ناوەڕۆک
ڕۆژی 9ی نیسان لە یادەوەریی بەکۆمەڵی گەلی کورددا واتایەکی قووڵ و دوو ڕەهەندی هەیە. ئەم ڕۆژە پردێکە لەنێوان دوو قۆناغی مێژووی نوێی کورددا کە لە گۆڕانکارییە گەورەکانیاندا بەرچاون: لوتکەی دڵتەزێنی کۆچە گەورەکەی 1991 و ڕووخانە مێژووییەکەی ڕژێمی بەعس لە 2003. بۆ ئەو ملیۆنان کوردەی لە هەرێمی کوردستانی عێراق و تاراوگەی سەرانسەری جیهان دەژین، ئەم ڕێکەوتە بیرخەرەوەیەکی بەهێزی گەشتێکە کە خۆڕاگریی بێسنوور، لەدەستدانی تراژیدی و هەوڵی نەشکێن بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووسی خۆ پێناسەی دەکەن.
یادەوەریی تاڵ و شیرینی 1991: کۆچە گەورەکە
بۆ تێگەیشتن لە قورسایی 9ی نیسان، پێویستە بگەڕێینەوە بۆ بەهاری 1991. دوای شەڕی کەنداو، گەلی کورد بە ڕاپەڕینێکی مێژوویی ناسراو بە ڕاپەڕین هەستایەوە و توانی زۆربەی خاکی باوباپیرانی لە چنگ دیکتاتۆریەتی سەدام حوسێن ڕزگار بکات. بەڵام ئەو سەرکەوتنە کورتخایەن بوو. لە کۆتایی ئازار و سەرەتای نیساندا، هێزە دەستەبژێرەکانی گاردی کۆماریی ڕژێم هێرشێکی پێچەوانەی دڕندانەی دەست پێ کرد و تۆپخانەی قورس و هێلیکۆپتەری شەڕکەری دژی دانیشتووانە مەدەنییەکان بەکار هێنا.
لە ترسی دووبارەبوونەوەی هێرشەکانی چەکی کیمیاییی 1988، بە تایبەتی جینۆسایدی هەڵەبجە ، نزیکەی دوو ملیۆن کورد بەرەو سنوورە سەخت و بەفرپۆشەکانی تورکیا و ئێران هەڵاتن. تا 9ی نیسانی 1991، قەیرانە مرۆییەکە گەیشتبووە بێهیوابەخشترین قۆناغی خۆی. سەدان هەزار خێزان لە دەربەندە بەرزە شاخاوییەکاندا گیر خواردبوون و ڕووبەڕووی پلەی گەرمیی ژێر سفر، برسیەتی و نەخۆشی دەبوونەوە. جیهان بە ترس و دڵتەزینەوە سەیری دەکرد، کاتێک وێنەی دایکە کوردەکان کە منداڵەکانیان بەناو قوڕدا هەڵدەگرت، بووە ڕووخساری خەباتی گەلێکی لەبیرکراو.
بەڵام ئەم تراژیدییە بووە هاندەری گۆڕان. قەبارەی زۆری ئازارەکە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیی ناچار کرد هەنگاو بنێت. لە 5ی نیسانی 1991، ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان بڕیارنامەی 688ی پەسەند کرد کە بووە هۆی دامەزراندنی «ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەیی». ئەمە «ناوچەی قەدەغەی فڕین»ێکی لە باکووری هێڵی پانیی جوگرافیی 36ەم دروست کرد و سەیوانی ئەو ئاسایشەی دابین کرد کە لەژێریدا یەکەم بناغەکانی حکومەتی نیوەخۆبەڕێوەبەری هەرێمی کوردستان (KRG) دانران.
2003: ڕووخانی ستەمکارێک و لەدایکبوونی سەردەمێکی نوێ
دوازدە ساڵ دواتر، لە 9ی نیسانی 2003، گەلی کورد ساتێکی ڕزگاربوون لە قورسایی ئازار و فشارە دەروونییەکانی ئەزموون کرد کە کەم کەس بوێریی ئەوەی هەبوو خەونی پێ ببینێت. کاتێک هێزەکانی هاوپەیمانان بە سەرکردایەتیی ئەمریکا چوونە ناو بەغدا و پەیکەرە ناسراوەکەی سەدام حوسێن لە مەیدانی فیردەوس ڕووخێنرا، شارەکانی هەولێر، سلێمانی و دهۆک بە جەژن و خۆشییەکی بێوێنە تەقینەوە. بۆ کورد، ڕووخانی بەغدا تەنها کۆتایی شەڕێک نەبوو؛ بەڵکو کۆتاییی فەرمیی کابووسێکی چەندین دەیەیی بوو کە هەڵمەتی ئەنفال، بەعەرەبکردنی زۆرەملێ و چەوساندنەوەی سیستەماتیک پێناسەی دەکرد.
ڕزگاریی 2003 ڕێگەی دا سەرکردایەتیی کورد لە بەڕێوەبردنێکی ناوچەییی ژێر هەڕەشەوە بگوازرێتەوە بۆ هاوبەشێکی دەستووری لە عێراقێکی نوێ و فیدراڵدا. دەستووری عێراقی 2005 بە فەرمی دانی بە هەرێمی کوردستان، پەرلەمانەکەی و سەرۆکایەتییەکەیدا نا؛ ئەمە یەکەم جار بوو لە مێژووی نوێدا کە مافەکانی کورد لە یاسای باڵای دەوڵەتێکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا جێگیر بکرێن. بەم شێوەیە 9ی نیسان بووە هێمای گواستنەوە لە دۆخی قوربانیبوونەوە بۆ توانای کاریگەری و بڕیاردانی سیاسی.
چوارچێوەی هاوچەرخ: نیسانی 2026
ئێستا کە یادی 9ی نیسانی 2026 دەکەینەوە، گەلی کورد هێشتا بە بارودۆخێکی ئاڵۆزی ناوچەییدا تێدەپەڕێت. هەرچەندە هەڕەشەکانی ڕابردوو بۆ سەر خودی بوونی کورد گۆڕاون، ئاستەنگی نوێ سەریان هەڵداوە. لە هەرێمی کوردستانی عێراقدا، تیشکی سەرنج بۆ بەردەوامیی ئابووری، دەستپێکردنەوەی هەناردەی سەربەخۆی نەوت و چارەسەرکردنی ناکۆکییە کۆنەکانی بودجە لەگەڵ حکومەتی فیدراڵی لە بەغدا گواستراوەتەوە.
لە ڕووی کولتوورییەوە، ڕۆحی کورد هێشتا زیندوو و پڕ جووڵەیە. پێشانگای نێودەوڵەتیی کتێبی هەولێری ئەم دواییە، کە لە 9ی نیسان کرایەوە، «خەبات بۆ سەربەخۆیی»ی لە ڕوانگەی ئەدەب و گفتوگۆی فیکرییەوە خستە بەر تیشک. لە هەمان کاتدا، لەوبەری سنوور لە کوردستانی ئێران، ڕۆژهەڵات، چالاکوانان و گرووپە ئۆپۆزسیۆنە کوردەکان هێشتا هیوا دەردەبڕن بۆ داهاتوویەک کە هەمان ئامانجە دیموکراتییەکان پێناسەی بکەن کە هاندەری ڕاپەڕینی 1991 بوون.
خۆڕاگری وەک ناسنامەی نەتەوەیی
مێژووی 9ی نیسان فێرمان دەکات کە چیرۆکی کورد چیرۆکی ئازارێکی جێگیر نییە، بەڵکو چیرۆکی خۆڕاگرییەکی زیندوو و گۆڕاوە. هەمان ئەو گەلەی لە 1991 لە سنوورە شاخاوییەکاندا لە سەرماندا دەلەرزی، تا 2003 کۆمەڵگەیەکی نوێ و کراوەی بەڕووی جیهاندا دەبنیاتەوە. ئەمڕۆ هەولێر وەک دەروازەیەک بۆ ناوچەکە وەستاوە و زۆر دوورە لە دیمەنە چۆڵ و وێرانەکانی سەرەتای دەیەی 90.
بەڵام سروشتە «تاڵ و شیرین»ەکەی ئەم ڕێکەوتە هەر ماوە. ڕۆژێکە بۆ ڕێزگرتن لە شەهیدانی کۆچەکە و قوربانیانی ڕژێمی بەعس، لە هەمان کاتدا جەژنکردن بە بۆنەی ئەو ئازادییانەی ئەمڕۆ بە خەباتێکی قورس بەدەست هاتوون. گەلی کورد فێر بووە کە ئاسایش هەرگیز بەرهەمێکی تەواوکراو نییە، بەڵکو هەوڵێکی بەردەوامی دیپلۆماسی، یەکگرتوویی و پاراستنی کولتوورە.
ئەنجام: میراتێک لە هیوا
9ی نیسان پردێکە لەنێوان ڕابردوو و داهاتوودا. وەبیری جیهان دەهێنێتەوە کە تەنانەت لە تاریکترین ساتەکانی کۆچێکی بەکۆمەڵیشدا، دەتوانرێت تۆوی لەدایکبوونەوەی گەلێک بدۆزرێتەوە. گەلی کورد کە سەیری بەشی ماوەی 2026 دەکات، بەو زانیارییەوە بەرەو پێش دەڕوات کە لە خراپترین قۆناغەکانی مێژوو ڕزگاری بووە و توانای ئەوەی هەیە چارەنووسی خۆی داڕێژێت.
چیرۆکی کوردان بەڵگەی ئەوەیە کە سنوور و ڕژێمەکان ڕەنگە بگۆڕێن، بەڵام ناسنامەی گەلێک کە ڕەگی لە خاک و مێژووی خۆیدایە، لەناونابڕێت. لەم ڕۆژەدا لەو گەشتە ورد دەبینەوە کە لە چیاکانەوە بۆ پەرلەمان و لە سێبەری شمشێرەوە بۆ ڕووناکیی ئازادی بووە.
میراتی 9ی نیسان میراتی گۆڕانێکی قووڵە. ڕۆژێکە کە هی هەر کوردێکە کە ڕۆژێک لە گەڕان بەدوای ئاسایشدا بە شاخێکدا سەرکەوتووە و هەر کوردێکە کە ئێستا بۆ بنیاتنانی داهاتوویەکی ئاشتیانە و خۆشگوزەران کار دەکات.