دۆڵمەی ئەڤەلیک: نەریتی کوردیی پڕکردنی گەڵا کێوییەکان
دۆڵمەی ئەڤەلیک خواردنێکی بەهاریی کوردیی ناوچەی بیتلیسە؛ گەڵای دۆک یان ترشۆکەی کێوی بە برنج، ساوەر، پیاز و گۆشتی وردکراوی بەرخ پڕ دەکرێت و بە هێواشی لێ دەندرێت، تا گەڵا سەوز و ترشەکان نەرم بن و تێکەڵ بە پڕکەرەوەکە ببن. سەر بە نەریتی بەرفراوانتری دۆڵمەی کوردییە کە زۆر لە گەڵامێو تێدەپەڕێت. کۆمەڵگە کوردییەکان هەرچییەک چیاکان دابینی بکەن پڕی دەکەن: دۆکی کێوی (ئەڤەلیک)، تۆڵە (مەلوکیێ)، کەلەرم، سڵق و دەیان سەوزەی کێوی کە ناوی ئینگلیزییان نییە. ئەم نەریتی دۆڵمەی گەڵا کێوییەکان یەکێکە لە کۆنترین دەربڕینەکانی بەکارهێنانی زانیاریی کوردیی کۆکردنەوەی گیا لە چێشتلێناندا. کاتێک جیهان «دۆڵمە» دەبیستێت، بیر لە گەڵامێو دەکاتەوە. کاتێک کورد دۆڵمە دروست دەکات، هەر گەڵایەک بەکار دەهێنێت کە چیا لەو هەفتەیەدا دابینی بکات. ئەڤەلیک شێوازی بەهارییە؛ کاتێک دۆکی کێوی لە نزیک سنووری بەفرەوە سەر دەردەهێنێت دروست دەکرێت، لە هەمان وەرزی چریش و کەلانەدا.
خاڵە سەرەکییەکان
• گەڵای دۆک یان ترشۆکەی کێوی پڕکراو بە برنج، ساوەر، پیاز و گۆشتی وردکراوی بەرخ؛ خواردنێکی بەهاریی ناوچەی بیتلیس.
• بەشێکە لە نەریتی بەرفراوانتری دۆڵمەی کوردیی گەڵا کێوییەکان؛ چێشتلێنەرە کوردەکان دۆک، تۆڵە (مەلوکیێ)، سڵق و سەوزە کێوییەکانی دیکە پڕ دەکەن.
• وتاری ویکیپیدیا دەربارەی تۆڵەی پڕکراو، لە وەسفە ناوچەییەکەیدا یەکەمجار ناوی کوردستان دەهێنێت؛ داننانێکی دەگمەن.
• بەستراوەتەوە بە خولی کوردیی کۆکردنەوەی گیا لە بەهاردا: چریش (شۆربای ئەسفۆدێل)، کەلانە (نانی تەختی گیا بۆنخۆش) و دۆڵمەی ئەڤەلیک، هەموویان گیا کێوییەکان بەکار دەهێنن کە لە کاتی توانەوەی بەفر کۆ دەکرێنەوە.
زانیاریی خێرا
ناوی کوردی: دۆڵمەی ئەڤەلیک (دۆڵمەی گەڵای دۆک / ترشۆکەی کێوی)
پەیوەندیدار: مەلوکیێ تیژە کری (دۆڵمەی تۆڵەی پڕکراو)، پەڵپێچ (یاپراخ / دۆڵمەی گەڵامێو)
جۆر: دۆڵمەی پڕکراوی گەڵا کێوییەکان؛ خواردنێکی بەهاریی کۆکردنەوەی گیا
ناوچە: بیتلیس (بەدلیس) و بەرزاییە کوردییەکانی دەوروبەر
لە گەڵامێو زیاتر: نەریتی کوردیی دۆڵمەی کێوی
وێنە نێودەوڵەتییەکەی دۆڵمە، گەڵامێوێکە کە بە دەوری برنجدا پێچراوەتەوە. ئەمە یەک شێوازە؛ ئەو شێوازەی دەشتە نزمە ترێچێنەکان بەرهەمی دەهێنن. بەڵام کۆمەڵگە شاخاوییە کوردییەکان هەمیشە دارمێویان نییە. ئەوەی هەیانە فرەجۆرییەکی ناوازەی گیا کێوییە خواردنییەکانە و هەر گەڵایەک بەردەست بێت پڕی دەکەن. دۆکی کێوی (ئەڤەلیک)، تۆڵە (مەلوکیێ)، سڵق، کەلەرم و سەوزە شاخاوییەکانی دیکە، هەموویان وەک پێچ بۆ هەمان پڕکەرەوەی برنج و گۆشت بەکار دەهێنرێن.
ئەم شێوازی دۆڵمەکردنی گەڵا کێوییەکان بە ڕوونی کوردییە. هەمان سیستەمی زانیاریی کۆکردنەوەی گیا نیشان دەدات کە شۆربای چریش، نانی تەختی کەلانە و شەربەتی گەزو بەرهەم دەهێنێت. ژنە کوردەکان دەزانن کام گەڵا کێوییانە هێندە پتەون کە پڕکەرەوەیەک هەڵبگرن، کامەیان هێندە ناسکن کە بە لێنان نەرم بن بەبێ ڕەقبوون، و کامەیان تامی خۆیان بە خواردنەکە دەدەن. ئەڤەلیک، واتە دۆک یان ترشۆکەی کێوی، ترشییەکی تیژی لیمۆئاسا زیاد دەکات کە گەڵامێو نایبەخشێت. تۆڵە پێکهاتەیەکی ئاوریشمئاسا و لەزوج زیاد دەکات. هەر گەڵایەکی کێوی دۆڵمەیەکی جیاواز بەرهەم دەهێنێت و هەڵبژاردنی گەڵاکە وەرزەکە نیشان دەدات.
دۆڵمەی ئەڤەلیک چۆن دروست دەکرێت
گەڵا تازەکانی دۆک یان ترشۆکەی کێوی لە بەهاردا کۆ دەکرێنەوە، دەشۆردرێن و ساقە ڕەقەکانیان لێ دەبڕدرێن. لە پڕکەرەوەکەدا، برنج یان ساوەری ورد لەگەڵ گۆشتی وردکراوی بەرخ، پیازی ڕەندەکراو، گیا بۆنخۆشە وردکراوەکان، خوێ، بیبەر و هەندێک جار دۆشاوی هەنار بۆ ترشی تێکەڵ دەکرێن. هەر گەڵایەک بە تەختی دادەنرێت، کەوچکێک پڕکەرەوە لە بنەکەی دادەنرێت و گەڵاکە توند دەپێچرێتەوە و سەرەکانی دەخەمێنرێنە ناوەوە. پێچەکان لە ناو مەنجەڵێکدا بە چڕی دادەنرێن، دەورییەکیان لەسەر دادەنرێت بۆ قورسکردنیان و بە هێواشی لە شلەیەکی ئاو، ڕوبی تەماتە و ئاوی لیمۆدا لێ دەندرێن. ترشیی گەڵاکانی ترشۆکە لە کاتی لێناندا توندتر دەبێت و دۆڵمەیەک بەرهەم دەهێنێت کە لە شێوازی گەڵامێو ترشترە و تامی سەوزاییی زیاترە. بە گەرمی لەگەڵ ماست پێشکەش دەکرێت؛ هەمیشە ماست.
ئەو دۆڵمەیەی کەس وێنەی ناگرێت
TasteAtlas دۆڵمە بە «خواردنی نەتەوەیی تورکیا» ناو دەبات و بە وێنەی گەڵامێو نیشانی دەدات. ناوەڕۆکی دۆڵمە لە ئینستاگرام بە زۆری گەڵامێوە. بەشەکانی دۆڵمە لە کتێبەکانی چێشتلێنان ڕێچکەی گەڵامێو پێشکەش دەکەن. نەریتی کوردیی گەڵا کێوییەکان، ئەڤەلیک و تۆڵە و سڵق و دۆک، لە هیچ کام لەمانەدا نابینرێت. وتاری ویکیپیدیا دەربارەی ترشۆکەی پڕکراو دەیداتە پاڵ تورکیا، ئەرمەنستان و ئازەربایجان. وتارەکەی دەربارەی تۆڵەی پڕکراو یەکەمجار ناوی کوردستان دەهێنێت، کە جیاوازییەکی دەگمەن و جێی سەرنجە. بەڵام لە ڕاگەیاندنی بەرفراوانتری خواردندا، دۆڵمەی کوردیی گەڵا کێوییەکان بوونی نییە. زۆر ناوخۆییە، زۆر وەرزییە و زۆر بەستراوەتەوە بە زانیاریی کۆکردنەوەی گیا کە وێنەگرانی خواردن و نووسەرانی ڕێچکەی لێنان هەرگیز پێی ئاشنا نەبوون. ئەو دۆڵمەیەی کەس وێنەی ناگرێت، ئەو دۆڵمەیەیە کە زۆرترین شتت فێر دەکات دەربارەی ئەوەی کورد لە ڕاستیدا چۆن دەخوات.
ئەنجام
دۆڵمەی ئەڤەلیک نیشان دەدات دۆڵمە چۆن دەبێت کاتێک بەوە لێ دەنێیت کە چیا پێت دەبەخشێت. گەڵامێو خۆشگوزەرانییەکی دەشتە نزمەکانە. کۆمەڵگە شاخاوییە کوردییەکان چاوەڕێی دروێنەی ترێ نەبوون؛ برنجەکەیان لە هەر گەڵایەکی کێوی ئامادەدا دەپێچایەوە. دۆک لە بەهار، تۆڵە لە هاوین و کەلەرم لە پاییز. ئەمە سنوورداری نییە؛ پەیوەندییەکی قووڵترە لەگەڵ دیمەنەکە لەوەی هەر نەریتێکی تاکەگەڵایی بتوانێت نوێنەرایەتیی بکات. نەریتی دۆڵمەی کوردی فرەجۆرترینە لە ناوچەکەدا و کەمترین تۆمارکردنیشی هەیە. ئەم وتارە هەنگاوێکی دیکەیە بۆ گۆڕینی ئەوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ویکیپیدیا — تۆڵەی پڕکراو (یەکەمجار ناوی کوردستان دەهێنێت)
ویکیپیدیا — ترشۆکەی پڕکراو (دۆڵمەی ئەڤەلیک)
Kurdish-History.com — یاپراخ: گەڵامێوی پڕکراوی کوردی (دۆڵمەی گەڵامێو)
Kurdish-History.com — چریش: ئەسفۆدێلی کێویی کوردی (هەمان نەریتی بەهاریی کۆکردنەوەی گیا)