سەدرەدین موسا: سەفەوییە، سەفوەت ئەلسەفا و ئەردەبیل

سەدرەدین موسا جێنشینی باوکی لە سەرۆکایەتیی سەفەوییە بوو. دامەزراوە و ژیاننامەی داواکراو و گۆڕانی دەستنووس شوێنی لە مێژووی ئەردەبیل ڕوون دەکەنەوە.

ڕێبەری سۆفی پێش دەوڵەتی سەفەوی

سەدرەدین موسا کوڕ و جێنشینی سەفیەدینی ئەردەبیلی دامەزرێنەری تەریقەتی سەفەوییە بوو. مۆزەخانەی ئاغاخان کۆمەڵگە دینییەکە لە بنەماڵەی دەسەڵاتداری 1501 جیا دەکاتەوە. [3] کارنامەکەی بە تەکیە و دەسەڵاتی ڕۆحیی خێزان و بیرەوەریی دامەزرێنەر پەیوەستە. دەسەڵاتی پاشایەتیی دواتر نابێت بگەڕێندرێتەوە بۆ سەردەمی وەک ئەوەی ئەو دەوڵەتی سەفەویی بەڕێوە دەبرد.

فشاری سیاسی و فەرمانی باج

ڕەشات ئۆنگۆرەن دەستبەسەرکردنی سەدرەدین لەلایەن مەلیک ئەشرەفی چۆبانی،ئازادکردنی و ڕۆیشتنی بۆ گیلان لە 1354 تۆمار دەکات. فەرمانی 26 ئایاری 1372 لە والیی جەلایری ئەحمەد ئیبن ئووەیس موڵک و بەخشینەکانی تەریقەتی لە باج بەخشێوە. [1] فەرمانێکی دیار سەرچاوەی دامەزراوە و پەیوەندیی بە فەرمانڕەوا دەخاتەڕوو. ئەمە جیاوازە لە بانگەشەی دەسەڵاتی بێ‌سنووری تیمور بۆ کۆکردنەوەی باج.

داواکردنی سەفوەت ئەلسەفا لە 1358

ئەتهەم جەبەجیئۆغلو ئیبن بەزاز بە مریدی سەدرەدین و تەواوکردنی کتێبەکە لە 759 ک/1358 دەناسێنێت. سەدرەدین داوای کرد و زانیاریی باوکی پێدا. دەقەکە ڕەچەڵەک و پەروەردە و مامۆستا و مرید و ژیانی تەکیە و کەرامەت و شوێنکەوتوو دەخاتەڕوو. [2] مەناقبی ژیانی کەسێکی پیرۆزە. ڕەوش و دامەزراوەکانی زانیاری دەدەن،بەڵام کەرامەت وەک بەڵگەی ئیداری ناخوێندرێتەوە. پەیوەندیی داواکار بە کەسایەتیی باسکراو گرنگە.

ڕەچەڵەکی دەستنووس خۆی مێژووی هەیە

مۆزەخانەی ئاغاخان گۆڕینی دەق لە 1533 بۆ پشتگیریی ڕەچەڵەک بۆ ئیمام موسای کازم دەخاتەڕوو. دەستنووسە وێنەدارەکەی بەشێکە لەو مێژووە دواترە. [3] جەبەجیئۆغلو گۆڕانکاریی سەردەمی شا تەهماسب و گواستنەوەی بە کۆپی و چاپ باس دەکات. [2] ئەمانە بانگەشەی وەشانی دیارن. کۆنبوونی دەستنووس خۆکارانە ئامانجی دینی لێ نادات؛گۆڕانی دواتریش هەموو پرسیاری ڕەچەڵەک چارەسەر ناکات.

زیارەتگا لە چەند سەدەدا گەشەی کرد

پوختەی UNESCO هونەر و تەلارسازی لە سەدەی 14 تا 18 دەناسێنێت. کۆمەڵەکە پەرستش و ناشتن و خوێندن و خێرخوازیی تێکەڵ کرد و کاریگەریی ئیلخانی و تیموریی هەبوو. لە 2010 چووە لیستی میراتی جیهانی. [4] وێنەی نوێ تاوەری خڕی کاشیکراو و گومەزی خشت نیشان دەدات. کۆمەڵگەی سەرەتایی و پشتیوانی دواتر و پاراستنی نوێ قۆناغی جیاوازن؛هەموو ئەم کۆمەڵەیە دروستکردنێکی تەنیا لە 1335 نییە.

جێنشینی و سنووری ڕیوایەتی تیمور

ئۆنگۆرەن مردنی لە 794 ک/1392 و کوڕەکەی خواجە عەلی بە جێنشینی دیاریکراو دەناسێنێت. ڕیوایەتی ئازادکردنی دیلەکان دوای هەڵمەتی ئەنقەرەی 1402 لە سەردەمی خواجە عەلی دادەنێت؛فاروق سومەر نەبوونی بەڵگەی هاوسەردەمی تیموری ڕەخنە دەکات. [1] کات و سەرچاوە پێکەوە گرنگن. چیرۆکی ڕێبەری دواتر،بەتایبەتی کە بنەماکەی مشتومڕاوییە،نابێتە دەستکەوتی دیپلۆماسیی کەسی پێشووتر.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

1. Reşat Öngören, Safeviyye, TDV İslâm Ansiklopedisi 35 (2008); Sadr al-Din, political pressure, 1372 decree, succession and disputed Timur tradition.
2. Ethem Cebecioğlu, İbn Bezzâz, TDV İslâm Ansiklopedisi 19 (1999), pp.378–379; commission, 1358 completion, contents and textual revisions.
3. Aga Khan Museum, Remastered: Safvat al-Safa; institutional history, 1533 reworking and illustrated manuscript.
4. UNESCO World Heritage Centre, Sheikh Safi al-din Khānegāh and Shrine Ensemble in Ardabil, property 1345; brief synthesis, architectural phases and 2010 inscription.
5. AmirForoozan7030, Sheikh Safi Al din Tomb, 22 March 2019, Wikimedia Commons; CC BY-SA 4.0.