دەربەندی ڕەواندز: ڕووبار، شاخە چەماوەکان و ڕێگای هامیلتۆن

تاشەبەردەکانی دەوروبەری ڕەواندز بەشێکن لە تۆڕێکی فراوانتری ڕووبارە شاخاوییەکانی هەرێمی کوردستانی عێراق. ئەم دیمەنە بەرد، هەڵکۆڵینی ڕووبار، شوێنەواری کەشوهەوای ساردی کۆن و ڕێگاسازیی سەدەی بیستەم پێکەوە دەبەستێت.

ڕووبار و شوێنە جیاوازەکان

ڕووباری ڕەواندز لە شاخە بەرزەکانی نزیک سنووری عێراق–ئێران سەرچاوە دەگرێت و نزیک بێخمە تێکەڵی زێی گەورە دەبێت. [1] دەربەندی تەنیشت شار بەشێکە لەم تۆڕە فراوانە. گەلی عەلی بەگ دەربەندێکی دیاریکراوە؛ توێژینەوەیەکی زەویناسی کۆبوونەوەی ڕووبارەکانی ڕەواندز و خەلیفان لەوێ و ڕۆیشتنیان بەرەو ڕۆژئاوا و زێی گەورە باس دەکات. [2] دەربەندی شار، حەوزی ڕووبار و گەلی عەلی بەگ هەمان سنووری جوگرافی نین.

بەرد و هەڵکۆڵینی ڕووبار

Sissakian و هاوکارانی بەردە کاربۆناتییە ئەستوورەکانی سەردەمی کرێتاسی لە پێکهاتەکانی Sarmord و Qamchuqa و Bekhme ناساندووە. ئەوان دروستبوونی دەربەند بە هەڵکۆڵینی ڕووبار و گەشەی چینە چەماوەکان دەبەستنەوە. [2] بەمە شێوەی تاشەبەردەکان پەیوەندی بە سروشتی بەرد و گۆڕانی پێکهاتەی شاخەکانەوە هەیە.

شوێنەواری سەردەمێکی سارد

توێژینەوەی Abdula و هاوکارانی لە ٢٠٢٠ شێوەی زەوی و نیشتەکانی دۆڵەکەی پشکنیوە. بە چاودێریی مەیدانی و نەخشەی تۆپۆگرافی، نیشتەکان و تەراسە بەرزترەکانیان بە بەڵگەی چالاکیی سەهۆڵ لە پلەیستۆسین لە حەوزەکەدا لێکداوەتەوە. [1] ئەمە لێکدانەوەیەکی توێژینەوەیی بۆ ژینگەی کۆنە؛ واتای ئەوە نییە هەموو دیوارەکانی دەربەند تەنها بە سەهۆڵ دروست بوون.

هامیلتۆن و کرێکارانی ڕێگا

D. K. Fieldhouse ماوەی ڕێگاسازیی Archibald Milne Hamilton بە ١٩٢٨–١٩٣٢ دیاری دەکات و ئەوی بە ئەندازیارێکی مەدەنی دەناسێنێت. [3] Christine Allison لە پێداچوونەوەی یادداشتەکەیدا نزیکەی ٦٠٠ کرێکاری نەتەوە و ئایینی جیاواز باس دەکات کە بە ئامێر و تەقەمەنی ڕێگایان لە هەولێر بەرەو ئێران دروست کرد. کتێبەکە یەکەم جار لە ١٩٣٧ بڵاو بووەوە؛ پێشەکیی دواتری David McDowall هەندێک هەڵە ڕاست دەکاتەوە. [4] کار و دیدگای نووسەری سەردەمی ئینتیداب هەردووکیان بەشێکن لەم مێژووە.

ڕووبار وەک ژینگە

Hanna و Shekha و Ali لە بەهار و هاوین و پاییزی ٢٠١٦ سێ شوێنیان نموونە وەرگرت: ئاوەشاری گەلی عەلی بەگ، ڕووباری ڕەواندز و ئاوی دوای یەکگرتنیان. وتاری ٢٠١٩ پێوانەکانی ئاو و ناساندنی ١١ جۆری مێرووی یەکڕۆژە لە چوار خێزان پێکەوە دەخات. [5] ئەنجامەکان تایبەتن بەو شوێن و وەرزانە؛ هەڵسەنگاندنی ئێستای هەموو ڕووبارەکە نین.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

1. R. A. Abdula, R. N. S. Khailany, M. J. Rasheed and B. S. Abdi, “Glacial Activity Signs during the Pleistocene Epoch in Rawanduz River Valley”, Iraqi Bulletin of Geology and Mining 16(2), 2020, pp. 75–93; abstract.
2. V. K. Sissakian, M. F. Abdul Jab’bar, N. Al-Ansari and S. Knutsson, “Development of Gulley Ali Beg Gorge in Rawandooz Area, Northern Iraq”, Engineering 7, 2015, pp. 16–30; repository abstract.
3. W. A. Lyon, Kurds, Arabs and Britons, edited by D. K. Fieldhouse, I.B. Tauris, 2001, printed p. 152, editorial note 10.
4. Christine Allison, review of A. M. Hamilton, Road Through Kurdistan, Abstracta Iranica 27, 2006, document 226.
5. N. S. Hanna, Y. A. Shekha and L. A. Ali, “Water quality assessment of Rawanduz River and Gali Ali Beg stream”, Iraqi Journal of Science 60(12), 2019, pp. 2550–2560; abstract.