پێشەکی
پەرستگای ئاناهیتای کەنگاوەر (بە فارسی: پرستشگاه آناهیتا) کۆمەڵە بینایەکی مەزنی بەردینە لە شارۆچکەی کەنگاوەر لە پارێزگای کرماشان لە ڕۆژاوای ئێران؛ ناوچەیەکی زاگرۆس کە بە زۆری کوردییە. لە بلۆکی زەبەلاحی بەردی تراشراو لەسەر گردێکی سروشتی دروست کراوە و یەکێکە لە شوێنەوارە کۆنە گەورەکانی جیهانی ئێرانی؛ بە نەریتی وەک پەرستگای ئاناهیتا دەناسرێتەوە، خواوەندە مێی کۆنی ئێرانیی ئاو و بەرهەمداری.
ڕەچەڵەکەکەی جێی مشتومڕە: زانایان دروستکردنەکەی لە نێوان سەردەمەکانی هەخامەنشی، سەلەوکی، پارتی و ساسانیدا دادەنێن؛ هەندێکیش دەڵێن هەرگیز پەرستگا نەبووە، بەڵکو کۆشکێکی ناتەواو بووە. مەبەستەکەی هەرچییەک بێت، ئەمڕۆ وەک وێرانەیەکی سەرنجڕاکێش لە ناوچە بەرزەکانی کرماشان هەڵکەوتووە و بەشێکە لە کەلەپوورە قووڵە ئێرانییەکە کە لە یادەوەریی کولتووریی کوردیدا بەردەوامە.
زانیارییە خێراکان
ناو: پەرستگای ئاناهیتا، کەنگاوەر (مەعبەدی ئاناهیتا)
شوێن: کەنگاوەر، پارێزگای کرماشان، ڕۆژاوای ئێران
ناوچە: ناوچە بەرزەکانی زاگرۆس، لەسەر ڕێگای هەمەدان–کرماشان
تەرخانکراو بۆ: بە نەریتی بۆ ئاناهیتا، خواوەندی ئاو و بەرهەمداری
بەروار: جێی مشتومڕە؛ بە شێوەی جیاواز لە هەخامەنشی، سەلەوکی/پارتی (نزیکەی 200 پێش زایین) تا ساسانی دادەنرێت
دروستکردن: بلۆکی زەبەلاحی بەردی تراشراو لەسەر گردێکی سروشتی (~32 مەتر بەرز)
پلان: سەکۆی چوارگۆشە، شوورا بە درێژیی نزیکەی 230 مەتر و دیواری تا ~18 مەتر ئەستوور
شێواز: ڕەنگدانەوەی تەلارسازیی هەخامەنشی؛ ئاپادانای پەرسەپۆلیس دەهێنێتەوە یاد
دۆخ: شوێنی کەلەپووری نیشتمانیی ئێران؛ لە گفتوگۆ پێشنیارییەکانی یونسکۆ بۆ شوێنەوارە کۆنەکانی ئێراندایە
ناوەڕۆک
کەنگاوەر لە کوێیە؟
کەنگاوەر شارۆچکەیەکی کۆنە کە نزیکەی لە نیوەی ڕێگای هەمەدان و کرماشان، نزیکەی 94 کیلۆمەتر لە ڕۆژهەڵاتی شاری کرماشان، لەسەر ڕێگا مێژووییەکەی ناو زاگرۆس هەڵکەوتووە. پەرستگاکە لە ناوەندی شارۆچکەکەدایە، لەسەر بەرزاییەکی سروشتی کە نزیکەی سی مەتر لە دەشتایی دەوروبەری بەرزترە.
پارێزگای کرماشان یەکێکە لە ناوچە سەرەکییە کوردییەکانی ئێران و ماڵی کەڵهوڕ و پێکهاتە کوردییەکانی دیکەیە؛ هەرچەندە خودی کەنگاوەر بەرەو لێواری ڕۆژهەڵاتی پارێزگاکە هەڵکەوتووە و دانیشتوانێکی تێکەڵی کورد، لەک و فارسی هەیە. شوێنەوارەکە سەر بە هەمان دیمەنی کرماشانە کە نەخشەبەرزە هەڵکەندراوە مەزنەکانی بیستوون و تاق وەسان تێیدان.
خواوەند ئاناهیتا
ئاناهیتا (بە فارسیی کۆن ئاناهیتا، واتە «پاک و بێگەرد») خواوەندە کۆنە ئێرانییەکەی ئاو، بەرهەمداری و بەڕەکەت بوو، کە لە سەرانسەری جیهانی ئێرانیدا لەگەڵ ئاهورامەزدا و میترا ڕێزی لێ دەگیرا. لە سەردەمی هەخامەنشییەوە پەرستنی بەربڵاو بوو و ناوەکەی لە نەخشەبەرزە ساسانییە گەورەکانی تاق وەسان لە نزیک کرماشاندا ماوەتەوە.
لە سەدەی 1ی زایینیدا، ئیزیدۆری خەراکس، جوگرافیناسی یۆنانی، باسی پەرستگایەکی لە کەنگاوەر کرد کە بۆ ئارتەمیس تەرخان کرابوو؛ خواوەندە مێی یۆنانی کە زۆرجار بە هاوتای ئاناهیتا دادەنرێت. ئەم ئاماژەیە بنەمای سەرەکیی مێژووییە بۆ ناساندنی وێرانەکانی کەنگاوەر وەک پەرستگاکەی.
تەلارسازیی پەرستگاکە
کۆمەڵە بیناکە لە بلۆکی زەبەلاحی بەردی تراشراو دروست کراوە کە لەسەر سەکۆیەکی چوارگۆشە دانراون. دیوارەکانی دەوری نزیکەی 230 مەتر درێژن و لە هەندێک شوێندا ئەستوورییان تا نزیکەی 18 مەتر دەگات. پلەیەکی دوولایی بە تەنیشت دیوارەکەدا هەڵدەچێت، بە شێوازی پلەپلەیی هەخامەنشی؛ ئەمە وای کردووە چاودێران بە سەکۆی ئاپادانا لە پەرسەپۆلیس بەراوردی بکەن.
قەبارەی بەردکارییەکە، تەنانەت لە دۆخی وێرانەشدا، شکۆیەکی ڕاستەقینە دەگەیەنێت. لە بن دیوارە ڕۆژهەڵاتییەکەدا گۆڕستانێکی سەردەمی پارتی هەڵکەوتووە کە مردووەکانی بە ڕوو لە بیناکەوە ناشتران؛ نیشانەی ئەو ڕێزەیە کە شوێنەکە هەیبوو. بە درێژایی سەدەکان زۆرێک لە بەردە ڕەسەنەکانی دووبارە بەکار هێنرانەوە و بیناسازیی سەردەمی ئیسلامی شوێنەکەی زیاتر گۆڕی.
مێژوو و دیاریکردنی بەروار
ڕیزبەندیی کاتیی پەرستگاکە بەڕاستی نادڵنیایە. هەندێک زانا بناغەکەی بۆ سەردەمی هەخامەنشی دەگەڕێننەوە و پێیان وایە دروستکردنەکە بە سەردەمەکانی سەلەوکی و پارتیدا بەردەوام بووە و لە ژێر ساسانییەکاندا تەواو بووە؛ ئەوانی دیکەش بەرواری بینا سەرەکییەکە لە نزیکەی 200 پێش زایین، لە سەردەمی سەلەوکی یان پارتی، دادەنێن. هاوشێوەییە تەلارسازییەکانی پەرسەپۆلیس پرسیارەکە ئاڵۆزتر دەکەن، نەک یەکلایی بکەنەوە.
کەنگاوەر بە درێژایی سەردەمی ساسانی دەگەشایەوە و دواتریش وەک شارۆچکەیەکی نیشتەجێکراو مایەوە. شوێنەوارەکە لەلایەن شوێنەوارناسانی ئێرانییەوە لێکۆڵینەوەی لەسەر کراوە و بەشێکی دووبارە دروست کراوەتەوە؛ بلۆکە بەردینە ژمارەکراوەکان بۆ ئاناستیلۆسیس ڕیز کراون، واتە دووبارە پێکەوەدانەوەی بەردڕێژیی ڕووخاو بە وردی.
بۆچی بۆ ناوچەی کوردی گرنگە
پەرستگای ئاناهیتا بە واتای نەتەوەیی شوێنەوارێکی کورد نییە؛ سەر بە جیهانە فراوانترەکەی ئێرانی و مادیی کۆنە. پەیوەندییەکەی بە مێژووی کوردەوە پەیوەندیی شوێن و میراتە: لە پارێزگای کرماشانی کوردنشین، لە نێو زاگرۆس کە کورد لە مێژە تێیدا دەژین، هەڵکەوتووە و بەشێکە لە کەلەپووری ئێرانیی پێش ئیسلام کە زۆرێک لە کورد بە بەشێک لە ڕابردووی قووڵی خۆیان دەیزانن.
لەگەڵ بیستوون، تاق وەسان و میراتی مادی، کەنگاوەر ناوچەی کرماشان بە چیرۆکێکی شارستانیەتی کۆنەوە دەبەستێتەوە کە بۆ زیاتر لە دوو هەزار ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە؛ یەک ڕیشە لە مێژووە درێژەکەی ئەو زەوییەی کورد بە ماڵی خۆیان دەیزانن.
هێڵی کات
سەردەمی هەخامەنشی — هەندێک زانا بەرواری بناغەی پەرستگاکە لەم سەردەمەدا دادەنێن
نزیکەی 200 پێش زایین — ئەوانی دیکە دروستکردنی سەرەکی لە سەردەمی سەلەوکی یان پارتیدا دادەنێن
سەدەی 1ی زایینی — ئیزیدۆری خەراکس پەرستگایەکی ئارتەمیس (ئاناهیتا) لە کەنگاوەر تۆمار دەکات
سەردەمی ساسانی — ئەگەری تەواوکردن یان قۆناغێکی سەرەکیی بیناسازی؛ شارۆچکەکە دەگەشێتەوە
سەردەمی نوێ — هەڵکۆڵین، پاراستن و دووبارە دروستکردنەوەی بەشێک لەلایەن شوێنەوارناسانی ئێرانییەوە
مشتومڕ و پرسیارە کراوەکان
گەورەترین مشتومڕ ئەوەیە کە بیناکە لە ڕاستیدا چی بووە. بۆچوونە کۆنەکە وەک پەرستگای ئاناهیتا دەیناسێنێت، بەڵام هەندێک شوێنەوارناس دەڵێن پاشماوەکان هی کۆشکێکی ناتەواوی ساسانین، کە ڕەنگە پەیوەندی بە خوسرەوی دووەمەوە هەبێت، نەک پەرستگا. دیاریکردنی بەرواری وردی لە نێوان سەردەمەکانی هەخامەنشی، پارتی و ساسانی هەروەها جێی مشتومڕە.
ئەم نادڵنیاییانە ئاسایین بۆ شوێنێکی کۆن کە زۆر جار دووبارە دروست کراوەتەوە، بەردەکانی دووبارە بەکار هێنراونەتەوە و سەرچاوە نووسراوەکانی کەمن. ناساندنی بە ئاناهیتا هەروا بۆچوونە باو و نەریتییەکەیە، بەڵام بێ مشتومڕ نییە.
شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
تاق وەسان: نەخشەبەرزە هەڵکەندراوە ساسانییەکانی کرماشان
بیستوون: کتیبە گەورەکەی داریوش
بابەتە پەیوەندیدارەکانی دیکە بریتین لە شاری کرماشان، خواوەند ئاناهیتا، ئەکباتانا (هەگمەتانە) و کەلەپوورە کۆنە ئێرانی و مادییەکەی زاگرۆس.
پرسیارە باوەکان
پەرستگای ئاناهیتای کەنگاوەر چییە؟
کۆمەڵە بینایەکی مەزنی بەردینی کۆنە لە کەنگاوەر، پارێزگای کرماشان لە ڕۆژاوای ئێران؛ بە نەریتی وەک پەرستگای خواوەندە ئێرانییەکەی ئاو، ئاناهیتا، دەناسرێتەوە.
پەرستگای ئاناهیتا چەند کۆنە؟
دیاریکردنی بەروارەکەی جێی مشتومڕە و خەمڵاندنەکان بەسەر سەردەمەکانی هەخامەنشی، سەلەوکی، پارتی و ساسانیدا بڵاو بوونەتەوە؛ بە نزیکەیی لە چەند سەدەی کۆتایی پێش زایینەوە تا یەکەم سەدەکانی زایینی.
بەڕاستی پەرستگای ئاناهیتا بووە؟
ناساندنە نەریتییەکەی بە ئاناهیتاوەیە و بەشێکی پشت بە ئاماژەیەکی کۆن بۆ پەرستگای ئارتەمیس لێرە دەبەستێت؛ بەڵام هەندێک زانا دەڵێن وێرانەکان هی کۆشکێکی ناتەواوی ساسانین.
بۆچی پەیوەندی بە مێژووی کوردەوە هەیە؟
لە پارێزگای کرماشانی کوردنشین هەڵکەوتووە و سەر بە کەلەپوورە کۆنە ئێرانییەکەی زاگرۆسە کە بەشێک لە پاشخانە مێژووییە قووڵەکەی ناوچەی کوردی پێک دەهێنێت، نەک شوێنەوارێکی کوردی بە واتای نەتەوەیی.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Wikipedia — پەرستگای ئاناهیتا، کەنگاوەر
ئینسایکلۆپیدیای مێژووی جیهان — پەرستگای ئاناهیتا لە کەنگاوەر