گۆڤاری مێژووی کورد
وتارەکانی پۆلی «هونەر و کولتووری کوردی».
460 وتار بە سۆرانی بەردەستە.
تاسکەبابی شلەی کوردیی پیاز و گۆشتی بەرخە لە مەنجەڵی گڵیی زستاندا؛ لە کوردستان بە «ئاوی پیاز» ناسراوە و چەند کاتژمێرێک بە هێواشی لەگەڵ لیمۆی وشک و دارچین و پیازی بچووک لێ دەندرێت. هێمای خواردنی دڵخۆشکەری کوردییە لە سادەترین و بەخۆراکترین شێوەیدا.
وتارەکە بخوێنەوەگەنم ناوی کوردیی ئەم دانەوێڵەیەیە؛ گەنمی ئاینکۆرن، باوباپیری هەموو گەنمی نان، یەکەم جار لە شاخی قەرەچەداغی نزیک دیاربەکر / ئامەد لە باکووری کوردستان بەکێڵگەیی کراوە. شاخەکانی کوردستان ئەو شوێنەن کە جوتیاری لێیان دەستی پێ کرد.
وتارەکە بخوێنەوەزەیتوون بەرهەمێکی کوردییە؛ توێژینەوەیەکی ساڵی 2013 کە پێداچوونەوەی هاوتایانی بۆ کراوە، دۆزییەوە کە دارەکە یەکەم جار لە شاخەکانی باشووری تاوڕۆسی ناوچەی کوردی بەکێڵگەیی کراوە. بەرهەمە ناسراوەکەی دەریای ناوەڕاست بنەچەی سەرەکیی لە دەستی کورددایە.
وتارەکە بخوێنەوەنانی بەیانیی کوردیی وان خوانێکی پازدە تەبەقی بچووک یان زیاترە؛ پەنیری گیادار و قەیماغ و هەنگوین و ڕەچەل و نان و هێلکە و ڕاشی لەگەڵ دۆشاو و چای بێ‌کۆتایی. ئەو نەریتە ڕازاوەی نانی بەیانی کە دەدرێتە پاڵ وانی کوردی، ئێستا دامەزراوەیەکی خۆشەویستە لە وان کەهڤاڵتی ئەڤیی ئیستانبوڵ.
وتارەکە بخوێنەوەپەستیل پەستێڵی کوردیی ترێی وشککراوەیە؛ ئاوی ترێ بە ئارد چڕ دەکرێتەوە و هەموو تشرینی یەکەمێک لە دروێنەی بەکۆمەڵدا بە دەنگی کلام لە خۆر وشک دەکرێتەوە. خواردنی سووکی زستانە کە لە دەوری گوێز دەپێچرێت، دوا پاشەکەوتی پاییزی کوردی.
وتارەکە بخوێنەوەمەنگەڵ منقەڵی خەڵووزی کوردییە؛ دامەزراوەیەکی کۆمەڵایەتی کە خێزانەکان پاشنیوەڕۆی هەینی لە دەوری خەڵووز کۆ دەبنەوە. نەریتی کەبابی کوردی کەبابی کوردی، کەبابی وان، و شیش و کۆفتە و جگەر لەخۆ دەگرێت کە هەموویان لەگەڵ پیازی سوماق‌دار و نان و ماست پێشکەش دەکرێن.
وتارەکە بخوێنەوەقەیسی زەردەڵووی وشککراوەی کوردییە؛ هاوین لە خۆردا وشک دەکرێتەوە و بە درێژایی زستان هەڵدەگیرێت و دڵی قەیسی و کشمشە، خورشە کلاسیکییە کوردییەکەی بۆنەکان کە گۆشتی بەرخ و قەیسی و کشمشی تێدایە. لە باخەکانی زاگرۆسەوە تا سفرەی جەژن.
وتارەکە بخوێنەوەگوێز ئەو دارە کوردییەیە کە باوباپیرە کێوییەکانی لە شاخەکانی زاگرۆس، دڵی کوردستان، دەڕوێن. وەک ترشی و لە شیلە و هەڵوادا بەکار دەهێنرێت و زستان لەگەڵ چا دەشکێنرێت؛ یەکێکە لە کۆنترین و فرەبەکارهێنانترین خواردنەکانی چێشتلێنخانەی کوردی.
وتارەکە بخوێنەوەهەنار میوەی هەناری کوردییە؛ لە هەڵەبجە و هەورامان و شارەزوور دەچێنرێت، هەم لە یارسان و هەم لە ئیسلامدا پیرۆزە و وەک ئاو و دانەی وشککراوە و دۆشاوی پاییز بەکار دەهێنرێت. میوەیەکی نموونەیی کوردستانی.
وتارەکە بخوێنەوەنان وشەی کوردییە بۆ نان و بۆ خودی خواردن. هەر بەیانییەک ژنانی کورد لە تەنوور، فڕنە گڵینە کوردییەکە، نانی دەکەن و بنەمای هەر ژەمێکە لە خوانی کوردیدا، لە نانی بەیانی لەگەڵ هەنگوینەوە تا خورشی خوان کە پارچە نانی تەخت هەڵیدەمژێت.
وتارەکە بخوێنەوەسوماق ناوە کوردییەکەی بەهاراتە کێوییە سوورە تۆخەکەی شاخە لە دڵی ترشیی کوردیدا. بە هاڕاوی لەسەر گۆشتی برژاو دەخرێت، بۆ خورشە ترشەکانی وەک مەفتوونە لە ئاودا نوقم دەکرێت و لە پیازی تەنیشت کەباب دەپرژێنرێت؛ ئەو بەهاراتەیە کە بنەمای خۆشەویستیی چێشتلێنانێکی تەواوە بۆ ترشی.
وتارەکە بخوێنەوەڕێواس ناوە کوردییەکەی ڕێواسی کێوی (Rheum ribes)ە؛ بەهار لە لێژاییەکانی شاخ کۆ دەکرێتەوە، بە خاوی لەگەڵ خوێ و سوماق دەخورێت و بە «موزی کوردی» دەناسرێت. خواردنە سووکە ترشەکەی بەهارە لە دڵی نەریتی کۆکردنەوەی گیا کێوییەکانی کورددا.
وتارەکە بخوێنەوەڕۆن (ڕۆوان) ڕۆنی کەرەی پاڵاوتەی کوردییە؛ لە کەرەی مەشکدراوی مەشکە پووستینەکە لە لەوەڕگە بەرزەکەی زۆزانی هاوین دروست دەکرێت، پاشان دەپاڵێورێت و بۆ زستان لە گۆزەی گڵدا هەڵدەگیرێت. لە سەدەکانی ناوەڕاستەوە بۆ بۆنی گوڵە کێوییەکان ستایش کراوە و چەوریی چێشتلێنانە لە دڵی چێشتلێنخانەی کوردیدا.
وتارەکە بخوێنەوەهەلاوی وشەی کوردییە بۆ حەڵوا؛ ئارد یان سمید کە لە کەرەدا دەبرژێت و شیرین دەکرێت و هەم لە کۆبوونەوەکانی ماتەم و هەم لە هاوسەرگیری و ئاهەنگەکاندا دروست دەکرێت. ئەو شیرینییەی خێزانە کوردەکان لە هەر ئاستانەیەکی ژیاندا بەشی دەکەن.
وتارەکە بخوێنەوەکابورگا دۆڵماسی پەراسووە پڕکراوەکانی بەرخی ئامەد (دیاربەکر)ە؛ پەراسووی بەرخ کە بە برنجی بەهاراتدار، بادەم، مێوژی بچووک و تۆوی دار سنەوبەر پڕ دەکرێت و بۆ کاتژمێران بە هێواشی لێ دەنرێت. خوانە مەزنە کوردییەکەی گۆشتە بۆ جەژنی قوربان و هاوسەرگیری.
وتارەکە بخوێنەوەدووشاڤ دۆشاوی کوردیی ترێیە؛ ئاوی میوە کە بە کوڵاندن دەکرێتە شیرینکەرێکی سروشتیی تاریک و لەگەڵ تەحین وەک ڕاشی و دووشاڤ دەخورێت. لەگەڵ هەنگوین و گوڵ، یەکێکە لە شیرینییە کۆنەکانی ئاشپەزخانەی کوردی، کە لە پاییزدا دروست دەکرێت بۆ ئەوەی لە ماوەی زستاندا بمێنێتەوە.
وتارەکە بخوێنەوەسیرمۆ سیری کێوییە کە لە شاخە کوردییەکانی وان و هەکاری و بەتلیس کۆ دەکرێتەوە؛ یەکێکە لە یەکەم سەوزە تازەکانی بەهار، لەگەڵ هێلکە و لە ناندا دەخورێت، گیا بەهانرخەکەی پەنیرە گیادارەکەی وانە و بۆ هەڵگرتن ترش دەکرێت یان وشک دەکرێتەوە.
وتارەکە بخوێنەوەترشی وشەی کوردییە بۆ سەوزەی ترشکراو؛ سەوزەی پارێزراو لە ئاوی سرکە و خوێدا، کە ناوەکەی لە «ترش»ەوە هاتووە. لقە ترشەکەی کۆگای خواردنی زستانی کوردی و ڕووخساری ڕۆژانەی خۆشەویستیی کورد بۆ تامی ترشە.
وتارەکە بخوێنەوەزەردە پودینگە زێڕینەکەی برنج و زەعفەرانی ئاهەنگگێڕانی کوردە؛ بە ئاو دروست دەکرێت نەک شیر، بە گولاو بۆنخۆش دەکرێت و لە نەورۆز، هاوسەرگیری و ئاهەنگەکاندا پێشکەش دەکرێت. شیرینییەکی میزۆپۆتامیای کۆنە کە لە دڵی شێوازی نیشاندانی خۆشترین ڕۆژەکانی کورددایە.
وتارەکە بخوێنەوەبوریان گۆشتی لە چاڵدا برژاوی شارە کوردییەکانی بەتلیس و سێرتە؛ بزن یان بەرخێکی تەواو کە لە بیرێکی قوڵ و داخراوی ژێر زەویدا لەسەر خەڵووزی دار بە هێواشی لێ دەنرێت، تەنها خوێی بەردی لێ دەدرێت و لەسەر نانی تەخت پێشکەش دەکرێت. خواردنێکی ئاژەڵدارییە کە بردراوەتە «کوردستانی بچووک»ی ئیستانبوڵ.
وتارەکە بخوێنەوەدارەخ (مولێتی مرواری، Alburnus tarichi) تاکە ماسییە کە دەتوانێت لە ئاوی سۆدای دەریاچەی وان بژی؛ خواردنێکی سەرەکیی گوندە کوردییەکانی دەوروبەری دەریاچەکەیە، بە سوورکراوە یان برژاوە دەخورێت و بۆ زستان خوێی لێ دەدرێت و وشک دەکرێتەوە، بە بازدانی وەک سالمۆن لە کاتی هێلکەداندا بەناوبانگە.
وتارەکە بخوێنەوەپەنیرێ گیایی (ژاژی؛ ڤان ئۆتلو پەینیری) پەنیری گیای کێویی کوردیی وان (ڤان)ە؛ پەنیری شیری مەڕ کە گیای کۆکراوەی شاخ، وەک سیرمۆ، تێیدا بڵاو کراوەتەوە و دڵی ژەمە بەناوبانگەکەی بەیانیی وانە.
وتارەکە بخوێنەوەڕەچەڵ وشەی کوردییە بۆ مورەببا؛ میوەی تەواوی شاخاوی (توو، هەنجیر، بەهی، گوێز و گەڵای گوڵ) کە لە شەربەتدا پارێزراوە. لقە شیرینەکەی ڕۆژژمێری پاراستنی خواردنی کوردی و ڕازاوەیەکی سفرەی بەیانیی کوردییە.
وتارەکە بخوێنەوەکڵێچە (کولێچە) کولێچەی خورمای کوردیی جەژنە؛ شیرینییەکی هەویریی بۆنخۆش بە هێل کە بە خەمێری خورما پڕ دەکرێتەوە، بە کۆمەڵێکی زۆر نان دەکرێت و لەگەڵ چا پێشکەش دەکرێت. لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بە «کلیچە»ی عێراقی دەناسرێت و ئەم زنجیرەیە ناوە کوردییەکەی دەگەڕێنێتەوە.
وتارەکە بخوێنەوە