پێشەکی
لە خودی بەیانیی حەماسەی ئێرانی، پێش سەردەمی زێڕین و پێش شەڕە مەزنەکانی پاڵەوانان، دوو پاشا دەوەستن کە بنەماکانی خودی شارستانیەتیان دا بە مرۆڤایەتی. ئەوان هوشەنگ و تەهموورەسن؛ دووەم و سێیەم فەرمانڕەوای جیهان لە ڕەچەڵەکە ئەفسانەییەکەی پێشدادی، ئەو پاڵەوانە کولتوورییانەی یەکەم ئاگریان هەڵکرد، یەکەم ئاسنیان بە ئاسنگەری شێوە پێ دا، یەکەم ئاژەڵەکانیان ڕام کرد و بەهرەی نووسینیان بە زۆر لە خودی هێزەکانی تاریکی وەرگرت.
هوشەنگ ئەو پاشایەیە کە ئاگری دۆزییەوە و جەژنێکی بۆ ڕێزگرتن لێی دامەزراند کە تا ئەمڕۆش بەڕێوە دەچێت؛ ئەوەیە کە بۆ یەکەم جار کانزای لە بەرد و ئاوی لە ڕووبارەکان دەرهێنا. کوڕەکەی، تەهموورەس، دێوبەندی مەزنە؛ ئەو پاشایەی هێزەکانی ئاژاوەی ملکەچ کرد، خودی ڕۆحە خراپەکە، ئەهریمەن، وەک ئەسپ سوار بوو و دێوە شکستپێهێنراوەکانی ناچار کرد نهێنیی وشەی نووسراوی فێر بکەن. پێکەوە هێنەری هونەرەکانی ژیانی نیشتەجێن.
چیرۆکەکانیان سەر بە کۆنترین چینی نەریتەکەن؛ یادەوەریی ئەفسانەییی بەرەوپێشچوونی هێواشی مرۆڤ لە ئەشکەوتەوە بۆ شار، کە وەک کردەوەکانی پاشا دامەزرێنەرەکان وێنا کراوە. زەمینە بۆ شکۆی جەمشیدی دوای خۆیان ئامادە دەکەن، و یەکێک لە قووڵترین بابەتەکانی تەواوی خەیاڵی ئێرانی هەڵدەگرن: شارستانیەت سەرکەوتنی ڕێکخستن و ڕووناکییە بەسەر هێزەکانی ئاژاوە و تاریکیدا.
ناوەڕۆک
هوشەنگ و تەهموورەس کێ بوون؟
هوشەنگ (لە زمانی ئۆڤێستاییدا هاۆشیانگە) و کوڕەکەی تەهموورەس (لە ئۆڤێستاییدا تەخما ئوروپی) لە پاشا پاڵەوانە کولتوورییە سەرەتاییەکانی بنەماڵەی فەرمانڕەوای پێشدادی لە شانامە و نەریتە کۆنترە ئێرانییەکەدان. هوشەنگ، دووەم پاشای جیهان، وەک دۆزەرەوەی ئاگر، دامەزرێنەری جەژنی سەدە و یەکەم کەس کە ئاسنگەریی کرد و خاکی ئاودێری کرد و یاسای دامەزراند، ناسراوە. تەهموورەس، سێیەم پاشا، بە دێوبەند ناو دەبرێت؛ بەندکەری دێوەکان کە دێوەکانی ملکەچ کرد، ڕۆحە خراپەکەی وەک ئەسپ سوار بوو و دێوەکانی ناچار کرد هونەری نووسین فێری مرۆڤایەتی بکەن.
خاڵە سەرەکییەکان
هوشەنگ و تەهموورەس لە پاشا سەرەتاییەکانی بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئەفسانەییی پێشدادییەکانن.
هوشەنگ ئاگری دۆزییەوە و جەژنی سەدەی ناوەڕاستی زستانی دامەزراند.
هوشەنگ بۆ یەکەم جار ئاسنگەریی کرد، کەناڵی هەڵکەند، کشتوکاڵی کرد و یاسای دا.
تەهموورەس کە بە دێوبەند ناو دەبرێت، دێوەکانی بەستەوە و ڕۆحە خراپەکەی سوار بوو.
دێوەکان ناچار کران بەهرەی نووسین فێری تەهموورەس بکەن.
پێکەوە پاڵەوانە کولتوورییە مەزنەکانی ئەفسانەی ئێرانین.
زانیاریی خێرا
ناوەکان: هوشەنگ (لە ئۆڤێستاییدا هاۆشیانگە) و تەهموورەس (لە ئۆڤێستاییدا تەخما ئوروپی)
جۆر: پاشا پاڵەوانە کولتوورییە سەرەتاییەکانی بنەماڵەی فەرمانڕەوای پێشدادی
هوشەنگ: دووەم پاشای جیهان؛ نەوەی یەکەم پاشا، کیومەرس
تەهموورەس: سێیەم پاشا؛ کوڕی هوشەنگ، کە بە دێوبەند، بەندکەری دێو، ناو دەبرێت
دۆزینەوەکانی هوشەنگ: ئاگر، ئاسنگەری، ئاودێری، کشتوکاڵ و یاسا
جەژنی هوشەنگ: سەدە، جەژنی ئاگری ناوەڕاستی زستان، کە تا ئەمڕۆش بەڕێوە دەچێت
کردەوەکانی تەهموورەس: بەستنەوەی دێوەکان و بەدەستهێنانی بەهرەی نووسین
فەرمانڕەوایییەکان: هوشەنگ بۆ 40 ساڵ و تەهموورەس بۆ 30 ساڵ
بابەت: بەیانیی شارستانیەت و هونەرەکانی ژیانی نیشتەجێ
تۆماربوون: ئۆڤێستا و شانامەی فیردەوسی
یەکەم پاشاکانی جیهان
حەماسەی ئێرانی بە شەڕ دەست پێ ناکات، بەڵکو بە هەڵگیرسانی هێواشی شارستانیەت. یەکەم پاشای هەمووان کیومەرس بوو، مرۆڤە سەرەتاییەکە کە بە پێستی پلەنگ لە شاخەکان دەژیا و، وەک دەگوترێت، هونەرەکانی ژیان لە ژێر فەرمانڕەوایییەکەیدا بۆ یەکەم جار دەستیان پێ کرد. بەڵام کوڕە خۆشەویستەکەی، سیامەک، لە لایەن دێوەکانی تاریکییەوە کوژرا؛ یەکەم مردن و یەکەم شەڕی نێوان مرۆڤایەتی و هێزەکانی خراپە. کەوتە ئەستۆی نەوەی کیومەرس تۆڵەی بسێنێتەوە و کاری شارستانیەت بەرەو پێش ببات. ئەو نەوەیە هوشەنگ بوو.
بە هوشەنگ ئەو ڕەچەڵەکەی نەریتەکە بە بنەماڵەی فەرمانڕەوای پێشدادی ناوی دەبات، بەڕاستی دەست پێ دەکات. بنەماڵەکە خودی ناوەکەی لە نازناوە کۆنەکەی ئەو، پێشداد، وەرگرتووە کە واتایەکی نزیک لە یەکەم یاسادەر یان یەکەم دابەشکەری دادپەروەری دەگەیەنێت. ئەو و کوڕەکەی تەهموورەسی دوای ئەو، سەر بە سەردەمە مەزنەکەی دامەزراندنی جیهانن؛ پێش ئەوەی پاشایەتی بگۆڕێت بۆ شکۆ و کارەساتی فەرمانڕەوایییەکانی دواتر. لەو کاتەدا لە خەیاڵی حەماسەکەدا، بنەڕەتیترین بەهرەکانی ژیانی نیشتەجێی مرۆڤ هێشتا یەک لە دوای یەک دەدۆزرانەوە.
هوشەنگ و دۆزینەوەی ئاگر
بەناوبانگترین کردەوەی هوشەنگ دۆزینەوەی ئاگرە، و نەریتەکە وەک ساتێکی بە تەواوی ڕێکەوتی دەیگێڕێتەوە کە بوو بە ئاشکرابوونێکی پیرۆز. ڕۆژێک پاشا مارێکی گەورە و تاریکی بینی و بەردێکی پێوە هاوێشت. پێی نەکەوت و بەردەکە لە بەردێکی دیکەی دا؛ هەردووکیان بەردی چەخماخ بوون، و لەو لێدانە پرشنگی ڕووناک هەڵقوڵا کە گڕێکی هەڵکرد. مارەکە ڕای کرد، بەڵام ئاگر هاتبووە ناو جیهان. هوشەنگ دەستبەجێ بینی کە شتێکی پیرۆزی بۆ ئاشکرا کراوە، و سوپاسی کرد؛ لە گڕەکەدا شکۆی خوداییی خودای ناسییەوە و فێری گەلەکەی کرد ڕێزی لێ بگرن.
بۆ یادکردنەوەی ئەم بەهرەیە، هوشەنگ جەژنێکی مەزنی ئاگری دامەزراند؛ جەژنی سەدە کە لە ناوەڕاستی زستاندا بەڕێوە دەچێت تا ڕووناکی و گەرمی لە بەرامبەر وەرزی تاریکی و بەستەڵەک و سەرما پیرۆز بکات. سەرسوڕهێنەرە کە سەدە تا ئەمڕۆش بەڕێوە دەچێت، و گەلە ئێرانییەکان بە درێژایی زیاتر لە هەزار ساڵ ئاگرە گەورەکانیان هەڵکردووە. ئەم جەژنە سەر بە هەمان خێزانە قووڵەی ڕێزگرتن لە ئاگرە کە بە تەواوی جیهانی ئێرانیدا دەڕوات؛ هەمان خۆشەویستیی گڕی زیندوو کە لە ئاگرە بەهارییەکانی نەورۆزدا دەسووتێت. هوشەنگ بۆ هەمیشە وەک ئەو پاشایە دیاری دەکات کە بۆ یەکەم جار زاڵبوون بەسەر ئاگردا فێری مرۆڤایەتی کرد.
هوشەنگی شارستانیەتساز
ئاگر تەنها سەرەتای بەهرەکانی هوشەنگ بوو. نەریتەکە ئەوی دەکات بە یەکەم شارستانیەتسازی مەزن؛ ئەو پاشایەی پیشە بنەڕەتییەکانی ژیانی نیشتەجێ لە ژێر فەرمانڕەوایییەکەیدا لەدایک بوون. ئەو یەکەم کەس بوو کە ئاسنی لە بەرد دەرهێنا و هونەری ئاسنگەریی دامەزراند، تەور و ئەڕە و ئامێری دروست کرد؛ هەمان ئەو زاڵبوونە بەسەر کانزا و کوورەی ئاسنگەریدا کە خەیاڵی کوردی لە کەسایەتیی کاوەی ئاسنگەردا هێندەی خۆش دەوێت. مرۆڤایەتی بە ئامێری ئاسنین لە دەستدا، دەیتوانی وەک هەرگیز پێشتر نەیتوانیبوو، جیهان شێوە پێ بدات.
فێری گەلەکەی کرد لە ڕووبارەکانەوە بە کەناڵ و جۆگە ئاو بێنن بۆ ئاودێریکردنی خاکی وشک، و بەم شێوەیە بچێنن و دروێنە بکەن و بە کشتوکاڵ بژین، نەک تەنها بە ڕاو. گای نێر و کەر و مەڕی ماڵی کرد و ئاژەڵەکانی خستە خزمەتی مرۆڤ. دروستکردنی ماڵیشی فێر کردن تا گەلەکە لە ماڵە نیشتەجێکاندا بژین. بەسەر هەموو ئەمانەدا یاسا و دادپەروەریی سەپاند؛ نەریتەکە دەڵێت بۆ چل ساڵ فەرمانڕەواییی ڕێکخستنێکی دانایانە و خێرخوازانەی کرد. لە هوشەنگدا حەماسەکە تەواوی ئەو هەنگاوە مەزنەی لە گەڕۆکییەوە بۆ نیشتەجێبوون و لە کێوییەوە بۆ هونەرە ڕێکخراوەکانی شار، بە یاد دەهێنێتەوە.
تەهموورەسی دێوبەند
تەهموورەسی کوڕ و جێنشینی هوشەنگ ئەرکێکی جیاواز و تاریکتری گرتە ئەستۆ: ملکەچکردنی خودی دێوەکان. ناوە کۆنەکەی واتای بەهێز یان ئازا هەڵدەگرێت، و نازناوە مەزنەکەی دێوبەندە، بەندکەری دێو؛ چونکە شەڕی دژی دێوەکان کرد، دێوەکانی ئاژاوە و خراپە، و بە هێز و داناییی خۆی ملکەچی کردن. باوکی ئامێرەکانی شارستانیەتی دا بە مرۆڤایەتی، بەڵام تەهموورەس بە زاڵبوون بەسەر ئەو هێزانەدا کە هەوڵی وێرانکردنی شارستانیەتیان دەدا، خودی ئەو بنەمایەی پاراست کە شارستانیەت دەیتوانی لەسەری بوەستێت.
سەرسوڕهێنەرترین وێنەی فەرمانڕەوایییەکەی ڕامکردنی خودی ڕۆحە خراپەکەیە. لە نەریتەکەدا، تەهموورەس بەسەر ئەهریمەندا سەرکەوت، خودی بنەمای تاریکی، و گۆڕی بۆ ئەسپێک و لەسەر پشتی بە دەوری تەواوی زەویدا سواریی کرد. ئەمە یەکێکە لە هێما مەزنەکانی خەیاڵی ئێرانی: پاشای مرۆڤایەتی لەسەر ڕۆحی خراپە وەک ئاژەڵێکی سواریی ڕامکراو سوار دەبێت، و هێزەکانی تاریکی ناچار دەکرێن کێشی جیهانە ڕێکخراوەکە هەڵبگرن. لانیکەم بۆ ماوەیەک، خودی ئاژاوە خراوەتە خزمەت.
بەهرەی نووسین
لە سەرکەوتنی تەهموورەس بەسەر دێوەکاندا، یەکێک لە مەزنترین بەهرەکانی مرۆڤ هاتە ئاراوە. بەپێی نەریتەکە، کاتێک پاشا سوپای دێوەکانی شکست پێ هێنا، پاڕانەوە کە ژیانیان بپارێزێت، و لە بەرامبەر ئازادییاندا پێشنیاریان کرد نهێنییەکی فێر بکەن کە لە مرۆڤایەتی شاردبوویانەوە. ئەو نهێنییە نووسین بوو. دێوەکان هونەری پیتەکانیان بە چەندین زمان و ئەلفوبێ فێری تەهموورەس کرد. بەم شێوەیە، لە یادەوەریی حەماسەکەدا وشەی نووسراو، خودی بنەمای فێربوون و تۆمارکردن، وەک فیدیەی هێزە شکستپێهێنراوەکانی تاریکی گەیشتە مرۆڤایەتی.
ئەفسانەیەکی سەرسوڕهێنەر و هاندەری بیرکردنەوەیە کە بەهرەیەکی هێندە بەهادار وەک نووسین، سەرچاوەکەی لە ناو دێوەکاندا بێت و بە زۆر بەدەست بێت، نەک بە ئازادی ببەخشرێت. فەرمانڕەواییی تەهموورەس هونەرەکانی دیکەشی هێنا: نەریتەکە ڕستنی خوری و چنینەوەی قوماش و فەرش، بڕینی خوریی مەڕ، ڕاهێنانی سەگ بۆ پاراستنی مەڕەکان، ڕامکردنی باڵندە ڕاوکەرەکان بۆ ڕاو و خستنەکاری ئاژەڵ بۆ باربردن، دەداتە پاڵی. وەک باوکی هێنەری هونەرە کردارییەکان بوو، بەڵام مەزنترین بەهرەکەی ئەوە بوو کە بە زۆر لە خودی دێوەکان وەری گرت.
بەیانیی شارستانیەت
هوشەنگ و تەهموورەس لە سەرووی هەموو شتێکەوە پاڵەوانی کولتوورین، و چیرۆکەکانیان یادەوەریی ئەفسانەییی ئەو هەنگاوە مەزنانەن کە مرۆڤایەتی پێیان گەیشتە شارستانیەت. ئاگر و کانزاکاری، کشتوکاڵ و ئاودێری، ماڵیکردنی ئاژەڵ، چنینەوە، دروستکردنی ماڵ، یاسا و لە کۆتاییدا خودی نووسین: لە خەیاڵی شانامەدا، هەر یەکێک لەم دەستکەوتە مەزن و پلەبەپلەیانە کۆ دەکرێتەوە و لە کردەوەکانی پاشایەکی دامەزرێنەردا بە کەسایەتی دەنوێندرێت، تا تەواوی ئەو بەرەوپێشچوونە درێژەی کولتووری مرۆڤ وەک چیرۆکێک بگێڕدرێتەوە.
لە ناو هەموو ئەمانەدا یەکێک لە قووڵترین بابەتەکانی جیهانبینیی ئێرانی بەردەوامە: شارستانیەت سەرکەوتنی ڕێکخستن و ڕووناکییە بەسەر ئاژاوە و تاریکیدا. ئاگری هوشەنگ شەو پاشەکشە پێ دەکات؛ یاساکانی ئاژاوە پاشەکشە پێ دەکەن؛ سەرکەوتنی تەهموورەس بەسەر دێوەکاندا خودی هێزەکانی خراپە پاشەکشە پێ دەکات و تەنانەت ناچاریان دەکات خزمەتی پێشکەوتنی مرۆڤ بکەن. هونەرەکانی ژیانی نیشتەجێ لەم ڕوانگەیەدا تەنها بەسوود نین؛ پیرۆزن، بەشێکن لە کاری مەزنی پاراستنی ئەو جیهانە چاکەی ئافرێنراوە لە بەرامبەر ئەو هێزانەی وێرانی دەکەن. لەم دوو پاشایەدا حەماسەکە ئەوە بە یاد دەهێنێتەوە کە بنیاتنان و ئاسنگەری و کشتوکاڵکردن و نووسین، خۆیان جۆرێکن لە سەرکەوتن بەسەر تاریکیدا.
ڕەچەڵەکی پێشدادی
هوشەنگ و تەهموورەس شوێنیان لە نزیک سەرەتای خودی بنەماڵەی فەرمانڕەوای پێشدادیدا هەیە، یەکەم ڕەچەڵەکی مەزنی پاشاکانی ئێرانی. دوای یەکەم پاشا، کیومەرس، هوشەنگ هات، و دوای هوشەنگ کوڕەکەی تەهموورەس، و دوای تەهموورەس کەسایەتیی درەوشاوەی جەمشید هات؛ جیهان لە ژێر فەرمانڕەوایییەکەیدا گەیشتە سەردەمێکی زێڕینی ئاشتی و بەپیتی، پێش ئەوەی لووتبەرزییەکەی دایبەزێنێت و ڕێگا بۆ زەحاکی ستەمکاری ماری بکاتەوە.
بەم شێوەیە پاشا پاڵەوانە کولتوورییەکان ئەو بنەمایانە دادەنێن کە تەواوی حەماسەی دواتر لەسەریان بنیات دەنرێت. بەهرەکانیان، ئاگر و ئاسن و یاسا و نووسین، ئەو میراتەن کە جەمشید بەرزی دەکاتەوە بۆ شکۆ، ستەمکاریی زەحاک هەڕەشەی لێ دەکات و پاشا پاڵەوانەکە، فەریدون، لە کۆتاییدا دەیگەڕێنێتەوە. بەبێ کاری هێمن و دامەزرێنەرانەی هوشەنگ و تەهموورەس، دراما مەزنەکانی سەردەمی پاڵەوانی جیهانێکی شارستانییان نەدەبوو کە تێیدا ڕوو بدەن. ئەوان بنیاتنەرە ئارامەکانی بەیانی پێش زریانن.
هوشەنگ و تەهموورەس و کوردەکان
وەک پاشا دامەزرێنەرەکانی حەماسەی ئێرانی، هوشەنگ و تەهموورەس سەر بە میراتی هاوبەشی هەموو گەلە ئێرانییەکانن، کوردەکانیش لەوانەن. تەواوی بەیانیی پێشدادی، بە دۆزینەوەی ئاگر و ڕامکردنی جیهانەوە، بەشێکە لە میراتە هاوبەشە ئێرانییەکە کە کوردەکان لەگەڵ ئەفسانە خۆشەویستەکانی خۆیاندا هەڵیدەگرن. بەهرەی ئاگری هوشەنگ کە لە جەژنی ئاگرە گەورەکانی نەورۆز و ڕێزگرتنی قووڵی کوردی لە گڕی زیندوودا ڕێزی لێ دەگیرێت، ڕاستەوخۆ پەیامی بۆ ئەو گەلە هەیە کە ئاگری شاخەکان هەمیشە بۆی نیشانەی ژیان و ئازادی بووە.
وەک هەمیشە لەگەڵ ئەم میراتە، هەڵەیە هوشەنگ و تەهموورەس بە کەسایەتییەکانی تەنها کوردی بزانرێن. ئەوان میراتی هاوبەشی تەواوی خێزانێک لە گەلانن و تەواوترین شێوەیان لە حەماسە فارسییەکەی فیردەوسیدایە. بەڵام کوردەکان دەتوانن بە شایستەیی ئەم پاشا دامەزرێنەرانە لە ئەفسانەکانی جیهانە فراوانەکەی خۆیان بژمێرن؛ هێنەری ئاگر و پیشە و یاسا کە بەهرەکانیان بنەمای تەواوی ئەو شارستانیەتە پێک دەهێنن کە گەلە ئێرانییەکان تێیدا هاوبەشن، و یادەوەرییان هێشتاش ناوەڕاستی زستان و بەهار گەرم دەکاتەوە.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا هوشەنگ نەورۆزی دامەزراند یان سەدە؟ ئەو نەریتەی بە باشی تۆمار کراوە ئەوەیە کە هوشەنگ سەدەی دامەزراند؛ جەژنی ئاگری ناوەڕاستی زستان کە دۆزینەوەی ئاگرەکەی پیرۆز دەکات. لە حەماسەکەدا جەژنە مەزنە بەهارییەکەی نەورۆز بە پاشای دواتر، جەمشید، پەیوەستە، نەک هوشەنگ. نابێت ئەم دووانە تێکەڵ بکرێن: سەدە جەژنی ئاگرە لە دڵی زستاندا، نەورۆز جەژنی نوێبوونەوەیە لە سەرەتای بەهاردا.
یەکەم پاشای جیهان کێ بوو؟ لەو وەشانەی فیردەوسی بەناوبانگی کرد، کیومەرس یەکەم پاشایە و هوشەنگ نەوە و جێنشینیەتی. بەڵام بابەتەکە لە کۆنترین سەرچاوەکاندا بەڕاستی ئاڵۆزە: لە کۆنترین سروودەکاندا، لیستەکانی یەکەم پاشا و پاڵەوانەکان بەڕاستی بە خودی هوشەنگ دەست پێ دەکەن. ئەمە ئاماژە بەوە دەکات کە ڕەنگە جارێک وەک خودی یەکەم پاشای جیهان بە یاد دەهێنرایەوە، پێش ئەوەی کیومەرس لە پێشی دابنرێت. ئەو لە نەریتە قووڵەکەدا یەکێکە لە چەندین کەسایەتیی ڕکابەر بۆ یەکەم پاشابوون.
ئایا هوشەنگ و تەهموورەس پاشای مێژوویی بوون؟ نەخێر، ئەوان پاڵەوانی کولتووریی ئەفسانەیین، نەک پاشای مێژوویی. هەر لە ئۆڤێستای کۆندا بە ناوی هاۆشیانگە و تەخما ئوروپی دەردەکەون؛ کەسایەتییەکانی سەردەمی ئەفسانەیی کە سەر بە ڕابردووی هاوبەشی هیندی و ئێرانییەن. چیرۆکەکانیان یادەوەریی شیعریی سەرهەڵدانی شارستانیەتی مرۆڤن کە وەک کردەوەکانی پاشا دامەزرێنەرەکان گێڕدراونەتەوە، نەک تۆماری فەرمانڕەوایییەکان کە بتوانرێت بەرواریان دیاری بکرێت.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
جەمشید: پاشا پڕشکۆکەی دوای ئەوان هات و جیهانی بەرز کردەوە بۆ سەردەمێکی زێڕین
زەحاک: ستەمکارە مارەکە کە تاریکییەکەی دوای کەوتنی جەمشید هات
فەریدون: پاشا پاڵەوانەکەی زەحاکی ڕووخاند و ڕووناکیی گەڕاندەوە
دێوەکان: ئەو دێوانەی تەهموورەس بەستییەوە و ناچاریان کرد خزمەت بکەن
ئەهریمەن: ڕۆحە خراپەکە کە تەهموورەس وەک ئەسپ سواری بوو
شانامە: کتێبی پاشاکان کە چیرۆکەکانیان دەپارێزێت
پرسیارە باوەکان
هوشەنگ و تەهموورەس کێ بوون؟
ئەوان لە پاشا پاڵەوانە کولتوورییە سەرەتاییەکانی بنەماڵەی فەرمانڕەوای پێشدادی لە حەماسەی ئێرانیدا بوون. هوشەنگ، دووەم پاشای جیهان، ئاگری دۆزییەوە و هونەرەکانی شارستانیەتی دامەزراند؛ کوڕەکەی تەهموورەس، سێیەم پاشا، دێوبەندەکە بوو کە دێوەکانی ملکەچ کرد و بەهرەی نووسینی بەدەست هێنا.
هوشەنگ چۆن ئاگری دۆزییەوە؟
نەریتەکە دەگێڕێتەوە کە هوشەنگ بەردێکی بەرەو مارێکی تاریک هاوێشت و پێی نەکەوت؛ بەردەکە لە بەردێکی دیکەی چەخماخی دا و پرشنگەکان گڕێکیان هەڵکرد. مارەکە ڕای کرد، بەڵام ئاگر دۆزرابووەوە. هوشەنگ سوپاسی ئەم بەهرەیەی کرد و جەژنی سەدەی دامەزراند تا ڕێزی لێ بگرێت.
بۆچی تەهموورەس بە دێوبەند ناو دەبرێت؟
تەهموورەس نازناوی دێوبەند، بەندکەری دێو، هەڵدەگرێت چونکە شەڕی دژی دێوەکان کرد و ملکەچی کردن. بەناوبانگترین کردەوەکەی ئەوەیە کە بەسەر ڕۆحە خراپەکە، ئەهریمەن، سەرکەوت، گۆڕی بۆ ئەسپێک و بە دەوری جیهاندا سواری بوو؛ هێمایەکی زاڵبوونی مرۆڤایەتی بەسەر هێزەکانی ئاژاوەدا.
نووسین چۆن گەیشتە مرۆڤایەتی؟
لە نەریتەکەدا، کاتێک تەهموورەس دێوەکانی شکست پێ هێنا، بۆ ژیانیان پاڕانەوە و لە بەرامبەردا نهێنییەکیان فێر کرد کە لە مرۆڤایەتی شاردبوویانەوە: هونەری نووسین بە چەندین ئەلفوبێ و زمان. بەم شێوەیە وشەی نووسراو وەک فیدیەی دێوە شکستپێهێنراوەکان گەیشتە مرۆڤایەتی.
جەژنی سەدە چییە؟
سەدە جەژنێکی کۆنی ئاگری ناوەڕاستی زستانە؛ بەپێی ئەفسانە هوشەنگ بۆ پیرۆزکردنی دۆزینەوەی ئاگر دامەزراندی. ڕێز لە ڕووناکی و گەرمی دەگرێت لە بەرامبەر تاریکی و سەرمای زستاندا، و تا ئەمڕۆش، زیاتر لە هەزار ساڵ دواتر، گەلە ئێرانییەکان پیرۆزی دەکەن.
ئایا هوشەنگ و تەهموورەس فارس بوون یان کورد؟
وەک باقی ئەم میراتە، ئەوان بە هاوبەشی سەر بە هەموو گەلە ئێرانییەکانن، لەوانە کورد و فارس. تەواوترین شێوەیان لە شانامە فارسییەکەدایە، بەڵام میراتی هاوبەشی تەواوی خێزانێک لە گەلانن، نەک موڵکی هیچ نەتەوەیەکی تاک.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Pishdadian dynasty - Wikipedia
Fire in ancient Iranian culture - Wikipedia
The Pishdadian Dynasty - the-persians.co.uk