پێشەکی
ئابتین کەسایەتییەکی نەجیبی سەرەتای شانامەیە، کتێبی فارسیی پاشاکان: باوکی فەریدونی پاڵەوانی گەورە، پیاوێکی بنەماڵەی کۆنی پاشایەتی کە لە سەردەمە تاریکەکەی زەحاکی ستەمکاردا ژیا و لەلایەن پیاوەکانیەوە کوژرا؛ مردنی ئابتین کوڕەکەی خستە سەر ڕێگای ئازادکردنی جیهان.
ئابتین نەوەی پاشا کۆنەکان بوو، لە بنەماڵەی جەمشید، و هاوسەری فەرانەکی ئازا بوو. کاتێک خەونێک زەحاکی ستەمکاری ئاگادار کردەوە کە منداڵێک بە ناوی فەریدون دەبێتە هۆی ڕووخانی و بۆ لەناوبردنی هەموو ئەوانە گەڕا کە ڕەنگە هەڕەشەی لێ بکەن، پیاوەکانی ئابتینیان دۆزییەوە و کوشتیان. هەرچەند ژیانی کورت کرایەوە، فەریدونی کوڕی کە فەرانەک ڕزگاری کرد، بە زیندوویی دەمێنێتەوە تا ستەمکارەکە بڕووخێنێت و تۆڵەی باوکی بکاتەوە.
وەک هەموو کەسایەتییەکانی کتێبی پاشاکان، ئابتین سەر بە میراتە حەماسی و ئەفسانەییە هاوبەشەکەی گەلە ئێرانییەکانە؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیان تێدایە. ناسینی ئابتین واتە ئاشنابوون بە باوکە نەجیبەکەی ڕزگارکەر، پیاوە دادپەروەرەکەی بنەماڵە کۆنەکە کە مردنی بە دەستی ستەمکارەکە بەشێکە لە چیرۆکە گەورەکەی زەحاک و فەریدون.
ناوەڕۆک
ئابتین کێیە؟
ئابتین، کە بە ئەبتین یان لە نەریتە کۆنترەکەدا بە ئەثویاش دەنووسرێت، پیاوێکی نەجیبی سەرەتای شانامەیە، باوکی فەریدونی پاڵەوانی گەورە و هاوسەری فەرانەک. ئەو نەوەی بنەماڵەی کۆنی پاشایەتی بوو، بنەماڵەی جەمشید، و لە سەردەمە تاریکەکەی ستەمی زەحاکدا دەژیا. کاتێک خەونێک ستەمکارەکەی ئاگادار کردەوە کە منداڵێک بە ناوی فەریدون دەیڕووخێنێت و بۆ لەناوبردنی ئەوانە گەڕا کە ڕەنگە هەڕەشە لە فەرمانڕەوایییەکەی بکەن، پیاوەکانی ئابتینیان دۆزییەوە و کوشتیان. مردنی ئابتین فەرانەکی بە تەنها جێ هێشت تا کوڕە شیرەخۆرەکەیان ڕزگار بکات، و هەرچەند ئابتین بە زیندوویی نەمایەوە تا ئەمە ببینێت، فەریدونی کوڕی گەورە دەبێت تا ستەمکارەکە بڕووخێنێت و تۆڵەی باوکی بکاتەوە و جیهان لە ستەمی درێژ ئازاد بکات. ئابتین وەک باوکە نەجیبەکەی ڕزگارکەر لە یادەکاندا ماوەتەوە، پیاوە دادپەروەرەکەی بنەماڵە کۆنەکە کە ستەمکارەکە کوشتی.
لە بنەماڵەی پاشا کۆنەکان
ئابتین ڕەچەڵەکی نەجیب و پاشایەتیی هەبوو، پیاوێکی ئەو بنەماڵە کۆنەی بنەچەکەی دەگەڕایەوە بۆ پاشاکانی سەرەتای شانامە. لە نەریتەکەدا بە نەوەی جەمشیدی پاشای گەورەی سەردەمی زێڕین دادەنرێت، و بەمە سەر بە بنەماڵەی پاشایەتییەکەیە کە پێش داگیرکردنی تەخت لەلایەن زەحاکی ستەمکارەوە فەرمانڕەواییی کردبوو.
ئەم ڕەچەڵەکە پاشایەتییە بۆ پێگەی ئابتین لە چیرۆکەکەدا گرنگییەکی گەورەی هەیە، چونکە وەک نەوەی بنەماڵەی کۆنی پاشایەتی، ئەو و بە تایبەتی کوڕەکەی هەڕەشە بوون بۆ ستەمکارە تەختداگیرکەرەکە. بنەماڵە ڕەواکەی پاشایەتی، کە نەوەی پاشاکانی سەرەتای سەردەمی زێڕین بوو، جیاواز بوو لە فەرمانڕەواییی ناڕەوای زەحاک، کە تەختی داگیر کردبوو و بە ستەم ڕایگرتبوو. ئابتین وەک نەوەی ئەم بنەماڵە کۆنە ڕەواییی پاشا کۆنەکانی لە خوێنیدا هەڵگرتبوو و فەریدونی کوڕی ئەو کەسە دەبوو کە بە ڕووخاندنی تەختداگیرکەرەکە ئەو بنەماڵە ڕەوایە دەگەڕێنێتەوە سەر تەخت. ڕەچەڵەکی پاشایەتیی ئابتین بەمە فەریدونی ڕزگارکەر بە پاشا کۆنەکان دەبەستێتەوە و مافی داواکردنی تەخت و چارەنووسی وەک گەڕێنەرەوەی بنەماڵەی خاوەن ماف دەسەلمێنێت. ئابتین وەک پیاوێکی بنەماڵەی پاشا کۆنەکان، نەوەی جەمشید، پێگەیەکی لە چیرۆکەکەدا هەیە؛ هەڵگری نەجیبی خوێنی ڕەوای پاشایەتی لە سەردەمە تاریکەکەی تەختداگیرکەر. ڕەچەڵەکەکەی بنەمای گرنگیی ئەو و چارەنووسی کوڕەکەیە، ئەو ڕەچەڵەکە پاشایەتییەی فەریدونی کرد بە میراتگری خاوەن ماف و ئەو کەسەی چارەنووسی ڕووخاندنی زەحاکی ستەمکاری بۆ نووسرابوو.
خاڵە سەرەکییەکان
ئابتین لە شانامەدا باوکە نەجیبەکەی فەریدونی پاڵەوانە.
ئەو نەوەی بنەماڵەی کۆنی پاشایەتیی جەمشید بوو.
لە سەردەمە تاریکەکەی زەحاکی ستەمکاردا ژیا.
هاوسەری فەرانەکی ئازا بوو.
لەلایەن پیاوەکانی زەحاکەوە دۆزرایەوە و کوژرا.
فەریدونی کوڕی دواتر ستەمکارەکە دەڕووخێنێت و تۆڵەی ئەو دەکاتەوە.
زانیارییە خێراکان
ناو: ئابتین (هەروەها ئەبتین، ئەثویا)
ڕۆڵ: باوکی فەریدون؛ پیاوێکی نەجیبی بنەماڵە کۆنەکە
ڕەچەڵەک: لە بنەماڵەی پاشایەتیی جەمشید
هاوسەر: فەرانەک، کە کوڕەکەیانی ڕزگار کرد
کوڕ: فەریدون، ڕزگارکەری جیهان
چوارچێوە: سەردەمە تاریکەکەی ستەمی زەحاک
چارەنووس: کوژرا بە دەستی پیاوەکانی زەحاک
گرنگی: باوکی ڕزگارکەر؛ ئەو قوربانییەی تۆڵەی کرایەوە
تۆڵەکەرەوە: فەریدونی کوڕی
میرات: نەریتی حەماسیی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان
لە سەردەمە تاریکەکەی زەحاکدا
ئابتین لە سەردەمە درێژ و تاریکەکەی ستەمی زەحاکدا ژیا، تەختداگیرکەرە مارشانەکە کە تەختەکەی لە جەمشید داگیر کردبوو و بۆ هەزار ساڵ بە دڕندەیی فەرمانڕەواییی جیهانی کرد. ئەمە کاتێکی پڕ مەترسی بوو بۆ پیاوێکی بنەماڵەی کۆنی پاشایەتی.
سەردەمی زەحاک سەردەمێکی تاریک و ستەمکارانە بوو، کە تێیدا ستەمکارەکە بە مێشکی گەنجان خواردنی ئەو مارانەی دابین دەکرد کە لە شانەکانیەوە ڕوابوون و بە دڕندەیی و فەرمانڕەواییی ئەهریمەنییەکەی ستەمی لە جیهان دەکرد. بۆ پیاوێکی وەک ئابتین، لە بنەماڵەی کۆنی پاشایەتی، مەترسییەکە بە تایبەتی گەورە بوو؛ چونکە ستەمکارەکە لە هەر هەڕەشەیەک بۆ تەختە داگیرکراوەکەی دەترسا و لە ئەوانە گومانی هەبوو کە خوێنی ڕەوای پاشایەتییان هەڵگرتبوو. کاتێک خەونێک و خەونلێکدەرەوەکانی زەحاکیان ئاگادار کردەوە کە منداڵێک بە ناوی فەریدون لە بنەماڵە کۆنەکە ڕۆژێک دەیڕووخێنێت، ترسەکەی گۆڕا بۆ گەڕانێکی کوشندە بەدوای منداڵەکە و ئەوانەی پەیوەندییان پێوە هەبوو. ئابتین کە وەک پیاوێکی نەجیبی بنەماڵەی پاشایەتیی هەڕەشەلێکراو لەم سەردەمە تاریکەدا دەژیا، لە مەترسییەکی قورسدا بوو؛ خودی ڕەچەڵەکەکەی وەک هەڕەشەیەکی ئەگەری بۆ ستەمکارەکە دیاری دەکرد. سەردەمە تاریکەکەی زەحاک کەواتە چوارچێوەی پڕ مەترسیی ژیان و مردنی ئابتینە، سەردەمی ستەم کە تێیدا پیاوێکی بنەماڵە کۆنەکە لە ژێر سایەی ترس و گومانی تەختداگیرکەرەکەدا دەژیا. لەم سەردەمە تاریکەدا و لە ژێر هەڕەشەی گەڕانە کوشندەکەی ستەمکاردا چیرۆکی ئابتین و خێزانەکەی ڕوو دەدات؛ ئەو کاتە پڕ مەترسییەی فەریدونی ڕزگارکەر لێیەوە هەڵدەستێت تا کۆتایی بە ستەمی درێژ بهێنێت.
هاوسەری فەرانەک
ئابتین هاوسەری فەرانەک بوو، ئەو ژنە ئازا و دڵسۆزەی فەریدونی کوڕە شیرەخۆرەکەیان لە ستەمکارەکە ڕزگار دەکات. ئابتین و فەرانەک پێکەوە دایک و باوکی ڕزگارکەرەکە بوون، باوکە نەجیبەکە و دایکە ئازاکەی ئەو پاڵەوانەی جیهان ئازاد دەکات.
لە هاوسەرگیریی ئابتین و فەرانەکدا فەریدونی منداڵ لەدایک بوو، ئەو کەسەی چارەنووسی ڕووخاندنی زەحاکی ستەمکاری بۆ نووسرابوو. هەردووکیان وەک دایک و باوکی ڕزگارکەرەکە لە چیرۆکەکەدا بە یەکەوە بەستراون، هەرچەند ڕۆڵەکانیان جیاوازن: ئابتین، باوکە نەجیبەکەی بنەماڵە کۆنەکە، لەلایەن ستەمکارەکەوە دەکوژرێت پێش ئەوەی گەورەبوونی کوڕەکەی ببینێت، و فەرانەک، دایکە ئازاکە، بە زیندوویی دەمێنێتەوە تا منداڵەکە ڕزگار و پەروەردە بکات و بیخاتە سەر ڕێگاکەی. هاوپەیوەندیی باوکە نەجیبەکە و دایکە ئازاکە بەشێکە لە چیرۆکی خێزان لە دڵی چیرۆکی بنەچەی فەریدوندا، یەکگرتنی ڕەچەڵەکی پاشایەتی لە ڕێگەی ئابتینەوە لەگەڵ دڵسۆزیی پارێزەری فەرانەک. پێکەوە ڕزگارکەری جیهانیان پێ بەخشی، یەکێکیان خوێنی ڕەوای پاشایەتی دەگوازێتەوە و ئەوی دیکە منداڵەکە لە مەترسیی کوشندەی گەڕانی ستەمکارەکەدا دەپارێزێت. ئابتین وەک هاوسەری فەرانەک و باوکی فەریدون پێگەیەکی لەم خێزانەدا هەیە لە سەرەتای ڕزگارییە گەورەکە؛ باوکە نەجیبەکە کە ڕەچەڵەکی پاشایەتیی و مردنی چارەنووسی کوڕەکەی دیاری دەکەن. پەیوەندیی ئابتین و فەرانەک و ئەو منداڵەی لێی لەدایک بوو، دڵە مرۆییەکەی چیرۆکی ڕاپەڕینی فەریدونە دژی ستەمکارەکە.
مردنی ئابتین
ڕووداوە دیاریکەرەکەی چیرۆکی ئابتین مردنیەتی بە دەستی پیاوەکانی زەحاکی ستەمکار. کاتێک ستەمکارەکە لە پێشبینیی ڕووخانی دەترسا و پیاوەکانی نارد بۆ دۆزینەوە و لەناوبردنی ئەوانەی ڕەنگە هەڕەشە لە فەرمانڕەوایییەکەی بکەن، ئابتینیان دۆزییەوە و کوشتیان.
لە نەریتەکەدا ئابتین لەلایەن پیاوەکانی ستەمکارەکەوە گیرا و کوژرا، قوربانیی ترس و دڕندەییی زەحاک بوو و ژیانی بووە قوربانیی ترسناکیی فەرمانڕەواییی پاشا مارەکە. مردنی بەشێک بوو لە باجە تاریکەکەی ستەم، کوشتنی پیاوێکی نەجیبی بنەماڵە کۆنەکە لەلایەن پیاوەکانی تەختداگیرکەرەکەوە. بۆ فەرانەکی هاوسەری، مردنی ئابتین واتای ئەوە بوو کە بە تەنها لەگەڵ کوڕە شیرەخۆرەکەیان لە کاتێکی پڕ مەترسیی کوشندە جێ هێڵرا، لە هەمان کاتدا ستەمکارەکە هێشتا بەدوای کوشتنی منداڵەکەدا دەگەڕا. نەریتەکە بە جدییەت مردنی ئابتین وەک یەکێک لە نادادپەروەرییە قورسەکانی سەردەمی زەحاک دەگێڕێتەوە، کوشتنی پیاوێکی دادپەروەر لەلایەن پیاوەکانی پاشا خراپەکارەکەوە. ئەم مردنە داوای تۆڵەکردنەوە دەکات و ئەو تۆڵەکردنەوەیە لە کاتی خۆیدا لە ڕێگەی کوڕەکەی ئابتینەوە دێت. مردنی ئابتین کەواتە وەرچەرخانە تاریکەکەی چیرۆکەکەی و هاندەرێکە بۆ ڕووداوەکانی دواتر، ئەو نادادپەروەرییەی دەبێت وەڵام بدرێتەوە، کوشتنی باوکە نەجیبەکە کە ڕۆژێک بە دەستی ئەو کوڕەی تۆڵەی دەکرێتەوە کە بە زیندوویی نەمایەوە تا گەورەبوونی ببینێت. ئابتین لە مردنیدا دەبێتە باوکە شەهیدەکەی ڕزگارکەرەکە، قوربانیی دادپەروەر کە چارەنووسی خراپەکاریی ستەمکارەکە قووڵتر دەکات و دادپەروەرانەبوونی ڕووخاندنی لە کۆتاییدا توندتر دەکات.
تۆڵەکردنەوەی باوکەکە
هەرچەند ستەمکارەکە ئابتینی کوشت، مردنی بێ وەڵام نەمایەوە؛ چونکە فەریدونی کوڕی کە فەرانەک ڕزگاری کرد و پەروەردەی کرد، گەورە دەبێت تا زەحاک بڕووخێنێت و بەمە تۆڵەی باوکی بکاتەوە و جیهان ئازاد بکات.
کاتێک فەریدون گەیشتە تەمەنی پێگەیشتن و لە دایکی ڕاستیی ڕەچەڵەکەکەی و چارەنووسی باوکی زانی، پڕ بوو لە شێلگیری بۆ ڕووخاندنی ستەمکارەکە و تۆڵەکردنەوەی ئەو نادادپەروەرییەی لە خێزانەکەی کرابوو. بە پشتگیریی خەڵکی هەستێنراو لەلایەن کاوەی ئاسنگەرەوە کە ستەمکارەکە خودی کوڕەکانی بردبوو، فەریدون دژی زەحاک ڕاپەڕی، بەزاندی و لە ژێر چیای دەماوەند بە کۆت بەستی و کۆتایی بە ستەمی درێژ هێنا. لەم ڕزگارییە گەورەیەدا تۆڵەی مردنی ئابتین کرایەوە، باوکە نەجیبەکە بە سەرکەوتنی کوڕەکەی وەڵامی درایەوە. ڕووخاندنی ستەمکارەکە کەواتە تەنها ئازادکردنی جیهان نەبوو، بەڵکو تۆڵەکردنەوەی ئابتین و هەموو قوربانییەکانی دڕندەییی زەحاک بوو. تۆڵەکردنەوەی باوکەکە چارەسەری کۆتاییی چیرۆکی ئابتینە، وەڵامدانەوەی مردنی بە سەرکەوتنی ئەو کوڕەی بە جیهانی بەخشی. هەرچەند ئابتین بە زیندوویی نەمایەوە تا ئەمە ببینێت، ڕەواییی ڕەچەڵەکی پاشایەتیی و دادخوازیی مردنی لەو ڕزگارییەدا بەدی هات کە فەریدون پێکی هێنا، ئەو ڕزگارکەرەی ستەمکارەکەی ڕووخاند و بنەماڵەی خاوەن مافی گەڕاندەوە. بەم شێوەیە تۆڵەی باوکە نەجیبەکە کە ستەمکارەکە کوشتی کرایەوە و بە کردارە گەورەکەی کوڕەکەی ڕێزی لێ گیرا؛ مردنی بەشێک بوو لە پێشەکییە تاریکەکەی ئازادکردنی سەرکەوتووانەی جیهان.
هێما و واتا
ئابتین پێش هەموو شتێک قوربانییە دادپەروەرەکەی ستەم بەرجەستە دەکات، پیاوە نەجیبەکە کە دڕندەیی و ترسی زەحاکی تەختداگیرکەر کوشتی. وەک پیاوێکی بنەماڵەی کۆنی پاشایەتی کە ستەمکارەکە کوشتی، نوێنەرایەتیی ئەو نادادپەروەرییە دەکات کە تەختداگیرکەرەکە بەرامبەر نەزمی ڕەوا ئەنجامی دا، کوشتنی دادپەروەر کە بە دەنگی بەرز داوای تۆڵەکردنەوە و دادپەروەری دەکات.
ئابتین هەروەها بابەتی بنەماڵەی ڕەوای پاشایەتی بەرجەستە دەکات، هەڵگری خوێنی کۆنی پاشایەتی کە کوڕەکەی دوای سەردەمە تاریکەکەی تەختداگیرکەر پاشایەتیی خاوەن ماف دەگەڕێنێتەوە. لەمەدا نوێنەرایەتیی بەردەوامی و ڕەواییی بنەماڵە ڕاستەقینەکەی پاشاکان دەکات کە لە ڕێگەی ئەوەوە پارێزرا و لە ڕێگەی فەریدونی کوڕییەوە گەڕێندرایەوە. هەروەها وەک باوکی ڕزگارکەرەکە کە پێش بینینی سەرکەوتنی کوڕەکەی کوژرا، ئابتین بابەتە خەمبارەکەی ئەو باوکە بەرجەستە دەکات کە ژیان و ڕەچەڵەکەکەی بۆ چارەنووسێک دەبەخشێت کە بە زیندوویی نامێنێتەوە تا بەدیهاتنی ببینێت، باوکە شەهیدەکەی پاڵەوانەکە. لە هەموو ئەمانەدا ئابتین کەسایەتییەکی گرنگی سەرەتای حەماسەیە، کە قوربانییە دادپەروەرەکەی ستەم، بنەماڵەی ڕەوای پاشایەتی و باوکە شەهیدەکەی ڕزگارکەر بەرجەستە دەکات. ئەو باوکە نەجیبەکەی فەریدونە، پیاوەکەی بنەماڵە کۆنەکە کە مردنی بە دەستی ستەمکارەکە بەشێکە لە چیرۆکە گەورەکەی هەستانی ڕزگارکەر و ئازادکردنی جیهان لە ستەمی درێژی زەحاک.
ئابتین و کورد
ئابتین وەک هەموو کەسایەتییەکانی شانامە سەر بە میراتە حەماسی و ئەفسانەییە هاوبەشەکەی گەلە ئێرانییەکانە؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیان تێدایە. چیرۆکە گەورەکەی زەحاک و فەریدون، کە ئابتین تێیدا وەک باوکی پاڵەوانەکە دەردەکەوێت، بەشێکە لە میراتی هاوبەشی ئەم گەلانە.
دەبێت بزانرێت کە چیرۆکی ڕووخاندنی زەحاک، کە ئابتین وەک باوکی ڕزگارکەر سەر بەوەیە، لە نەریتی کوردیدا دەنگدانەوەیەکی تایبەتی هەیە؛ چونکە بەزاندنی ستەمکارەکە بە ڕاپەڕینی خەڵک، کە بە کاوەی ئاسنگەرەوە پەیوەستە و لە نەورۆزدا ئاهەنگی بۆ دەگێڕدرێت، لەنێو کورددا بە تایبەتی خۆشەویستە. ئابتین وەک باوکی فەریدونی پاڵەوان کە ئەم ڕزگارییەی ئەنجام دا، سەر بە ئەم چیرۆکە خۆشەویستەیە. بەڵام ڕاستگۆیانە و وردە کە خودی ئابتین و حەماسە فراوانەکە کە تێیدا دەردەکەوێت وەک بەشێک لە میراتە هاوبەشەکەی گەلە ئێرانییەکان تێبگەین، نەک کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد؛ چونکە کەسایەتی و چیرۆکەکانی شانامە میراتی هاوبەشی هەموو گەلە ئێرانییەکانن. کورد وەک گەلێکی ئێرانی بەشدارە لە ئەم میراتە فراوانەی ئابتین بەشێکی ئەوەیە، هەرچەند چیرۆکە گەورەکەی ڕووخاندنی زەحاک پێگەیەکی تایبەتی لە نەریتی کوردیدا هەیە. کەواتە بە ناساندنی ئابتین کەسایەتییەکی میراتە هاوبەشە ئێرانییەکە دەناسێنین کە کورد، وەک گەلێکی ئێرانی، شان بە شانی دراوسێکانی میراتگری ئەوەیە.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ڕەچەڵەکی ئابتین چی بوو؟ لە نەریتەکەدا ئابتین بە نەوەی بنەماڵەی کۆنی پاشایەتی دادەنرێت، بنەماڵەی جەمشیدی پاشای گەورەی سەردەمی زێڕین، و بەمە بنەماڵە ڕەواکەی کە پێش داگیرکردنی تەخت لەلایەن زەحاکەوە فەرمانڕەواییی کردبوو. لە نەریتە ئەڤێستاییە کۆنترەکەدا باوکی ئەو پاڵەوانەی هاوتای فەریدونە، ناوی ئەثویا هەیە و ئابتین شێوەی دواتری ئەم ناوە کۆنەیە. ئەم ڕەچەڵەکە کۆن و پاشایەتییە بۆ گرنگیی ئابتین سەرەکییە، چونکە وەک هەڵگری خوێنی ڕەوای پاشایەتی ئەو و کوڕەکەی هەڕەشە بوون بۆ ستەمکارە تەختداگیرکەرەکە و فەریدون لە ڕێگەی ئەم ڕەچەڵەکەوە پاشایەتیی خاوەن ماف دەگەڕێنێتەوە.
ئایا ئابتین بە زیندوویی مایەوە تا سەرکەوتنی کوڕەکەی ببینێت؟ نەخێر؛ ئەمە بەشێکە لە خەمباریی چیرۆکەکەی. ئابتین لەلایەن پیاوەکانی زەحاکەوە کوژرا لە کاتێکدا فەریدونی کوڕی هێشتا شیرەخۆر بوو، بۆیە بە زیندوویی نەمایەوە تا گەورەبوونی منداڵەکە و ڕووخاندنی ستەمکارەکە ببینێت. فەرانەکی ئازا، هاوسەری ئابتین، بوو کە دوای مردنی باوکەکە منداڵەکەی ڕزگار کرد و پەروەردەی کرد. مردنی ئابتین پێش سەرکەوتنی کوڕەکەی تراژیدیای چیرۆکەکەی و دادپەروەرانەبوونی تۆڵەکردنەوەی دواتر قووڵتر دەکات، ئەو باوکەی ژیان و ڕەچەڵەکەکەی بۆ چارەنووسێک بەخشی کە بە زیندوویی نەمایەوە تا بەدیهاتنی ببینێت.
ئایا ئابتین کەسایەتییەکی تایبەت بە کوردە؟ نەخێر؛ وەک هەموو کەسایەتییەکانی شانامە، سەر بە میراتە حەماسییە هاوبەشەکەی گەلە ئێرانییەکانە؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیان تێدایە، نەک کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد. بەڵام چیرۆکە گەورەکەی ڕووخاندنی زەحاک، کە ئەو وەک باوکی ڕزگارکەر سەر بەوەیە، لە ڕێگەی پەیوەندییەکەی بە نەورۆزەوە پێگەیەکی تایبەتی لە نەریتی کوردیدا هەیە. کورد وەک گەلێکی ئێرانی بەشدارە لە ئەم میراتە فراوانەی ئابتین بەشێکی ئەوەیە، شان بە شانی دراوسێکانی.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
فەریدون: کوڕە پاڵەوانەکەی ئابتین کە زەحاکی ڕووخاند
فەرانەک: هاوسەری ئابتین کە کوڕەکەیانی ڕزگار کرد
زەحاک: ئەو ستەمکارەی پیاوەکانی ئابتینیان کوشت
جەمشید: پاشا کۆنەکە کە ئابتین نەوەی بنەماڵەکەی بوو
کاوەی ئاسنگەر: کە خەڵکی بۆ فەریدون دژی زەحاک هەستاند
هووشەنگ و تەهموورەس: پاشاکانی سەرەتای سەردەمی زێڕین پێش زەحاک
نەورۆز: جەژنەکەی پەیوەست بە ڕووخاندنی زەحاک
شانامە: کتێبی فارسیی پاشاکان، حەماسە گەورەکەی ئێران
پرسیارە باوەکان
ئابتین لە شانامەدا کێیە؟
ئابتین، کە بە ئەبتین یان لە نەریتە کۆنترەکەدا بە ئەثویاش دەنووسرێت، پیاوێکی نەجیبی سەرەتای شانامەیە، باوکی فەریدونی پاڵەوانی گەورە و هاوسەری فەرانەک. ئەو نەوەی بنەماڵەی کۆنی پاشایەتیی جەمشید بوو و لە سەردەمە تاریکەکەی زەحاکی ستەمکاردا دەژیا. کاتێک ستەمکارەکە بۆ لەناوبردنی ئەوانە گەڕا کە ڕەنگە هەڕەشە لە فەرمانڕەوایییەکەی بکەن، پیاوەکانی ئابتینیان دۆزییەوە و کوشتیان، هەرچەند فەریدونی کوڕی دواتر ستەمکارەکە دەڕووخێنێت و تۆڵەی ئەو دەکاتەوە.
ئابتین چۆن مرد؟
ئابتین لەلایەن پیاوەکانی زەحاکی ستەمکارەوە کوژرا. کاتێک خەونێک ستەمکارەکەی ئاگادار کردەوە کە منداڵێک بە ناوی فەریدون دەیڕووخێنێت و پیاوەکانی نارد بۆ دۆزینەوە و لەناوبردنی ئەوانەی ڕەنگە هەڕەشە لە فەرمانڕەوایییەکەی بکەن، ئابتینیان دۆزییەوە و کوشتیان. مردنی کە لە نەریتەکەدا بە جدییەت وەک یەکێک لە نادادپەروەرییەکانی سەردەمی زەحاک دەگێڕدرێتەوە، فەرانەکی هاوسەری بە تەنها لەگەڵ کوڕە شیرەخۆرەکەیاندا لە کاتێکی پڕ مەترسیی کوشندە جێ هێشت.
ئایا ئابتین ڕەچەڵەکی پاشایەتیی هەبوو؟
بەڵێ؛ لە نەریتەکەدا ئابتین بە نەوەی بنەماڵەی کۆنی پاشایەتی دادەنرێت، بنەماڵەی جەمشیدی پاشای گەورەی سەردەمی زێڕین، و بەمە بنەماڵە ڕەواکەی کە پێش داگیرکردنی تەخت لەلایەن زەحاکەوە فەرمانڕەواییی کردبوو. لە نەریتە ئەڤێستاییە کۆنترەکەدا باوکی ئەو پاڵەوانەی هاوتای فەریدونە ناوی ئەثویا هەیە. ئەم ڕەچەڵەکە پاشایەتییە بۆ گرنگیی ئەو سەرەکییە، چونکە فەریدونی کوڕی لە ڕێگەی ئەوەوە میراتگری خاوەن ماف و ئەو کەسە دەبوو کە چارەنووسی ڕووخاندنی ستەمکارەکەی بۆ نووسراوە.
کێ تۆڵەی مردنی ئابتینی کردەوە؟
فەریدونی کوڕی تۆڵەی مردنی ئابتینی کردەوە. فەریدون دوای مردنی باوکی لەلایەن فەرانەکی دایکییەوە ڕزگار و پەروەردە کرا و گەورە بوو و ڕاستیی ڕەچەڵەکەکەی و چارەنووسی باوکی زانی و دژی زەحاکی ستەمکار ڕاپەڕی. بە پشتگیریی خەڵکی هەستێنراو لەلایەن کاوەی ئاسنگەرەوە، ستەمکارەکەی ڕووخاند و لە ژێر چیای دەماوەند بە کۆت بەستی، تۆڵەی باوکی کردەوە و جیهانی لە ستەمی درێژ ئازاد کرد.
پەیوەندیی نێوان ئابتین و فەرانەک چییە؟
ئابتین و فەرانەک هاوسەری یەکدی و پێکەوە دایک و باوکی فەریدونی پاڵەوان بوون. ئابتین، باوکە نەجیبەکەی بنەماڵە کۆنەکە، لەلایەن زەحاکی ستەمکارەوە کوژرا پێش ئەوەی گەورەبوونی کوڕەکەی ببینێت، و فەرانەک، دایکە ئازاکە، بە زیندوویی مایەوە تا منداڵەکە ڕزگار و پەروەردە بکات و بیخاتە سەر ڕێگاکەی. پێکەوە ڕزگارکەری جیهانیان پێ بەخشی، یەکێکیان زنجیرەی بنەماڵەی پاشایەتی گواستەوە و ئەوی دیکە منداڵەکەی لە مەترسیی کوشندەدا پاراست.
ئایا ئابتین کەسایەتییەکی کوردە؟
ئابتین سەر بە میراتە حەماسییە هاوبەشەکەی گەلە ئێرانییەکانە؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیان تێدایە، نەک کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد. بەڵام چیرۆکە گەورەکەی ڕووخاندنی زەحاک، کە ئەو وەک باوکی ڕزگارکەر سەر بەوەیە، لە ڕێگەی پەیوەندییەکەی بە نەورۆزەوە پێگەیەکی تایبەتی لە نەریتی کوردیدا هەیە. کورد وەک گەلێکی ئێرانی بەشدارە لە ئەم میراتە فراوانەی ئابتین بەشێکی ئەوەیە، شان بە شانی دراوسێکانی.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
کەسایەتییەکانی شانامەی فیردەوسی - ئیرەج بەشیری
فەرەدوون - Encyclopaedia Iranica
زەحاک: لێکۆڵینەوە لە هۆکاری خراپە - The Markaz Review