پێشەکی
ئاغری (بە کوردی: ئاگری) پارێزگا و شارێکی کوردییە لە دوورترین ڕۆژهەڵاتی تورکیا، لەسەر دەشتە بەرزەکەی نزیک سنووری ئێران. ناوە کوردییەکەی لەو شاخەوە وەرگرتووە کە بەسەریدا بەرز دەبێتەوە؛ چیای ئارارات، چیای ئاگری، بەرزترین لووتکەی تورکیا و یەکێک لە بەهێزترین هێماکانی سەرانسەری مێژووی کورد.
لە بناری ئەو شاخەدا دوو نیشانەی سەرەکیی کولتوور و یادەوەریی کورد هەڵکەوتوون: مەزاری ئەحمەدی خانی، نووسەری مەم و زین، و مەیدانی شەڕی ڕاپەڕینی ئاراراتی 1927–1930، کاتێک کورد لە سێبەری لووتکەکەدا کۆمارێکی کەم‌تەمەنیان ڕاگەیاند. ئەم ناساندنە باس لە شاخەکە، ناوچەکە و ئەو مێژووەی بەرگری دەکات.
خاڵە سەرەکییەکان
• ئاغری (بە کوردی: ئاگری) پارێزگا و شارێکی زۆرینەکوردە لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا، نزیک سنووری ئێران.
• ناوی لە چیای ئارارات (چیای ئاگری) وەرگرتووە، بەرزترین شاخی تورکیا بە بەرزایی زیاتر لە 5,100 مەتر.
• لە ڕاپەڕینی ئاراراتی 1927–1930دا، کورد لە ژێر سەرپەرشتیی کۆمەڵەی خۆیبوون کۆمارە کەم‌تەمەنەکەی ئاراراتیان ڕاگەیاند.
• مەزاری ئەحمەدی خانی، نووسەری حەماسەی مەم و زین، لە دۆغوبایەزید لەتەنیشت کۆشکی بەناوبانگی ئیسحاق پاشایە.
• هەردوو شاخەکە و ڕاپەڕینەکە ئاگرییان کردووەتە هێمایەکی بەردەوامی ناسنامە و بەرگریی کوردی.
زانیارییە خێراکان
ناو (بە کوردی): ئاگری
ناوی پێشووتر: قەرەکۆسە (شارەکە)
وڵات / ناوچە: تورکیا (باکوور / باکووری کوردستان)
پارێزگا: ئاغری
نیشانەی دیار: چیای ئارارات (چیای ئاگری)، 5,137 مەتر
خەڵک: زۆرینەی کورد
مێژووی سەرەکی: ڕاپەڕینی ئارارات، 1927–1930
شوێنە کولتوورییەکان: مەزاری ئەحمەدی خانی؛ کۆشکی ئیسحاق پاشا
ناوەڕۆک
ئەحمەدی خانی و کۆشکی ئیسحاق پاشا
کەس، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
ئاغری لە کوێیە؟
ئاغری لە دوورترین ڕۆژهەڵاتی تورکیایە؛ پارێزگایەکی بەرز و ساردە لەسەر ئەو دەشتە بەرزەی تا سنووری ئێران درێژ دەبێتەوە. ناوەندی پارێزگاکە، شاری ئاغری، کە تا سەدەی بیستەم بە قەرەکۆسە دەناسرا، لەنێو دەشتە فراوانە بەرزەکاندا هەڵکەوتووە. لە لێواری ڕۆژهەڵاتی پارێزگاکەدا دوو لووتکە ئاگرینەکەی چیای ئارارات، کە شێوەی مەخرووتیان هەیە، بەرز دەبنەوە، نزیک شارۆچکە سنوورییەکەی دۆغوبایەزید (بازید).
ئەمە یەکێک لە بەرزترین ناوچە نیشتەجێکراوەکانی ناوچەکەیە؛ زستانە درێژ و سەختەکان و دیمەنی شاخ و دەشتە کراوەکان ژیانێکی بەخۆڕاگرانەی ئاژەڵدارییان بۆ دانیشتووە کوردەکەی پێک هێناوە.
چیای ئارارات: چیای ئاگری
چیای ئارارات بە بەرزایی 5,137 مەتر بەرزترین شاخی تورکیایە و یەکێکە لەو لووتکانەی سەر زەوی کە زۆرترین چیرۆکیان دەربارەوە گێڕدراوەتەوە؛ لە زۆر نەریتدا بە شوێنی نیشتنەوەی کەشتیی نوح دەناسرێت. بۆ کورد چیای ئاگرییە، واتە «شاخی ئاگر»، و ناوە کوردییەکەی بە تەواوی پارێزگاکە بەخشیوە. شاخەکە لە نیشانەیەکی جوگرافی زیاترە؛ بووەتە هێمایەکی نەتەوەیی، و وێنەکەی بە خەباتی کورد بۆ ئازادی بەستراوەتەوە.
ڕاپەڕینی ئارارات
لە نێوان 1927 و 1930دا، لێژاییەکانی ئارارات بوونە ناوەندی یەکێک لە ڕاپەڕینە گەورە کوردییەکانی سەدەی بیستەم. کۆمەڵە نەتەوەپەرستەکەی خۆیبوون ڕاپەڕینەکەی ڕێک خست و ئەفسەرە پێشووی عوسمانی، ئیحسان نووری پاشا، لە مەیداندا سەرکردایەتیی دەکرد. شەڕڤانە کوردەکان کۆماری ئاراراتیان ڕاگەیاند کە شاخەکە ناوەندەکەی بوو، و بەرامبەر هێرشە دووبارەکانی تورکیا خۆیان ڕاگرت.
تا ساڵی 1930 دەوڵەتی تورکیا لە هەڵمەتێکی گەورەی سەربازیدا ڕاپەڕینەکەی تێک شکاندبوو. بەڵام کۆماری ئارارات و ئەو ئاڵایەی لە سێبەری شاخەکەدا هەڵکرا نیشانەیەکی هەمیشەییان لە یادەوەریی نەتەوەیی کورددا بەجێ هێشت، و لەو کاتەوە ئاگری هێمایەکی بەرگری بووە.
ئەحمەدی خانی و کۆشکی ئیسحاق پاشا
لە دۆغوبایەزید، لە باشووری ڕۆژهەڵاتی پارێزگاکە، مەزاری ئەحمەدی خانی هەڵکەوتووە؛ ئەو زانا و شاعیرەی سەدەی حەڤدەیەم کە حەماسەکەی، مەم و زین، بووە حەماسەی نەتەوەیی کورد. زیارتگەکەی لەتەنیشت کۆشکی ئیسحاق پاشایە، کۆشکێکی شکوومەندی سەدەی هەژدەیەم کە شێوازە عوسمانی، ئێرانی و ئەرمەنییەکان تێکەڵ دەکات و لە بەرزاییەکی سەرنجڕاکێشدا بەسەر ڕێگا کۆنەکەی کارواندا هەڵکەوتووە. ئەمانە پێکەوە دۆغوبایەزیدیان کردووەتە یەکێک لەو شوێنە کولتوورییانەی جیهانی کورد کە بەهێزترین هەست و یادەوەری دەورووژێنن.
ئاغریی ئەمڕۆ
ئەمڕۆ ئاغری پارێزگایەکی زۆرینەکوردە کە لە نێوان شاخەکانی و مێژووەکەیدا دەژی. شارەکە خۆی ناوەندێکی بچووکی ناوچە بەرزەکانە، بەڵام دۆغوبایەزید و چیای ئارارات سەردانکەر و شاخەوان لە سەرانسەری جیهانەوە ڕادەکێشن. بۆ کورد، بەڵام، ئاگری لە هەر شتێکی دیکە زیاتر هێشتا شوێنێکی پڕ مانایە؛ ئەوێی بەرزترین شاخ، گەورەترین شاعیر و کۆمارێکی لە یاد ماوە هەموویان لە ژێر یەک ناودا پێک دەگەن.
ڕیزبەندیی کاتی
1685 — ئەحمەدی خانی مەم و زین تەواو دەکات؛ دواتر لە دۆغوبایەزید دەنێژرێت.
سەدەی 18 — کۆشکی ئیسحاق پاشا لە بەرزاییەکی سەرووی دۆغوبایەزید دروست دەکرێت.
1927 — کۆمەڵەی خۆیبوون ڕاپەڕینی ئارارات دەست پێ دەکات؛ کۆماری ئارارات ڕادەگەیەنرێت.
1930 — تورکیا لە هەڵمەتێکی گەورەی سەربازیدا ڕاپەڕینەکە سەرکوت دەکات.
1946 — ناوی شاری قەرەکۆسە دەگۆڕدرێت بۆ ئاغری.
ئەمڕۆ — چیای ئارارات و دۆغوبایەزید شاخەوان و زیارەتکار ڕادەکێشن؛ ئاگری هێمایەکی کوردی دەمێنێتەوە.
پرسیارە باوەکان
ناوی کوردیی ئاغری چییە؟
بە کوردی پارێزگاکە و شارەکە ئاگری ناو دەبرێن؛ هەمان ئەو ناوەی کورد بە چیای ئارارات دەیدەن، چیای ئاگری.
ڕاپەڕینی ئارارات چی بوو؟
ڕاپەڕینێکی کوردیی ساڵانی 1927–1930 بوو کە چیای ئارارات ناوەندەکەی بوو و کۆمەڵەی خۆیبوون ڕێکی خست. لە ماوەی ڕاپەڕینەکەدا کورد کۆمارە کەم‌تەمەنەکەی ئاراراتیان ڕاگەیاند، پێش ئەوەی تورکیا سەرکوتی بکات.
کێ لە دۆغوبایەزید نێژراوە؟
ئەحمەدی خانی، ئەو شاعیرەی مەم و زینی نووسی، لە دۆغوبایەزیدی پارێزگای ئاغری لەتەنیشت کۆشکی ئیسحاق پاشا نێژراوە.
ئایا چیای ئارارات لە کوردستانە؟
چیای ئارارات لە پارێزگای ئاغریی ڕۆژهەڵاتی تورکیایە، ناوچەیەکی زۆرینەکورد؛ کورد چیای ئاگری ناوی دەبەن و بە هێمایەکی نەتەوەیی دەیزانن.
کەس، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
چیای ئارارات · کۆماری ئارارات · خۆیبوون · ئەحمەدی خانی · کۆشکی ئیسحاق پاشا · وان · جزیرە.