پێشەکی
ئەکڤانی دێو یەکێکە لە لەیادماوەترین دێوەکانی شانامە، کتێبی فارسیی پاشاکان؛ دێوێکی فێڵباز و شێوەگۆڕ کە زیرەکیی خۆی لەبەرامبەر هێزی مەزنترین پاڵەوان، ڕوستەم، دانا. لە ڕووداوێکی بەناوبانگ و سەیردا، ئەکڤانی دێو پاڵەوانە نووستووەکەی بەرز کردەوە بۆ ئاسمان و فڕێی دایە ناو دەریا؛ بەڵام خۆی بە زیرەکیی خێرای ڕوستەم فریو درا و لە کۆتاییدا کوژرا.
چیرۆکی ئەکڤانی دێو یەکێکە لە ڕووداوە سەربەخۆ و بەناوبانگەکانی ژیانی پاڵەوانیی ڕوستەم؛ کێبڕکێیەک کە تەنها کێبڕکێی هێزی جەستەیی نییە، بەڵکو کێبڕکێی زیرەکییە و تێیدا زیرەکیی پاڵەوانەکە بە ئەندازەی هێزەکەی گرنگە. سەر بە جیهانی دێوەکانە، دێوەکانی ئەفسانەی گەلە ئێرانییەکان؛ ئەو بوونەوەرە بەدکارانەی خزمەتی ڕۆحی خراپە دەکەن و بە درێژایی حەماسەکە وەک بەرامبەری پاڵەوانانی ئێران دەردەکەون. لەنێویاندا ئەکڤانی دێو بە سەیری و زیرەکیی کێبڕکێکەی لەگەڵ ڕوستەم بەرچاوە.
وەک هەموو کەسایەتییەکانی کتێبی پاشاکان و وەک جیهانە فراوانترەکەی دێوەکان، ئەکڤانی دێو سەر بە میراتە ئەفسانەییە هاوبەشەکەی گەلە ئێرانییەکانە؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس، لوڕ و گەلەکانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشی تێدا دەکەن. خودی دێو لە فۆلکلۆر و زمانی کوردیدا بە ئەندازەی هەر نەریتێکی دیکەی گەلە ئێرانییەکان زیندووە. ناسینی ئەکڤانی دێو واتە ناسینی یەکێک لە بەرامبەرە دێوە لەیادماوەکانی حەماسە و چیرۆکێک کە تێیدا پاڵەوانەکە بە ئەندازەی هێز، بە زیرەکیش سەردەکەوێت.
ناوەڕۆک
ئەکڤانی دێو چییە؟
ئەکڤانی دێو، کە ئەکڤانێ دیڤ یان ئەکوان دەڤیش دەنووسرێت، دێوێکی شانامەیە؛ یەکێک لە دێوەکان ، یان دێوە بەدکارەکانی ئەفسانەی گەلە ئێرانییەکان، کە بە کێبڕکێکەی لەگەڵ پاڵەوانەکە ڕوستەم لە سەردەمی پاشا دادپەروەرەکە، کەیخوسرەو، بەناوبانگە. شێوەگۆڕێک بوو کە دەتوانی وەک کەرێکی کێوی دەربکەوێت، لە هەوادا ون بێت یان ببێتە زریان. ئەکڤانی دێو سەرەتا وەک کەرێکی کێویی سەیر و جوان دەرکەوت کە هێرشی دەکردە سەر ڕەوەکانی پاشا و زیانی پێ دەگەیاندن. ڕوستەم کە نێردرا بۆ ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ بوونەوەرەکە، خۆی لەبەرامبەر دێوێکی فێڵبازدا بینییەوە؛ ئەو کە لە نووستندا بەرزی کردەوە بۆ ئاسمان و پێش فڕێدانی بۆ ناو دەریا هەڵبژاردنێکی توانجئامێزی خستە بەردەم. بەڵام ڕوستەم کە سروشتە پێچەوانەکارەکەی دێوی دەزانی، فریوی دا، زیندوو مایەوە و لە کۆتاییدا بە کەمەند و گورز ئەکڤانی دێوی کوشت. وەک یەکێک لە دێوە فێڵبازە لەیادماوەکانی حەماسە لە یاد ماوەتەوە؛ چیرۆکەکەی بە ئەندازەی کێبڕکێی هێز، کێبڕکێی زیرەکیشە.
دێوەکە و کەرە کێوییەکە
چیرۆکی ئەکڤانی دێو بە کەرێکی کێویی سەیر و جوان دەست پێ دەکات، نەک بە دێوێکی دڕندە. لە سەردەمی پاشا دادپەروەرەکە، کەیخوسرەو، کەرێکی کێوی کە هێڵێکی ڕەشی بە درێژایی پشتی هەبوو و جوانی و هێزێکی دەگمەنی هەبوو، دەستی کرد بە هێرشکردنە سەر ڕەوە ئەسپەکانی پاشا و ئاژاوە و وێرانکارییەکی زۆری دروست کرد.
پاشا کە هەستی کرد ئەمە بوونەوەرێکی ئاسایی نییە و بە جادوو پەیوەستە، بڕیاری دا باشترین پاڵەوانەکەی بنێرێت بۆ ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵی؛ بۆیە ڕوستەمی مەزنی بانگ کرد. کەرە کێوییەکە لە ڕاستیدا ئەکڤانی دێو بوو؛ دێوێکی شێوەگۆڕ کە ئەم شێوە جوانەی وەرگرتبوو بۆ بەدکاری لەنێو ڕەوەکانی پاشادا. ئەم دەستپێکەی چیرۆکەکە، بە کەرە کێوییە سەیر و جوانەکەی کە لە نهێنیدا دێوە، ڕەنگ و ڕووی هەموو ڕووداوەکە دیاری دەکات؛ ڕووداوێک کە لە سەرتاپایدا فریودان، شێوەگۆڕین و کێبڕکێی زیرەکی بەرچاون. ئەو وردەکارییەی بوونەوەرەکە سەرەتا وەک کەرێکی کێویی جوان دەرکەوت، نەک وەک دڕندەیەکی ترسناک و ناشیرین، تایبەتمەندیی سروشتە فێڵبازەکەی ئەکڤانی دێوە؛ دێوێک کە بە فێڵ و خۆگۆڕین کار دەکات، نەک بە ترساندنی ئاشکرا. تێگەیشتنی پاشا لەوەی کەرە کێوییەکە بە جادوو پەیوەستە و ناردنی ڕوستەم بۆ ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵی، پاڵەوانەکە دەخاتە سەر ئەو سەرکێشییە سەیرەی بە ئەندازەی هێزەکەی، زیرەکیشی تاقی دەکاتەوە. بەمە دێوەکە و کەرە کێوییەکە هەمان بوونەوەرن و شێوە جوانەکە یەکەم فریودانی ئەکڤانی دێوە؛ یەکەم هەنگاوی کێبڕکێکەی لەگەڵ مەزنترین پاڵەوان.
خاڵە سەرەکییەکان
ئەکڤانی دێو لە شانامەدا دێوێکی فێڵباز و شێوەگۆڕە.
سەرەتا وەک کەرێکی کێویی جوان دەرکەوت کە هێرشی دەکردە سەر ڕەوەکانی پاشا و زیانی پێ دەگەیاندن.
کەیخوسرەو ڕوستەمی نارد بۆ ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ بوونەوەرەکە.
دێوەکە ڕوستەمی نووستووی بەرز کردەوە بۆ ئاسمان و فڕێی دایە ناو دەریا.
ڕوستەم کە سروشتە پێچەوانەکارەکەی دێوی دەزانی، فریوی دا و زیندوو مایەوە.
ڕوستەم گەڕایەوە و بە کەمەند و گورز ئەکڤانی دێوی کوشت.
زانیارییە خێراکان
ناو: ئەکڤانی دێو؛ هەروەها ئەکڤانێ دیڤ و ئەکوان دەڤ
جۆر: دێو؛ دێوێکی ئەفسانەی گەلە ئێرانییەکان
سروشت: شێوەگۆڕ و فێڵباز
یەکەم شێوە: کەرێکی کێویی جوان بە هێڵێکی ڕەش
سەردەم: سەردەمی پاشایەتیی کەیخوسرەو
بەرامبەر: ڕوستەم، مەزنترین پاڵەوانی ئێران
کردەوەی بەناوبانگ: فڕێدانی ڕوستەمی نووستوو بۆ ناو دەریا
بەزێنراوە بە: زیرەکیی ڕوستەم و پاشان کەمەند و گورزەکەی
بابەت: کێبڕکێیەکی زیرەکی بە ئەندازەی کێبڕکێی هێز
میرات: نەریتی ئەفسانەیی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان
ڕاوکردنی دێوەکە
کاتێک کەیخوسرەو ناردی بۆ ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ئەو کەرە کێوییە سەیرەی هێرشی دەکردە سەر ڕەوەکانی پاشا و زیانی پێ دەگەیاندن، ڕوستەم کەوتە ڕاوکردنی بوونەوەرەکە. بەڵام زوو زانی کە ئەمە ڕاوێکی ئاسایی نییە؛ چونکە هەر کاتێک کەرە کێوییەکەی گەمارۆ دەدا و هەوڵی گرتنی دەدا، بوونەوەرەکە ون دەبوو. ئەو ئەکڤانی دێوی شێوەگۆڕ بوو، کە دەتوانی لە هەوادا ون بێت.
نەریتەکە دەگێڕێتەوە کە ڕوستەم بۆ سێ ڕۆژ بێسوود بەدوای دێوەکەدا گەڕا کە دەستی پێ نەدەگەیشت؛ چونکە ئەکڤانی دێو بە شێوەگۆڕین و توانای ونبوونی، لە هەر هەنگاوێکدا لە پاڵەوانەکە دەرباز دەبوو. کاتێک ڕوستەم نزیک دەبووەوە و تیرێکی دەهاویشت یان هەوڵی گرتنی بوونەوەرەکەی دەدا، ون دەبوو و لە شوێنێکی دیکە دەردەکەوتەوە؛ توانجی لە پاڵەوانەکە دەدا و لێی دەرباز دەبوو. ئەم ڕاوە درێژ و بێئەنجامە کە تێیدا هەوڵەکانی مەزنترین پاڵەوان بەهۆی فێڵی دێوەکە بێئەنجام دەمانەوە، سروشتە فێڵبازەکەی ئەکڤانی دێو و تایبەتمەندیی نائاسایی کێبڕکێکە دەسەلمێنێت. ئەمە دوژمنێک بوو کە تەنها بە هێز نەدەبەزێنرا؛ چونکە ڕانەدەوەستا تا بجەنگێت، بەڵکو ون دەبوو و دەردەکەوتەوە و بە فریودان کار دەکرد، نەک بە شەڕی ئاشکرا. بێئەنجامیی ڕاوەکە ڕوستەمی ماندوو کرد و لە کۆتاییدا پاڵەوانەکە، کە بەدواداچوونە درێژ و بێسوودەکە شەکەتی کردبوو، لە تەنیشت کانییەک پاڵی کەوت بۆ پشوو و نووست. ئەوە ئەو ساتەی ماندووبوون و نووستن بوو کە ئەکڤانی دێوی فێڵباز چاوەڕێی دەکرد و ئێستا هەلەکەی قۆستەوە تا دۆخەکە بە قازانجی خۆی و بە زیانی پاڵەوانەکە بگۆڕێت. بەمە ڕاوکردنی دێوەکە زەمینە بۆ ڕووداوە ناوەندییە سەیر و بەناوبانگەکەی چیرۆکەکە خۆش دەکات؛ ئەو ڕووداوەی پاڵەوانە نووستووەکە تێیدا خۆی لەژێر دەسەڵاتی دێوە فێڵبازەکەدا دەبینێتەوە.
فڕێدانە ناو دەریا
کاتێک ڕوستەم لە تەنیشت کانییەکە نووستبوو، ئەکڤانی دێو هەلەکەی قۆستەوە. دێوەکە بە هێزە سەیر و نائاساییەکەی خودی ئەو زەوییەی هەڵکەند کە پاڵەوانەکە لەسەری پاڵ کەوتبوو و، هێشتا لە نووستندا، بەرزی کردەوە بۆ بەرزایی ئاسمان؛ بۆیە ڕوستەم لە خەو هەستا و خۆی لەژێر دەسەڵاتی دێوەکەدا بینییەوە، هەڵگیراو لە بەرزاییەکی زۆر لەسەر زەوی.
ئەکڤانی دێو ئێستا بە توانجەوە هەڵبژاردنێکی خستە بەردەم پاڵەوانەکە. لە ڕوستەمی پرسی ئایا دەیەوێت فڕێ بدرێتە سەر چیاکان، تا لە بەردەکان بدات و شێر و ئاژەڵە کێوییەکان بیخۆن، یان فڕێ بدرێتە ناو دەریا و لە ئاوەکەدا بخنکێت. دێوەکە بە دڵڕەقی و متمانەی خۆی، بە دیلەکەی ڕێگەی دا شێوازی لەناوچوونی خۆی هەڵبژێرێت و چێژی لە دەسەڵاتی خۆی بەسەر مەزنترین پاڵەواندا دەبینی. ئەمە دڵە درامی و بەناوبانگەکەی چیرۆکەکەیە: پاڵەوانەکە بێدەسەڵاتە و لە بەرزاییدا لە دەستی دێوەکە گیراوە و هەڵبژاردنێکی توانجئامێز لەنێوان دوو مەرگدا دەخرێتە بەردەم. وێنەی ڕوستەم کە لەسەر پارچەیەکی زەوی هەڵگیراوە بۆ ئاسمان و دێوەکە هەڵبژاردنی چیا یان دەریای پێ دەدات، بوو بە یەکێک لە دیمەنە دیارەکانی شانامە و لە زۆر دەستنووسی وێنەداری حەماسەکەدا وێنا کرا. بەڵام دێوەکە سەرەڕای هەموو فێڵبازییەکەی، نزیک بوو خۆی فریو بدرێت؛ چونکە ڕوستەم شتێکی لەبارەی سروشتە پێچەوانەکارەکەی دێوەکانەوە دەزانی کە هەڵبژاردنەکەی بە قازانجی خۆی دەگۆڕی. فڕێدانە ناو دەریا و ئەو هەڵبژاردنە توانجئامێزەی پێشی کەوت، ناوەندە درامی و بەناوبانگەکەی چیرۆکی ئەکڤانی دێوە؛ ساتی گەورەترین مەترسیی پاڵەوانەکە و گەورەترین سەرکەوتنی دێوەکە، کە هێشتا بە زیرەکیی پاڵەوانەکە پێچەوانە دەکرایەوە.
زیرەکیی ڕوستەم
سەرکەوتنی ڕوستەم بەسەر ئەکڤانی دێودا بە زیرەکی بەدەست هات؛ بە هێز نەبوو، چونکە لە دەستی دێوەکەدا بێدەسەڵات بوو. ڕوستەم شتێکی چارەنووسسازی لەبارەی سروشتی دێوەکان دەزانی: ئەوەی بیرکردنەوەیان پێچەوانەکارانەیە و پێچەوانەی هەر شتێک دەکەن کە داوایان لێ بکرێت.
بۆیە کاتێک دێوەکە هەڵبژاردنی فڕێدانە سەر چیاکان یان ناو دەریای خستە بەردەم، ڕوستەم بیرکردەوە کە کەوتنە سەر چیا و بەردەکان مەرگی حەتمی دەبێت، بەڵام لە کەوتنە ناو ئاو ڕەنگە زیندوو بمێنێتەوە. بەڵام دەیزانی ئەگەر داوای دەریا بکات، دێوە پێچەوانەکارەکە پێچەوانەکەی دەکات و فڕێی دەداتە سەر چیاکان. بۆیە پاڵەوانەکە بە زیرەکییەکی خێرا پاڕایەوە تا فڕێ بدرێتە سەر چیاکان و وای نیشان دا کە ئەو چارەنووسەی پێ باشترە. ئەکڤانی دێو، بەپێی سروشتە پێچەوانەکارەکەی، پێچەوانەی داواکەی کرد و ڕوستەمی فڕێ دایە ناو دەریا، ڕێک وەک پاڵەوانەکە مەبەستی بوو. بەو فێڵە زیرەکانەیە، کە پێچەوانەکاریی خودی دێوەکەی دژی خۆی بەکار هێنا، ڕوستەم خۆی لە مەرگی حەتمی ڕزگار کرد و ئەو چارەنووسەی بۆ خۆی مسۆگەر کرد کە دەیتوانی تێیدا زیندوو بمێنێتەوە. زیرەکیی ڕوستەم ناوەندی واتای چیرۆکەکەیە؛ چونکە نیشان دەدات پاڵەوانەکە تەنها بە هێز سەرناکەوێت، بەڵکو بە زیرەکی، بە تێگەیشتن لە سروشتە پێچەوانەکارەکەی دێوە فێڵبازەکە و بەکارهێنانی دژی خۆی، فریوی دەدات. ئەمە چیرۆکێکە کە تێیدا ژیری و بیرکردنەوەی خێرا بە ئەندازەی هێز گرنگن؛ کێبڕکێیەکی زیرەکی کە تێیدا مەزنترین پاڵەوان دەسەلمێنێت هەم زیرەکترە و هەم بەهێزتر. زیرەکیی ڕوستەم کە سروشتی خودی دێوەکە دژی خۆی بەکار دەهێنێت، خاڵە بەناوبانگ و تایبەتەکەی چیرۆکی ئەکڤانی دێوە.
کوشتنی ئەکڤان
دوای ئەوەی دێوە فریودراوەکە فڕێی دایە ناو دەریا، ڕوستەم وەک مەبەستی بوو زیندوو مایەوە و بە مەلە گەیشتە کەنار و خۆی لە ئاوەکان ڕزگار کرد. بەڵام کێبڕکێکە هێشتا کۆتایی نەهاتبوو؛ چونکە پاڵەوانەکە بڕیاری دابوو ئەو دێوە بکوژێت کە نزیک بوو لەناوی ببات.
دوای گەیشتن بە کەنار و بەخۆدا هاتنەوە، ڕوستەم جارێکی دیکە بەدوای ئەکڤانی دێودا گەڕا. ئەم جارە کاتێک دێوەکەی دۆزییەوە، پاڵەوانەکە ئامادە بوو و هێزە گەورەکەی و چەکە بەناوبانگەکانی بەکار هێنا. کەمەندەکەی هاویشت، ئەو کەمەندەی هێندە لە بەکارهێنانیدا لێهاتوو بوو، و دێوەکەی گرت؛ پاشان بە گورزە بەهێزەکەی، یان لە هەندێک گێڕانەوەدا بە شمشێرەکەی، لێی دا و ئەکڤانی دێوی کوشت، سەری دێوە فێڵبازەکەی بڕی و لە کۆتاییدا کۆتایی بە هەڕەشەکەی هێنا. بە کوشتنی ئەکڤان، کێبڕکێ درێژ و سەیرەکە کۆتایی هات؛ دێوەکە لە کۆتاییدا بە دەستی ئەو پاڵەوانە بەزێنرا کە نزیک بوو لەناوی ببات. نەریتەکە زیاد دەکات کە ڕوستەم کاتێک گەڕایەوە بۆ کانییەکە، بینی ئەسپە گەورەکەی، ڕەخش، دوور کەوتووەتەوە؛ ئەسپەکەی لەنێو ڕەوەیەکی هی دوژمن دۆزییەوە و گەڕاندیەوە، ڕەوەکەشی لەگەڵ خۆی برد و لەو سەربازە دوژمنانەی پێیەوە بوونەوە، بەرگریی کرد؛ کردەوەیەکی شکۆدار لە کۆتایی سەرکێشییەکەدا. بەڵام دڵی چیرۆکەکە کوشتنی ئەکڤانی دێوە؛ سەرکەوتنی پاڵەوانەکە بە زیرەکی و پاشان بە هێز بەسەر دێوە فێڵبازەکەدا. کوشتنی ئەکڤان ڕووداوە بەناوبانگەکە بە کۆتاییەکی ڕازیکەر دەگەیەنێت؛ پاڵەوانەکە سەرکەوتووە و دێوە بەدکارەکە لەناو براوە، دوای ئەوەی بە زیرەکیی ڕوستەم فریو درا و پاشان بە هێزەکەی بەزێنرا.
هێما و واتاکان
ئەکڤانی دێو پێش هەموو شتێک بابەتی کێبڕکێی زیرەکی دەنوێنێت؛ سەرکەوتنی ژیری و زیرەکی بەسەر دوژمنێکی فریودەر و مەترسیداردا. بە پێچەوانەی ئەو دێوانەی بە هێزی جەستەیی بەزێنران، ئەکڤانی دێو سەرەکی بە زیرەکیی ڕوستەم دەبەزێنرێت، کە سروشتە پێچەوانەکارەکەی خودی دێوەکە دژی خۆی بەکار دەهێنێت. لەمەدا چیرۆکەکە بە ئەندازەی هێزی پاڵەوانەکە، زیرەکیشی ستایش دەکات و فێر دەکات کە هەندێک دوژمن بە ژیری دەبەزێنرێن، نەک بە هێز.
ئەکڤانی دێو هەروەها سروشتە فێڵبازەکەی دێوەکان دەنوێنێت؛ دێوەکانی ئەفسانەی گەلە ئێرانییەکان کە بە فریودان، شێوەگۆڕین و فێڵ کار دەکەن، نەک بە هێزی ئاشکرا. وەک شێوەگۆڕێک کە بە شێوەی کەرێکی کێویی جوان دەردەکەوێت، لە هەوادا ون دەبێت و پاڵەوانەکە بەرز دەکاتەوە بۆ ئاسمان، ئەکڤانی دێو هێزە فریودەر و سەیرەکەی دێوئاسایی لە حەماسەدا دەنوێنێت؛ بوونەوەرێکی بەدکار کە بە فێڵبازی زیان دەگەیەنێت. لە بەزاندنی کۆتاییداشدا، ئەکڤانی دێو سەرکەوتنی پاڵەوانەکە و هێزەکانی چاکە بەسەر خراپە فریودەرەکەی دێوەکەدا دەنوێنێت. لە هەموو ئەمانەدا ئەکڤانی دێو کەسایەتییەکی پڕواتایە؛ کێبڕکێی زیرەکی، سروشتە فێڵبازەکەی دێوەکان و سەرکەوتنی زیرەکی و هێز پێکەوە بەسەر دوژمنێکی فریودەردا دەنوێنێت. ئەو دێوە فێڵبازەیە کە کێبڕکێ سەیر و بەناوبانگەکەی لەگەڵ ڕوستەم یەکێکە لە چیرۆکە لەیادماوەکانی دێو لە شانامەدا؛ چیرۆکێک کە تێیدا پاڵەوانەکە بە ئەندازەی هێزەکەی، بە زیرەکیشی سەردەکەوێت.
ئەکڤانی دێو و کورد
ئەکڤانی دێو، وەک هەموو کەسایەتییەکانی شانامە و جیهانە فراوانترەکەی دێوەکان، سەر بە میراتە ئەفسانەییە هاوبەشەکەی گەلە ئێرانییەکانە؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس، لوڕ و گەلەکانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشی تێدا دەکەن. دێوەکانی ئەفسانەی گەلە ئێرانییەکان بەشێکن لە کۆگای کۆن و هاوبەشی نەریتە ئەفسانەییە ئێرانییەکە و بە تایبەتی دێو کەسایەتییەکە کە لە سەرانسەری خاکەکانی گەلە ئێرانییەکاندا زیندووە.
بۆ کورد، دێو کەسایەتییەکی زیندووی فۆلکلۆر و زمانە، بە ئەندازەی هەر نەریتێکی دیکەی گەلە ئێرانییەکان. لە کوردیدا وشەکە «دێو»ە، بە مانای زەبەلاحێک یان بوونەوەرێکی دڕندە و ترسناک؛ ڕاستەوخۆ لە هەمان ڕەگی کۆنی ئەڤێستایی، «دەئێڤە»، سەرچاوە دەگرێت کە وشە فارسییەکەی «دیڤ»یش لێی هاتووە. دێو لە چیرۆکە فۆلکلۆرییە کوردییەکاندا کەسایەتییەکی باوە؛ زەبەلاحە مرۆڤخۆرەکە یان بوونەوەرە دڕندەکە کە پاڵەوانە زیرەکە دەبێت فریوی بدات، زۆرجار بە فێڵ لە جیاتی هێز، وەک ئەوەی ڕوستەم ئەکڤانی دێو فریو دەدات. بەم مانایە چیرۆکی دێوە فێڵبازەکە، ئەکڤان، کە تێیدا زیرەکی دوژمنێکی دڕندە دەبەزێنێت، لە چیرۆکە فۆلکلۆرییەکانی کورد و هەموو گەلە ئێرانییەکاندا دەنگدانەوەی هەیە. ڕاستگۆیانە و دروستە کە ئەکڤانی دێو و هەموو جیهانی دێوەکان وەک بەشێک لەم میراتە هاوبەشەی گەلە ئێرانییەکان بناسرێن، نەک وەک بابەتێکی تەنها کوردی؛ بەڵام کەسایەتیی دێو لە نەریتی کوردیدا بەڕاستی زیندووە و چیرۆکی ئەو پاڵەوانەی بوونەوەرە دڕندەکە فریو دەدات بەشێکە لە کۆگای هاوبەشی ئەفسانە و چیرۆکی فۆلکلۆریی ئێرانی کە کورد لەگەڵ دراوسێکانیان هاوبەشی تێدا دەکەن و بە هی خۆیان دەزانن و نرخی بۆ دادەنێن.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا ئەکڤانی دێو هەمان دێوە سپییەکەی مازەندەرانە؟ نەخێر؛ ئەم دووانە دوو دێوی جیاوازی شانامەن، هەرچەندە هەردووکیان لەو دێوانەن کە بە دەستی ڕوستەم بەزێنران. دێوە سپییەکە، «دیڤێ سەپید»، دێوە گەورەکەی مازەندەرانە کە ڕوستەم لە دوا تاقیکردنەوەی حەوت تاقیکردنەوەکەیدا دەیکوژێت؛ دوژمنێک کە لە شەڕێکی بەهێزدا بە هێز دەبەزێنرێت. ئەکڤانی دێو دێوێکی جیاوازە؛ فێڵباز و شێوەگۆڕێکی ڕووداوێکی سەربەخۆ و دواتر، کە سەرەکی بە زیرەکیی پاڵەوانەکە دەبەزێنرێت. نابێت ئەم دووانە تێکەڵ بکرێن، چونکە دێوی جیاوازی چیرۆکی جیاوازن.
ئایا دێوەکان هەمان جنۆکەن؟ نەخێر؛ ئەمە تێکەڵکردنێکی باوە، بەڵام ئەم دووانە سەر بە دوو نەریتی جیاوازن. دێو، «دەئێڤە»یە کە لە نەریتە کۆنەکەی گەلە ئێرانییەکاندا کراوە بە دێو؛ دێوێکی بەدکاری ئەفسانەی ئێرانی، وەک ئەکڤانی دێو. لە کاتێکدا جنۆکەکان سەر بە نەریتێکی عەرەبیی جیاوازن. هەرچەندە لە سەردەمی ئیسلامیدا زۆرجار تێکەڵ کراون، دێوی شانامە، لەوانە ئەکڤانی دێو، بە دروستی سەر بە نەریتە ئەفسانەییەکەی گەلە ئێرانییەکانە، نەک جیهانە عەرەبییەکەی جنۆکەکان.
ئایا ئەکڤانی دێو کەسایەتییەکی بە تایبەتی کوردییە؟ نەخێر؛ وەک هەموو کەسایەتییەکانی شانامە سەر بە میراتە ئەفسانەییە هاوبەشەکەی گەلە ئێرانییەکانە؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس، لوڕ و گەلەکانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشی تێدا دەکەن. بەڵام دێو لە فۆلکلۆر و زمانی کوردیدا بەڕاستی زیندووە و لە هەمان ڕەگی کۆنی ئەڤێستایی سەرچاوە دەگرێت؛ چیرۆکی ئەو پاڵەوانەی بوونەوەرە دڕندەکە فریو دەدات بەشێکە لە کۆگای هاوبەشی ئەفسانە و چیرۆکی فۆلکلۆریی ئێرانی کە کورد لەگەڵ دراوسێکانیان هاوبەشی تێدا دەکەن. بۆیە باشترە ئەکڤانی دێو وەک بەشێک لە میراتە هاوبەشەکەی گەلە ئێرانییەکان بناسرێت؛ کەسایەتییەکی نەریتە هاوبەشەکە، نەک کەسایەتییەکی تەنها کوردی، هەرچەندە لە نەریتی کوردیدا بە ئەندازەی هەموو نەریتەکانی گەلە ئێرانییەکان شوێنی خۆی هەیە.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
دێوەکان: دێوەکانی ئەفسانەی گەلە ئێرانییەکان، کە ئەکڤان یەکێکیانە
ڕوستەم: مەزنترین پاڵەوانی ئێران، کە ئەکڤانی فریو دا
کەیخوسرەو: ئەو پاشایەی ڕوستەمی ناردە دژی دێوەکە
ئەفراسیاب: پاشای توران کە ڕەوەکانی لە کۆتایی چیرۆکەکەدا دەردەکەون
ئەهریمەن: ڕۆحی خراپە کە دێوەکان خزمەتی دەکەن
سیمرغ: باڵندە گەورە و چاکەکارەکەی حەماسە
شانامە: کتێبی فارسیی پاشاکان، حەماسە گەورەکەی ئێران
پرسیارە باوەکان
ئەکڤانی دێو لە شانامەدا چییە؟
ئەکڤانی دێو لە شانامەدا دێوێکی فێڵباز و شێوەگۆڕە؛ یەکێک لە دێوەکانی ئەفسانەی گەلە ئێرانییەکان کە بە کێبڕکێکەی لەگەڵ ڕوستەمی پاڵەوان لە سەردەمی کەیخوسرەو بەناوبانگە. سەرەتا وەک کەرێکی کێویی جوان دەرکەوت کە هێرشی دەکردە سەر ڕەوەکانی پاشا و زیانی پێ دەگەیاندن؛ پاشان ڕوستەمی نووستووی بەرز کردەوە بۆ ئاسمان و فڕێی دایە ناو دەریا. بەڵام ڕوستەم کە سروشتە پێچەوانەکارەکەی دێوی دەزانی، فریوی دا، زیندوو مایەوە و لە کۆتاییدا بە کەمەند و گورز کوشتی.
ئەکڤانی دێو چۆن ڕوستەمی فڕێ دایە ناو دەریا؟
کاتێک ڕوستەم، ماندوو لە ڕاوە درێژەکە، لە تەنیشت کانییەک نووستبوو، ئەکڤانی دێو هێزە سەیر و نائاساییەکەی بەکار هێنا بۆ هەڵکەندنی ئەو زەوییەی پاڵەوانەکە لەسەری پاڵ کەوتبوو و بەرزکردنەوەی بۆ بەرزایی ئاسمان، هێشتا لە نووستندا. پاشان دێوەکە بە توانجەوە هەڵبژاردنێکی خستە بەردەم ڕوستەم: فڕێدانە سەر چیاکان تا لە بەردەکان بدات و ئاژەڵە کێوییەکان بیخۆن، یان فڕێدانە ناو دەریا تا بخنکێت. کاتێک ڕوستەم بە زیرەکی داوای چیاکانی کرد، دێوە پێچەوانەکارەکە پێچەوانەی داواکەی کرد و فڕێی دایە ناو دەریا.
ڕوستەم چۆن ئەکڤانی دێوی فریو دا؟
ڕوستەم دەیزانی دێوەکان پێچەوانەکارن و پێچەوانەی هەر شتێک دەکەن کە داوایان لێ بکرێت. کاتێک دێوەکە هەڵبژاردنی فڕێدانە سەر چیاکان یان ناو دەریای خستە بەردەم، ڕوستەم بیرکردەوە کە بەردەکان مەرگی حەتمی دەبن، بەڵام دەیتوانی لە ئاوەکەدا زیندوو بمێنێتەوە. بۆیە پاڕایەوە تا فڕێ بدرێتە سەر چیاکان، چونکە دەیزانی دێوە پێچەوانەکارەکە پێچەوانەی داواکەی دەکات و فڕێی دەداتە ناو دەریا؛ ڕێک وەک مەبەستی بوو. بەو فێڵەی سروشتی خودی دێوەکەی دژی خۆی بەکار هێنا، پاڵەوانەکە ژیانی خۆی ڕزگار کرد.
ئەکڤانی دێو چۆن کوژرا؟
دوای فڕێدانە ناو دەریا، ڕوستەم زیندوو مایەوە و بە مەلە گەیشتە کەنار. بەخۆدا هاتەوە و جارێکی دیکە بەدوای ئەکڤانی دێودا گەڕا؛ ئەم جارە ئامادە بوو. کەمەندەکەی هاویشت و دێوەکەی گرت؛ پاشان بە گورزە بەهێزەکەی، یان لە هەندێک گێڕانەوەدا بە شمشێرەکەی، لێی دا و سەری دێوە فێڵبازەکەی بڕی و لە کۆتاییدا کۆتایی بە هەڕەشەکەی هێنا. کوشتنی ئەکڤان کێبڕکێ سەیرەکەی بە کۆتایی گەیاند؛ پاڵەوانەکە بە زیرەکی و پاشان بە هێز سەرکەوت.
ئایا ئەکڤانی دێو هەمان دێوە سپییەکەیە؟
نەخێر؛ ئەوان دوو دێوی جیاوازی شانامەن، هەرچەندە هەردووکیان دێون و بە دەستی ڕوستەم بەزێنران. دێوە سپییەکە، «دیڤێ سەپید»، دێوە گەورەکەی مازەندەرانە کە ڕوستەم لە دوا تاقیکردنەوەی حەوت تاقیکردنەوەکەیدا دەیکوژێت؛ لە شەڕێکی بەهێزدا بە هێز دەبەزێنرێت. ئەکڤانی دێو دێوێکی جیاوازە؛ فێڵباز و شێوەگۆڕێکی ڕووداوێکی سەربەخۆ کە سەرەکی بە زیرەکیی پاڵەوانەکە دەبەزێنرێت. نابێت ئەم دووانە تێکەڵ بکرێن.
ئایا ئەکڤانی دێو کەسایەتییەکی کوردییە؟
ئەکڤانی دێو سەر بە میراتە ئەفسانەییە هاوبەشەکەی گەلە ئێرانییەکانە؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس، لوڕ و گەلەکانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشی تێدا دەکەن، نەک کەسایەتییەکی تەنها کوردی. بەڵام دێو لە فۆلکلۆر و زمانی کوردیدا بەڕاستی زیندووە و لە هەمان ڕەگی کۆنی ئەڤێستایی سەرچاوە دەگرێت؛ چیرۆکی ئەو پاڵەوانەی بوونەوەرە دڕندەکە فریو دەدات بەشێکە لە کۆگای هاوبەشی ئەفسانە و چیرۆکی فۆلکلۆریی ئێرانی کە کورد لەگەڵ دراوسێکانیان هاوبەشی تێدا دەکەن.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ئەکڤانی دێو — ئینسایکڵۆپیدیای ئێرانیکا
ئەکڤانی دێو ڕوستەم فڕێ دەداتە ناو دەریا — کتێبخانەی کۆنگرێس
ڕوستەم بە دەستی ئەکڤانی دێو فڕێ دەدرێتە ناو دەریا — مۆزەخانەی مێترۆپۆلیتان