ئەیران دۆڵمە: گەڵا پڕکراوە کوردییەکان کە لە ماستدا بە هێواشی دەکوڵێنرێن
ئەیران دۆڵمە جۆرێکی کوردیی دۆڵمەی گەڵای ترێیە کە لەبری شۆربای تەماتە لە ماستی شلکراو (ئەیران)دا بە هێواشی دەکوڵێنرێت. خاڵی یەکگەیشتنی دوو نەریتی مەزنی خواردنی کوردییە: خێزانی دۆڵمە (یاپراخ و ئەڤەلیک دۆڵمە) و خێزانی ماست (ئاڤا ماست، دۆکلیو و جاجیک). شۆربای ماست تایبەتمەندییەکی ترش و کرێمی بە گەڵا پڕکراوەکان دەبەخشێت کە بە تەواوی لە دۆڵمەی تەماتەیی جیاوازە، ئەو دۆڵمەیەی جیهانی نێودەوڵەتیی خواردن بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە دەیبەستێتەوە. ئەیران دۆڵمە ئەو جۆرە خواردنە کوردییەیە کە لە هیچ کتێبێکی ڕێچکەی چێشتلێناندا نییە. لە دایک یان داپیرە فێری دەبیت. ئەو خواردنەیە کە ئاشکرا دەکات چێشتلێنانی کوردی چۆن بیر دەکاتەوە؛ نە بە ڕێچکەی چێشتلێنانی جێگیر، بەڵکو بە تەکنیکەکان کە دەکرێت تێکەڵ بکرێن. دەزانیت چۆن دۆڵمە دروست بکەیت. دەزانیت چۆن لە ماستدا خواردن بلێنیت. پێکەوەیان دەخەیت. ئەنجامەکە بە تایبەتی کوردییە.
خاڵە سەرەکییەکان
• گەڵا پڕکراوە کوردییەکان لەبری تەماتە لە شۆربای ماستی شلکراودا بە هێواشی دەکوڵێنرێن؛ ترش، کرێمی و جیاوازن
• خاڵی یەکگەیشتنی دوو نەریتی کوردی: خێزانی دۆڵمە (یاپراخ) و خێزانی ماست
• نیشان دەدات چێشتلێنانی کوردی چۆن کار دەکات: تێکەڵکردنی تەکنیکە ناسراوەکان (پڕکردن + لێنانی هێواش لە ماستدا) بۆ خواردنی نوێ
• لەگەڵ کوتلک داو (پارچە خەمیرییەکان لە شۆربای ماستدا) و دۆکلیو (شۆربای ماست) بەشێکە لە خێزانێکی فراوانتری خواردنە کوردییەکانی لێنراو بە هێواشی لە ماستدا
زانیارییە خێراکان
ناوی کوردی: ئەیران دۆڵمە (ئایران دۆلما)
جۆر: گەڵای ترێ یان کەلەرم کە پڕ دەکرێتەوە و لە شۆربای ماستی شلکراودا بە هێواشی دەکوڵێنرێت
پڕکەرەوە: برنج، گۆشتی بەرخی هاڕاو، پیاز و گیا بۆنخۆشەکان (شویت، نەعنا و جەعدەنووس)
شلەی لێنانی هێواش: ماستی شلکراو (ئەیران) کە بە هێلکە یان ئارد جێگیر دەکرێت؛ لەبری شۆربای تەماتەی ئاسایی
ئەیران دۆڵمە چۆن دروست دەکرێت
گەڵای ترێ یان کەلەرم وەک دۆڵمەی ئاسایی ئامادە دەکرێت؛ بۆ ماوەیەکی کورت دەخرێتە ئاوی کوڵاو، بە تێکەڵەی برنج، گۆشتی بەرخی هاڕاو، پیاز و گیا بۆنخۆشەکان (شویت، نەعنا و جەعدەنووس) پڕ دەکرێتەوە، پاشان بە توندی دەئاڵێنرێتەوە. ئاڵاوەکان لە مەنجەڵێکی قورسدا ڕادەخرێن. لە کاسەیەکی جیادا ماست لەگەڵ زەردێنەی هێلکە یان کەمێک ئارد لێ دەدرێت بۆ جێگیرکردنی (هەمان تەکنیک کە لە دۆکلیودا بەکار دەهێنرێت تا ماستەکە لە کاتی گەرمکردن شڕ نەبێت). ئاو تێک دەدرێت بۆ شلکردنی ماستەکە تا ببێتە شلەیەک وەک شۆربا. ئەم شۆربای ئەیرانە بەسەر دۆڵمە ڕیزکراوەکاندا دەڕژێنرێت تا تەنها دایانپۆشێت. قاپێکی قورس لەسەریان دادەنرێت تا ئاڵاوەکان لە ژێر شلەکەدا بمێننەوە. مەنجەڵەکە بە هێواشی دەهێنرێتە کوڵان و بۆ کاتژمێرێک یان زیاتر لەسەر نزمترین ئاگر دەلێنرێت. شۆربای ماستەکە لە کاتی لێناندا کەمێک چڕ دەبێتەوە و هەر دۆڵمەیەک بە سۆسێکی ترش و کرێمی دادەپۆشێت. خواردنە تەواوکراوەکە بە گەرمی پێشکەش دەکرێت؛ دۆڵمەکان لە حەوزە ماستەکەیاندا نەرم و ناسکن و نانیش بۆ هەڵمژینی سۆسەکە لەگەڵیان دەبێت.
ئەو شوێنەی دوو نەریت پێک دەگەن
ئەیران دۆڵمە هەیە چونکە چێشتلێنانی کوردی لە بەشە جیاوازە پێکەوەگونجاوەکان پێکدێت. تەکنیکی دۆڵمە، واتە پڕکردنەوەی گەڵایەک بە برنج و گۆشت، لە سەرانسەری زنجیرەکەدا دەردەکەوێت: یاپراخ (گەڵای ترێ لە تەماتەدا)، ئەڤەلیک دۆڵمە (گەڵای دۆکی کێوی و تۆڵە) و ترشکلی دۆڵمە (کەلەرم لە شۆربای سەماقدا). تەکنیکی لێنانی هێواش لە ماستدا بە هەمان ڕادە دەردەکەوێت: دۆکلیو (شۆربای ماست لەگەڵ دانەوێڵە)، کوتلک داو (پارچە خەمیرییەکان لە شۆربای ماستدا) و بەربەسێل (ماست لەگەڵ دانەوێڵە). ئەیران دۆڵمە پێکەوەیان دەبەستێت: تەکنیکێکی دۆڵمە کە بە تەکنیکێکی ماست دەلێنرێت. چێشتلێنانی کوردی بەم شێوەیە بێ پێویستی بە پێکهاتەی نوێ فراوان دەبێت؛ بە تێکەڵکردنەوەی شێوازە ناسراوەکان. هەمان پڕکەرەوەی برنج و گۆشت کە یاپراخ پێ دروست دەکرێت، کاتێک لەبری تەماتە لە ماستدا بە هێواشی دەکوڵێنرێت دەبێتە خواردنێکی بە تەواوی جیاواز. تەکنیکەکە هەمانە. شلەکە هەموو شتێک دەگۆڕێت.
ئەنجام
ئەیران دۆڵمە وتاری پەنجا و یەکەمە لەم زنجیرەیەدا و ئەو خواردنەیە کە نیشان دەدات چێشتلێنانی کوردی چۆن بیر دەکاتەوە. نە بە ڕێچکەی چێشتلێنانی جێگیر، بەڵکو بە تێکەڵەکان. دەزانیت چۆن گەڵایەک پڕ بکەیتەوە. دەزانیت چۆن لە ماستدا خواردن بلێنیت. پێکەوەیان دەخەیت و شتێکی نوێ دەردەکەوێت؛ نە لە هیچەوە داهێنراو، بەڵکو پێکهاتوو لە زانیارییەک کە بۆ چەندین نەوە کۆ بووەتەوە. ئەمە ڕێزمانی خواردنی کوردییە: کۆمەڵە وشەیەک لە تەکنیکەکان (پڕکردن، لێنانی هێواش لە شلەدا، هەوکردن، وشککردنەوە، برژاندن و سورکردنەوە) کە لەسەر کۆمەڵەیەک پێکهاتە جێبەجێ دەکرێت (ماست، گەنم، گۆشتی بەرخ، گیا کێوییەکان، سەماق، گوێز و هەنگوین). دوای پەنجا و یەک وتار، کۆمەڵە وشەکە نزیکە لە تەواوبوون. ئەیران دۆڵمە نیشان دەدات کە هەمیشە مەبەست بووە ئەم کۆمەڵە وشەیە چۆن بەکار بهێنرێت: نە وشە بە وشە، بەڵکو بە ڕستە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Kurdish-History.com؛ یاپراخ: دۆڵمەی کوردیی گەڵای ترێ (وەشانی شۆربای تەماتە)
Kurdish-History.com؛ دۆکلیو: شۆربای ماستی کوردی (هەمان تەکنیکی لێنانی هێواش لە ماستدا)
Kurdish-History.com؛ ئەڤەلیک دۆڵمە: گەڵای کێویی پڕکراوی کوردی (هەمان خێزانی دۆڵمە، گەڵای کێوی)
Kurdish-History.com؛ کوتلک: پارچە خەمیرییە کوردییەکان (کوتلک داو؛ هەمان تەکنیکی شۆربای ماست)