عەبدولڕەحمان قاسملوو کێ بوو؟
عەبدولڕەحمان قاسملوو سەرکردەیەکی سیاسی و ڕۆشنبیرێکی کوردی ئێرانی بوو کە لە 1930 لە ورمێ لەدایک بوو و وەک سکرتێری گشتیی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران (KDPI) خزمەتی کرد. لە 13ی تەممووزی 1989 لە ڤییەننا لەلایەن ئەژانەکانی دەوڵەتی ئێرانەوە تیرۆر کرا، لە کاتێکدا لە پرۆسەی دانوستاندا بوو لەگەڵ نوێنەرانی حکومەتی ئێران بۆ چارەسەرێکی ئاشتییانەی پرسی کورد.
لە ڕووی فیکرییەوە پێشکەوتووترین سەرکردەی سیاسیی کوردی سەدەی 20 بوو؛ پیاوێک کە زانستی قووڵی تیۆریی لە مارکسیزم و سۆسیال دیموکراسی و تیۆریی ڕزگاریی نەتەوەیی لەگەڵ سەرکردایەتیی کردەییی سیاسیی یەکێک لە گرنگترین ڕێکخراوە سیاسییە کوردییەکان تێکەڵ دەکرد. کتێب و وتارەکانی دیدگایەکی خۆبەڕێوەبردنی کورد لە ناو ئێرانێکی دیموکراتیدا دەخستە ڕوو کە هێشتا یەکێکە لە پەرەپێدراوترین چوارچێوەکانی ئاواتە سیاسییەکانی کورد کە تا ئێستا بەرهەم هێنراون.
تیرۆرکردنی لە ڤییەننا، لە شوقەی ناوبژیوانێکی نەمسایی، کە لەگەڵ دوو هاوکاریدا لە کاتی ئەوەی بڕیار بوو دانوستانێکی ئاشتی بێت گوللە لە پشتەسەری درا، لێدانێکی وێرانکەر لە بزووتنەوەی سیاسیی کورد و کردەیەکی بێشەرمانەی تیرۆری دەوڵەت لەسەر خاکی ئەورووپا بوو. بڕیاری حکومەتی نەمسا بۆ نەکردنی لێپێچینەوەی دادوەری لەگەڵ ئەنجامدەرە ئێرانییەکان، کە وا دیارە بۆ هۆکاری دیپلۆماسی بوو، وەک شکستی دادپەروەریی ئەورووپی ڕەخنەی لێ گیراوە.
خاڵە سەرەکییەکان
• عەبدولڕەحمان قاسملوو (1930-1989) سکرتێری گشتیی KDPI و لە ڕووی فیکرییەوە گرنگترین سەرکردەی سیاسیی کوردی سەدەی 20 بوو.
• لە 13ی تەممووزی 1989 لە ڤییەننا لەلایەن ئەژانەکانی دەوڵەتی ئێرانەوە تیرۆر کرا، لە کاتێکدا بۆ مافەکانی کورد دانوستانی دەکرد.
• زانستی قووڵی تیۆریی لەگەڵ سەرکردایەتیی کردەییی سیاسیی KDPI تێکەڵ دەکرد.
• کتێبەکانی دیدگایەکی خۆبەڕێوەبردنی کورد لە ناو ئێرانێکی دیموکراتیدا دەخستە ڕوو کە هێشتا خاڵێکی سەرچاوەیی بۆ بیرکردنەوەی سیاسیی کوردە.
• تیرۆرکردنی لە ئەورووپا ئامادەییی ئێرانی بۆ ئەنجامدانی تیرۆری دەوڵەت لەسەر خاکی ڕۆژاوا نیشان دا.
زانیاریی خێرا
ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
پەیوەندییەکان بە مێژووی کوردەوە
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
عەبدولڕەحمان قاسملوو لە 1930 لە ورمێی ناوچەی موکریان لە کوردستانی ئێران لەدایک بوو. لە ئێران خوێندی، پاشان لە ئەورووپا خوێندنی باڵای بەدوادا چوو، لەوانە لە زانکۆی چارڵز لە پراگ، کە لەوێ ئەو چوارچێوە تیۆرییەی پەرە پێ دا کە کاری سیاسیی ئەوی دادەڕشت. دکتۆرای لە ئابووریدا وەرگرت و لە تەمەنێکی کەمەوە پێگەیشتنی ئەکادیمی لەگەڵ چالاکیی سیاسی تێکەڵ کرد.
ئەندامی KDPI بوو و گەیشتە سەرکردایەتییەکەی، لە کۆتاییدا بوو بە سکرتێری گشتیی حیزبەکە؛ ئەو پۆستەی تا تیرۆرکردنی لە ئەستۆی بوو.
پاشخانی مێژوویی
حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران (KDPI) لە 1945 دامەزرا بوو و پەیوەندیی بە کۆماری کوردیی مەهابادەوە هەبوو. دوای سەرکوتکردنی کۆمارەکە، وەک ڕێکخراوێکی نهێنی و پاشان ڕێکخراوێکی تاراوگە بەردەوام بوو. لە ژێر سەرکردایەتیی قاسملوودا بوو بە گرنگترین ڕێکخراوی سیاسیی کورد لە ئێران؛ بەرگریی لە خۆبەڕێوەبردنی کورد لە ناو ئێرانێکی دیموکراتیدا دەکرد، نەک سەربەخۆیی.
شۆڕشی ئێرانی 1979 لە سەرەتادا وا دیار بوو دەرفەتێک بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد دەڕەخسێنێت، بەڵام کۆماری ئیسلامی زوو بەرامبەر ئاواتەکانی کورد وەستایەوە. KDPI لە سەرەتای دەیەی 1980ەکاندا شەڕی چریکیی دژ بە هێزە ئێرانییەکان دەکرد، لە هەمان کاتدا قاسملوو کەناڵە دیپلۆماسییەکانی بەدوادا دەچوو.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
سەرکردایەتیی KDPI و تیۆریی سیاسیی کورد
سەرکردایەتیی قاسملوو بۆ KDPI کردی بە پێشکەوتووترین ڕێکخراوی سیاسیی کورد لە ئێران؛ ڕێکخراوێک کە خۆڕاگریی سەربازی لەگەڵ دیپلۆماسیی سیاسی و بەرهەمهێنانی فیکری تێکەڵ دەکرد. نووسینەکانی دیدگایەکی یەکگرتووی خۆبەڕێوەبردنی کورد لە ناو چوارچێوەیەکی فیدڕاڵیی دیموکراتیی ئێرانیدا دەخستە ڕوو کە بوو بە خاڵی سەرچاوەیی بۆ بیرکردنەوەی سیاسیی کوردی ئێران.
کتێبەکانی، لەوانە کوردستان و کورد، گێڕانەوەی زانستی و ئاسان بۆ تێگەیشتن لە مێژووی کورد و ئاواتە سیاسییەکانی دابین دەکردن کە هەردوو جەماوەری کوردی و نێودەوڵەتی بە بەرفراوانی دەیانخوێندنەوە.
دانوستان و تیرۆرکردن
ئامادەییی قاسملوو بۆ دانوستان لەگەڵ کۆماری ئیسلامی، کە لە ڤییەننا لە ڕێگەی ناوبژیوانیی نەمساییەوە بەدوادا دەچوو، پابەندیی ئەوی بە چارەسەرێکی ئاشتییانەی پرسی کورد نیشان دا. تیرۆرکردنی لە کاتی ئەم دانوستانانەدا نیەتە ڕاستەقینەکانی کۆماری ئیسلامیی ئاشکرا کرد و کردی بە شەهیدی پرسی کورد.
تیرۆرەکەی ڤییەننا یەکێکە لە بەدناوترین کردەوەکانی تیرۆری دەوڵەتی ئێران لە ئەورووپا و مردنی قاسملوو بزووتنەوەی کوردی لە لێهاتووترین مێشکی سیاسیی خۆی بێبەش کرد.
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕەکان، ناکۆکییەکان و پرسیارە مێژووییەکان
مامەڵەی حکومەتی نەمسا لەگەڵ تیرۆرەکەی ڤییەننا، واتە ڕەتکردنەوەی لێپێچینەوەی دادوەری لەگەڵ ئەنجامدەرە ئێرانییەکان سەرەڕای بەڵگەی ناسنامەیان، بە بەرفراوانی ڕەخنەی لێ گیراوە. بەرپرسیارێتیی دەوڵەتی ئێران تا ڕادەیەکی بەرزی دڵنیایی لەلایەن لێکۆڵەرەوەکان و دادگاکانی ئەورووپا لە کەیسەکانی دواتردا کە پەیوەندییان بە تیرۆری دەوڵەتی ئێران لە ئەورووپا هەبوو، سەلمێنراوە.
میرات و کاریگەریی کولتووری
عەبدولڕەحمان قاسملوو لووتکەی فیکری و سیاسیی بزووتنەوەی نەتەوەییی کورد لە ئێرانە؛ پیاوێک کە تیرۆرکردنی، ڕێک لە کاتێکدا کە هەوڵی دەدا بگاتە چارەسەرێکی ئاشتییانە، گەلی کوردی لە لێهاتووترین مێشکی سیاسیی خۆی بێبەش کرد. میراتەکەی ئەو دیدگایەی خۆبەڕێوەبردنی کورد لە ناو ئێرانێکی دیموکراتیدایە کە خستییە ڕوو و هێشتا خاڵی سەرچاوەیی بۆ بیرکردنەوەی سیاسیی کوردی ئێرانە.
پەیوەندییەکان بە مێژووی کوردەوە
قازی محەمەد؛ سەرۆکی کۆماری کوردیی مەهاباد کە قاسملوو سەرکردایەتیی حیزبەکەی کرد
عیزەدین حوسەینی؛ سەرکردەی ئایینیی کوردی ئێرانی، هاوبەشی سیاسی
کەریم سەنجابی؛ سیاسەتمەداری کوردی ئێرانی، نەریتێکی جیاواز
پرسیارە باوەکان
عەبدولڕەحمان قاسملوو کێ بوو؟
عەبدولڕەحمان قاسملوو (1930-1989) سکرتێری گشتیی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران (KDPI) و لە ڕووی فیکرییەوە گرنگترین سەرکردەی سیاسیی کوردی سەدەی 20 بوو. لە 13ی تەممووزی 1989 لە ڤییەننا لەلایەن ئەژانەکانی دەوڵەتی ئێرانەوە تیرۆر کرا، لە کاتێکدا بۆ مافەکانی کورد دانوستانی دەکرد.
ئایا عەبدولڕەحمان قاسملوو کورد بوو؟
بەڵێ. لە ورمێی ناوچەی موکریان لە کوردستانی ئێران لەدایک بوو و ژیانی بۆ بزووتنەوەی نەتەوەییی کورد لە ئێران تەرخان کرد.
چۆن کوژرا؟
لە 13ی تەممووزی 1989 لە ڤییەننا، لەگەڵ دوو هاوکاریدا لە کاتی ئەوەی بڕیار بوو دانوستانێکی ئاشتی لەگەڵ نوێنەرانی حکومەتی ئێران بێت، گوللە لە پشتەسەری درا. تیرۆرەکە دەدرێتە پاڵ ئەژانەکانی دەوڵەتی ئێران.
دیدگای سیاسیی ئەو چی بوو؟
بەرگریی لە خۆبەڕێوەبردنی کورد لە ناو چوارچێوەیەکی فیدڕاڵیی دیموکراتیی ئێرانیدا دەکرد؛ نەک سەربەخۆیی، بەڵکو خۆبەڕێوەبردنێکی مانادار بۆ کوردستان لە ناو ئێرانێکی چاکسازی‌کراوی دیموکراتیدا. ئەم دیدگایە لە نووسینەکانیدا خراوەتە ڕوو و هێشتا خاڵی سەرچاوەیی بۆ بیرکردنەوەی سیاسیی کوردی ئێرانە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
بەشداربووانی Wikipedia. 'Abdul Rahman Ghassemlou.' Wikipedia. سەردانکراوە 2025.
بەشداربووانی Wikipedia. 'Vienna KDPI assassination.' Wikipedia. سەردانکراوە 2025.