2013; court history and Hasht Bihisht.
  3. Mustafa Dehqan and Vural Genç, Kurds as Spies: Information-Gathering on the 16th-Century Ottoman–Safavid Frontier, Acta Orientalia 71/2 (2018), pp. 197–230, especially 205–206, DOI 10.1556/062.2018.71.2.5.
  4. John Rylands Library, University of Manchester, Persian MS 396, Hasht Bihisht; catalogue, colophon and relation to Persian MS 395; manuscript completed January 1653.
  5. Abdülkadir Özcan, İdrîs-i Bitlisî, TDV İslâm Ansiklopedisi 21 (2000), pp. 485–488; literary works, Abu’l-Fazl’s involvement and burial.
  6. Letter from Idris Bitlisi to Selim I, Topkapı Palace Museum Archive E.8333/1; digital reproduction via Wikimedia Commons, public domain; file date 1516.