پێشەکی
لە پاییزی ساڵی 401 پێش زایین، دە هەزار بەکرێگیراوی یۆنانی خۆیان لە ناو قوڵاییی ئیمپراتۆریای فارسیدا گیرخواردوو بینی. خاوەنکارەکەیان، شازادەی فارسی کورشی بچووک، مردبوو؛ لە شەڕی کوناکسادا کوژرابوو. فەرماندەکانیان بە خیانەت کوژرابوون. بە دووریی هەزاران میل لە ماڵەوە و لە گەمارۆی هێزە دوژمنەکاندا، ناچار بوون بە شەڕ ڕێگای خۆیان بەرەو باکوور بە خاکێکی نەناسراودا بکەنەوە، بەرەو کەناری دەریای ڕەش. مەترسیدارترین بەشی ئەو کشانەوەیە شەڕ دژ بە فارسەکان نەبوو. تێپەڕبوون بوو بە چیاکانی کاردوخۆیدا.
زینۆفۆن، سەرباز و فەیلەسووفە ئەسینییەکە کە سەرکردایەتیی کشانەوەکەی کرد، ئەو ڕووبەڕووبوونەوەیەی لە ئەناباسیسەکەیدا تۆمار کرد؛ یەکێک لە دەقە بنەڕەتییەکانی ئەدەبی سەربازیی ڕۆژئاوا. گێڕانەوەکەی دەربارەی شەڕە حەوت ڕۆژەکە بە چیاکانی کاردوخۆیدا، کۆنترین وەسفی وردی گەلەکانی ئەو خاکەیە کە ئەمڕۆ کوردستانە. بۆ خوێنەرانی مێژووی کورد سەرچاوەیەکی چارەنووسسازە: یەکەم جارە کە شەڕکەرانی چیاکانی بەرزاییەکانی باکووری دیجلە لە تۆمارە مێژووییەکەدا دەردەکەون، بە چاوی سەربازێک کە شەڕی لەگەڵ کردوون و ڕێزی لێ گرتوون، نەک لە ڕێگەی نووسراوە نەخشکراوە لایەنگرەکانی دوژمنەکانیانەوە.
ناوەڕۆک
زینۆفۆن چی دەربارەی کۆمەڵگەکەیان پێمان دەڵێت؟
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
کاردوخۆیەکان کێ بوون؟
کاردوخۆیەکان، کە بە یۆنانی Carduchoi یان بە لاتینی Carduchiiیش دەنووسرێن، گرووپێک لە هۆزە شەڕکەرەکانی چیا بوون کە لە بەرزاییەکانی دۆڵی سەرەوەی دیجلە نیشتەجێ بوون؛ لەو ناوچەیەی لە ڕووباری بۆتانەوە بەرەو باشوور بە پارێزگای شرناخی ئەمڕۆی باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیادا درێژ دەبێتەوە. ئەم خاکە هاوتای ئەو ناوچە کۆنەیە کە دواتر بە گۆردیێن یان کۆردوێن ناسرا و تەواو لە ناوەندی خاکی مێژووییی کورددایە.
زینۆفۆن کاردوخۆیەکانی بە گەلێک وەسف کرد کە «ملکەچی پاشا»ی ئێران نەبوون؛ واتە سەربەخۆییی خۆیان لە ئیمپراتۆریای هەخامەنشی پاراستبوو، کە ئەو کاتە گەورەترین هێزی جیهان بوو. هەروەها بانگەشەیەکی سەرنجڕاکێشی تۆمار کرد: پاشای مەزنی ئێران جارێک سوپایەکی 120,000 کەسی ناردبوو بۆ چیاکانیان و یەکێکیش لەو سەربازانە بە زیندوویی نەگەڕابووەوە. جا ئەم ژمارەیە دروست بێت یان نا، ناوبانگێکی ڕاستەقینەی شکستناپەذیریی سەربازی پیشان دەدات کە کاردوخۆیەکان لە ناو گەلەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆندا بەدەستیان هێنابوو.
ڕەچەڵەکی نەتەوەیی و زمانیی کاردوخۆیەکان نادیارە. هەندێک زانا باوەڕیان وایە بە زمانێکی ئێرانیی کۆن دەدووان، کە ئەگەر وا بووبێت دەچنە ناو هەمان خێزانی فراوانی زمانی کە ماد و کوردەکانی دواتر سەر بەون. هەندێکی دیکە وتوویانە ڕەنگە گەلێکی نائێرانی بووبن کە دواتر لە دانیشتووانی کورددا لەخۆ گیراون. خودی ناوەکە، کاردوخۆی، لەلایەن چەندین زاناوە بە وشەی «کورد» بەستراوەتەوە، هەرچەندە ئەم پەیوەندییەی ڕەچەڵەکی وشە جێی مشتومڕە.
دە هەزارەکە و کشانەوەکەیان
لە ساڵی 401 پێش زایین، نزیکەی دە هەزار سەربازی بەکرێگیراوی یۆنانی وەک بەشێک لە گەشتێکی سەربازی بە سەرکردایەتیی کورشی بچووک ڕۆیشتنە قوڵاییی ئیمپراتۆریای فارسی؛ کورش هەوڵی دەدا تەختی ئێران لە براکەی، ئەرتەخشەستەی دووەم، بسەنێت. یۆنانییەکان لە شەڕی کوناکسا لە نزیک بابلدا شەڕیان کرد و هێزە فارسە بەرامبەرەکانیان پەرتەوازە کرد؛ بەڵام کورش خۆی لە شەڕەکەدا کوژرا و سەرکەوتنەکەیان بێمانا بوو.
فەرماندە یۆنانییەکان، کە بە دووریی هەزاران میل لە ماڵەوە گیر خواردبوون، پاشان لە ژێر ئاڵای ئاگربەستدا لەلایەن تیسافەرنیسی ساتراپی فارسییەوە کوژران. زینۆفۆن، ڕۆشنبیرێکی ئەسینی و قوتابیی سوقرات کە وەک خۆبەخش بە گەشتەکەوە پەیوەست بووبوو، وەک یەکێک لە سەرکردە نوێیەکان سەری هەڵدا. سوپاکەی ڕازی کرد بە درێژاییی دیجلە بەرەو باکوور و چیاکان بڕوات، بە ئامانجی گەیشتن بە نیشتەجێگە یۆنانییەکانی کەناری دەریای ڕەش. ڕاستەوخۆترین ڕێگا بە خاکی کاردوخۆیدا تێدەپەڕی.
حەوت ڕۆژ لە چیاکان
گێڕانەوەکەی زینۆفۆن دەربارەی تێپەڕبوون بە چیاکانی کاردوخۆیدا یەکێکە لە زیندووترین دەقە سەربازییەکان کە لە جیهانی کۆنەوە ماونەتەوە. یۆنانییەکان بە ئاگاداری لە ناوبانگی ئەو گەلەی لەوێ دەژیا چوونە ناو بەرزاییەکان. ئەوەی دوای ئەوە هات حەوت ڕۆژ شەڕی بەردەوام بوو لە هەندێک لە ئەستەمترین خاکەکان کە سوپاکە هەرگیز ڕووبەڕووی بووبووەوە.
کاردوخۆیەکان بە تەکتیکی ناسراوی شەڕی گەریلا لە چیاکاندا دەجەنگان. بەرزاییەکانی سەرووی دەربەندە تەسکەکانیان دەگرت و تیر و بەردی قەڵەماسەنگ و تاشەبەردیان بەسەر ڕیزە یۆنانییەکەی خوارەوەدا دەباراند. خۆیان لە شەڕی ئاشکرا دژ بە هۆپلیتە یۆنانییەکان دەبوارد، کە زرێی قورس و ڕیزبەندیی ڕێکوپێکیان لە شەڕی زەویی ڕاستدا نزیکەی شکستناپەذیر دەکردن. لەبری ئەوە، کاردوخۆیەکان خاکیان وەک چەک بەکار دەهێنا؛ لە پێگەگەلێکەوە لێدانیان دەدا کە یۆنانییەکان نەیاندەتوانی پێیان بگەن، پاشان پێش ئەوەی دژەهێرش ڕێک بخرێت لە چیاکاندا ون دەبوونەوە.
زینۆفۆن تۆماری کرد کە کاردوخۆیەکان کەوانەی درێژی زۆر بەهێزیان بەکار دەهێنا؛ ئەوەندە گەورە بوون کە یۆنانییەکان دەیانتوانی کەوانە دەستبەسەرکراوەکان وەک ڕمی هاوێشتن بەکار بهێنن. تیرەکانیان ئەوەندە درێژ بوون کە، بەپێی گێڕانەوەکان، سەربازە یۆنانییەکان هەڵیاندەگرتن و وەک تیرە هاوێشتنییەکان دەیانهاویشتەوە. شەڕەکە بێوەستان بوو. لە دەربەندێکی زۆر گرنگدا، زینۆفۆن هێزەکەی دابەش کرد: 8,000 کەسی نارد بۆ هێرشێک بۆ لادانی سەرنجی دوژمن، لە کاتێکدا خۆی لە ژێر پەردەی بارانێکی تونددا سەرکردایەتیی 2,000 سەربازی کرد بۆ سووڕانەوە بە دەوری پێگەی سەرەکیی کاردوخۆی، لە ڕێگایەکەوە کە دیلێکی گیراو ئاشکرای کردبوو. ئەو هێزەی بە دەوری پێگەکەدا سووڕابووەوە، لە سپێدەدا هێرشی کرد و دەنگی بۆڕیی بەکار هێنا بۆ نیشاندانی سەرکەوتنەکەی و پەرتەوازەکردنی بەرگریکەران.
یۆنانییەکان سەرئەنجام بە شەڕ ڕێگای خۆیان کردەوە و تێپەڕین، بەڵام زینۆفۆن تێبینیی کرد کە ئەو حەوت ڕۆژەی لە چیاکانی کاردوخۆیدا بەسەریان برد، زیاتر لە تەواوی هەڵمەتەکەیان دژ بە سوپای فارسی قوربانییان لێ کەوتەوە. بۆ هێزێک لە سەربازە پیشەییە شەڕئازموودەکان، ئەمە دانپێدانانێکی سەرنجڕاکێش بوو و بەڵگەیەکی کاراییی سەربازیی شەڕکەرانی بەرزایی بوو.
زینۆفۆن چی دەربارەی کۆمەڵگەکەیان پێمان دەڵێت؟
جگە لە ڕووبەڕووبوونەوە سەربازییەکان، ئەناباسیسی زینۆفۆن دیمەنی دەگمەنی ژیانی ڕۆژانەی کاردوخۆیەکان پێشکەش دەکات. گوندەکانیان بە هەبوونی کۆگای دەوڵەمەندی دانەوێڵە و شەرابی کۆن کە لە حەوزی گەچکراودا هەڵدەگیرا و قاپوقاچی لێنانی خواردنی بڕۆنزی وەسف دەکات. ئەمە وێنەی کۆچەری سەرەتاییی چیا نەبوو؛ بەڵگەی کۆمەڵگەیەکی کشتوکاڵیی نیشتەجێ و ئاوەدان بوو کە شێوازی پێشکەوتووی هەڵگرتنی خواردن و کانزاکاریی هەبوو.
کاردوخۆیەکان لە گوندی بەردین دەژیان کە لەگەڵ خاکی شاخاویدا گونجێنرابوو. لە ڕووی سیاسییەوە سەربەخۆ بوون و ملکەچی هیچ هێزێکی دەرەکی نەبوون؛ وا دەر دەکەوێت بە سیستەمێکی حوکمڕانیی هۆزی یان لە ئاستی گونددا کاریان کردبێت، لەبری پاشایەتییەک کە دەسەڵاتەکەی لە ناوەنددا کۆ کرابێتەوە. ڕێکخستنی سەربازییان نافەرمی بەڵام زۆر کارا بوو: هەموو پیاوێک شەڕکەر بوو، لە منداڵییەوە لە کەوانە و قەڵەماسەنگ شارەزا بوو و تەواوی دانیشتووان دەیانتوانی بە خێرایی کۆ ببنەوە بۆ بەرگری لە خاکەکەیان دژ بە داگیرکردن.
لە کاردوخۆیەوە بۆ گۆردیێن
لە چەندین سەدەی دوای ڕووبەڕووبوونەوەکەی زینۆفۆندا، گەلی ئەم ناوچەیە لە سەرچاوە کلاسیکییەکاندا بە کۆمەڵێک ناوی پەیوەندیدارەوە دەردەکەوێت: گۆردیای و کۆردیای و سەرئەنجام گۆردیێن یان کۆردوێن. لە نێوان نزیکەی 165 و 95 پێش زایین، لە کاتی داڕمانی ئیمپراتۆریای سەلەوکیدا، پاشایەتییەکی سەربەخۆیان دامەزراند؛ پاشایەتیی گۆردیێن لە ناوچە شاخاوییەکەی باشووری دەریاچەی وان. ئەم پاشایەتییە وەک دەوڵەتێکی بەربەستی بچووک بەڵام لە ڕووی ستراتیژییەوە گرنگ کاری دەکرد لە نێوان هێزە مەزنەکانی ڕۆما و ئەرمەنستان و پارتدا.
گۆڕان لە کاردوخۆیە هۆزییەکانی سەردەمی زینۆفۆنەوە بۆ گۆردییە پاشایەتیسازەکانی سەردەمی هێلێنیستی، گەلێک پیشان دەدات کە توانای گەشەی سیاسیی هەبوو، لەگەڵ پاراستنی ناسنامە بنەڕەتییەکەیان وەک شەڕکەرانی چیا. سەرچاوە مەسیحییە سریانییەکان دواتر هەمان ناوچەیان بە بەیت قەردو، «خاکی قەردو»، ناو دەبرد و ناوە کۆنەکەیان بە درێژاییی کۆتاییی سەردەمی کۆن و تا سەردەمی ئیسلامی پاراست. ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکای ساڵی 1911 گۆردیێنی بە ناوچەی بۆتان ناساند کە تا سەدەی نۆزدەهەمیش ناوەندێکی هێزی سیاسیی کورد مایەوە.
کاردوخۆیەکان و ناسنامەی کوردی
ناساندنی کاردوخۆیەکان بە باوباپیرانی کورد یەکێکە لە کۆنترین بانگەشەکانی لێکۆڵینەوە مێژووییەکانی کورد. لێکچوونی ناوەکانی کاردوخۆی و کورد سەرنجڕاکێشە و هاوپۆشیی جوگرافیاییی نێوان خاکی کاردوخۆی و نیشتمانی کورد وردە. هەمان ئەو چیا و دۆڵ و دەربەندانەی زینۆفۆن وەسفی کردوون، هەر لە کۆنترین تۆمارە مێژووییەکانەوە، بە بەردەوامی دانیشتووانی کورد لێیان نیشتەجێ بوونە.
بەڵام زانایانی سەردەمی نوێ لەسەر پەسەندکردنی ئەم پەیوەندییە کۆدەنگ نین. بابەتی ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا دەربارەی کاردوخی ئاماژە بە نادیاریی ناسنامەی نەتەوەیی و زمانییان دەکات. هەندێک توێژەر وتوویانە ڕەنگە ناوی کاردوخۆی لە ڕەگێکی ناوخۆییی نائێرانییەوە هاتبێت و ڕەنگە لێکچوونەکەی بە «کورد» ڕێکەوت بێت یان ئەنجامی تێکەڵکردنی دواتری نووسەرە یۆنانی و لاتینییەکان بێت کە ناوی ئاشنایان بۆ گەلی نائاشنا بەکار دەهێنا. زمانناس دی. ئێن. مەکەنزی لە لێکۆڵینەوە کاریگەرەکەی ساڵی 1961 دەربارەی ڕەچەڵەکی کوردی، بە وریاییەوە مامەڵەی لەگەڵ پەیوەندیی کاردوخۆی و کورد کرد.
ئەوەی بە دڵنیاییەوە دەکرێت بوترێت ئەمەیە: کاردوخۆیەکان بە وردی نیشتەجێی ئەو خاکە بوون کە بوو بە نیشتمانی کورد. بە وردی هەمان شێوازی بەرەنگاربوونەوەی سەربازیی پشتبەستوو بە چیایان پیشان دا کە مێژووی کوردی بۆ دوو هەزار و پێنج سەد ساڵی دواتر دیاری دەکرد. جا باوباپیرانی ڕاستەوخۆی کورد بووبن یان گەلێکی جیاواز بووبن کە دواتر لە دانیشتووانی کورددا لەخۆ گیراون، چیرۆکەکەیان لە مێژووی کوردستان لێک جیا ناکرێتەوە. چیاکان نەگۆڕان. ڕەنگە ئەو گەلەی بەرگرییان لێ دەکرد لە چەندین سەدەدا زمان و ناو و ڕێوڕەسمە ئایینییەکانیان گۆڕیبێت، بەڵام شێوازی سەربەخۆییی بەرزایی بەردەوام بوو.
میرات
گێڕانەوەکەی زینۆفۆن دەربارەی کاردوخۆی کاریگەرییەکی بەردەوامی لە دەرەوەی لێکۆڵینەوە کلاسیکییەکان هەبووە. ئەناباسیس بە درێژاییی مێژوو بوو بە خوێندنەوەیەکی پێویست بۆ فەرماندە سەربازییەکان؛ دەگوترێت ئەسکەندەری مەزن پێش هێرشەکەی خۆی بۆ داگیرکردنی ئێران خوێندبێتیەوە. بۆ هۆشیاریی نەتەوەییی کورد، بەشی کاردوخۆی شتێک پێشکەش دەکات کە نرخەکەی پێوانە ناکرێت: گێڕانەوەیەکی سەربەخۆ و نادوژمنکار و ڕاستەوخۆ لە گەلێکی ئازادی بەرزایی کە بەرگری لە چیاکانی خۆی دەکات دژ بە یەکێک لە پیشەییترین سوپاکانی جیهانی کۆن.
کاردوخۆیەکان بە بەربەری یان دڕندە وەسف نەکران؛ بە شەڕکەرە بەهێزەکان وەسف کران کە لە گوندی پڕ لە کەلوپەلدا دەژیان و شەرابی خۆیان دروست دەکرد و قاپوقاچی بڕۆنزییان دروست دەکرد. سەربەخۆ و داگیرنەکراو و مەترسیدار بوون. بۆ گەلێک کە مێژووی زۆرجار لەلایەن دوژمنەکانییەوە نووسراوە، گێڕانەوە ڕێزدارانەکەی زینۆفۆن سەرچاوەیەکی سەرەتاییی دەگمەن و بەنرخە. پێمان دەڵێت 2,400 ساڵ لەمەوبەر چیاکانی کوردستان نیشتمانی گەلێکی ئازاد بوون کە تا مردن شەڕی دەکرد، لەبری ملکەچبوون بۆ هەر ئیمپراتۆریایەک. ئەوە نەگۆڕاوە.
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
401 پێش زایین — شەڕی کوناکسا؛ کورشی بچووک دەکوژرێت؛ بەکرێگیراوە یۆنانییەکان لە ئیمپراتۆریای فارسیدا گیر دەخۆن
401 پێش زایین — فەرماندە یۆنانییەکان لەلایەن تیسافەرنیسەوە دەکوژرێن؛ زینۆفۆن فەرماندەیی وەردەگرێت و سەرکردایەتیی کشانەوە بەرەو باکوور دەکات
401–400 پێش زایین — شەڕی حەوت ڕۆژ بە چیاکانی کاردوخۆیدا؛ یۆنانییەکان زیاتر لە هەموو شەڕەکانی پێشوویان دژ بە فارسەکان قوربانییان لێ دەکەوێتەوە
400 پێش زایین — یۆنانییەکان لە تراپیزۆس یان ترابزۆن دەگەنە دەریای ڕەش؛ زینۆفۆن هاوارە بەناوبانگەکەی «تالەتتا! تالەتتا!» تۆمار دەکات؛ «دەریا! دەریا!»
نزیکەی دەیەی 370ەکانی پێش زایین — زینۆفۆن ئەناباسیس دەنووسێت و یەکەم گێڕانەوەی وردی کاردوخۆیەکان دەپارێزێت
نزیکەی 165–95 پێش زایین — پاشایەتیی گۆردیێن وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ لە کاتی داڕمانی ئیمپراتۆریای سەلەوکیدا دادەمەزرێت
69 پێش زایین — فەرماندەی ڕۆمی، لوکولۆس، لە شەڕی سێیەمی میتراداتیدا گۆردیێن داگیر دەکات
پرسیارە باوەکان
کاردوخۆیەکان کێ بوون؟
کاردوخۆیەکان گرووپێک لە هۆزە شەڕکەرەکانی چیا بوون کە لە بەرزاییەکانی دۆڵی سەرەوەی دیجلە لەو شوێنەی ئەمڕۆ باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیایە، نیشتەجێ بوون. بە تایبەتی لە ئەناباسیسی زینۆفۆنەوە ناسراون، کە وەسفی ئەوە دەکات چۆن لە ساڵی 401 پێش زایین بۆ حەوت ڕۆژ شەڕیان لەگەڵ دە هەزارە یۆنانییە کشاوەکان کرد. لە فەرمانڕەواییی فارسی سەربەخۆ بوون و ناوبانگی شکستناپەذیریی سەربازییان هەبوو.
ئایا کاردوخۆیەکان باوباپیرانی کورد بوون؟
ئەمە یەکێکە لە مشتومڕئامێزترین پرسیارەکانی لێکۆڵینەوە مێژووییەکانی کورد. ناوی کاردوخۆی بە «کورد» بەستراوەتەوە و هاوپۆشیی جوگرافیاییی بە نیشتمانی کوردەوە وردە. چەندین زانا و نەریتی نەتەوەییی کورد پەیوەندییەکە پەسەند دەکەن. بەڵام هەندێک توێژەری سەردەمی نوێ پرسیار لەوە دەکەن کە ئایا لێکچوونەکە ڕێکەوتە یان نا و تێبینیی ئەوە دەکەن کە ناسنامەی نەتەوەیی و زمانیی کاردوخۆیەکان هێشتا نادیارە.
لە شەڕی زینۆفۆن لەگەڵ کاردوخۆیەکاندا چی ڕوویدا؟
دە هەزارە یۆنانییەکە لە کاتی کشانەوەیان لە ئێران لە 401-400 پێش زایین، حەوت ڕۆژ بە شەڕ بە چیاکانی کاردوخۆیدا تێپەڕین. کاردوخۆیەکان تەکتیکی گەریلایان بەکار هێنا؛ تیرهاوێشتن و تاشەبەردهاوێشتن لە بەرزاییەکانی سەرووی دەربەندە تەسکە شاخاوییەکان. زینۆفۆن تۆماری کرد کە یۆنانییەکان لەم حەوت ڕۆژەدا زیاتر لە هەموو شەڕەکانیان دژ بە سوپای فارسی قوربانییان لێ کەوتەوە.
ئەناباسیس چییە؟
ئەناباسیس بەرهەمێکی مێژووی سەربازییە کە سەربازە ئەسینییەکە، زینۆفۆن، نووسیویەتی؛ ئەگەری زۆر هەیە لە دەیەی 370ەکانی پێش زایین نووسرابێت. گەشتی سەربازیی دە هەزار بەکرێگیراوی یۆنانی بۆ ناو ئیمپراتۆریای فارسی و کشانەوە درێژەکەیان بۆ کەناری دەریای ڕەش، دوای مردنی خاوەنکارەکەیان کورشی بچووک، وەسف دەکات. یەکێکە لە دەقە بنەڕەتییەکانی ئەدەبی سەربازیی ڕۆژئاوا و کۆنترین گێڕانەوەی وردی گەلەکانی ئەو شوێنە دەگرێتەوە کە ئەمڕۆ کوردستانە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Xenophon — Anabasis (The March Up Country)، کتێبەکانی III–IV
Dandamayev, M.A. — Carduchi, Encyclopaedia Iranica, 1990
MacKenzie, D.N. — The Origins of Kurdish, Transactions of the Philological Society, 1961
Marciak, M. — Sophene, Gordyene, and Adiabene: Three Regna Minora of Northern Mesopotamia, Brill, 2017
GreekReporter — When Ancient Greeks Clashed with the Kurds in the Rugged Zagros Mountains, 2026
Encyclopaedia Britannica — Gordyene / Corduene