گۆڤاری مێژووی کورد
وتارەکانی پۆلی «هونەر و کولتووری کوردی».
460 وتار بە سۆرانی بەردەستە.
مەفتوونە خورشە ترشە سیردارەکەی ئامەد (دیاربەکر)ە، گەورەترین شاری کوردی؛ گۆشتی بەرخ و سەوزەی وەرزی کە لەگەڵ سیر و ئاوی سوماقلێگیراو لێ دەنرێن. خواردنێکی میراتییە کە بە ناونیشانە تورکییەکە تۆمار کراوە و شاری کوردیی ئامەد لە پشتیدایە.
وتارەکە بخوێنەوەسڵق و هێک، سڵق و هێلکەی کوردی، ژەمێکی ماڵەوەییی نێوان بەیانی و نیوەڕۆیە لە سڵقی نەرمکراو کە هێلکەی کوڵێنراوی بێ توێکڵ یان سوورکراوەی لەسەر دادەنرێت و لەگەڵ نانی تەخت پێشکەش دەکرێت. خواردنێکی ڕۆژانەیە کە لە دەفتەرەکانی ڕێنماییی چێشتلێنانی چێشتلێنەرە ئاوارە کوردەکانی وەک پەری باباندا بۆ تاراوگە بردراوە.
وتارەکە بخوێنەوەئاوەلیک (ئەوەلیک) دۆک / ترشۆکەیەکی کێوییە کە لە بەهاردا لە بەرزاییەکانی کوردستان کۆ دەکرێتەوە؛ لە دۆڵمە و خواردنەکانی نیسک و هێلکە بەکار دەهێنرێت و بۆ زستان بە شێوەی بیسک وشک دەکرێت. سەوزەیەکی کێوی کۆکراوە کە خۆراکێکی هەڵگیراویشە و چوارینەی سەوزە کێوییە کۆکراوە کوردییەکان تەواو دەکات.
وتارەکە بخوێنەوەقەلی گۆشتە کوردییەکەی ئاکرێیە کە لە چەوریی خۆیدا لێ دەنرێت و هەڵدەگیرێت؛ گۆشتی پڕچەوریی بەرخ بە شیلەی خۆی لێ دەنرێت و لە چەوریی خۆیدا داخراو دەپارێزرێت، پاشان لەسەر برنج لەگەڵ سۆسی قەیسی پێشکەش دەکرێت و لە نەورۆزدا لە مەنجەڵە گەورەکان لێ دەنرێت. بەشی گۆشتە لە نەریتی کوردیی پاراستنی خۆراک بۆ زستان.
وتارەکە بخوێنەوەسەیران دەرچوونە کوردییەکەیە بۆ شاخ؛ نەریتێکی خۆشەویستە کە لە نەورۆزدا دەگاتە لووتکە، سفرەی دۆڵمە و گۆشتی برژاو و ماستاو و نان لەسەر لێژاییەکان ڕادەخرێت و چا لەسەر ئاگر دەم دەکرێت. 100ەمین وتاری زنجیرەکە: شاخ وەک سفرەی کوردی.
وتارەکە بخوێنەوەشەمبورەک (شەمبورەک، شەمبوراک) نانۆچکەیەکی پڕگۆشتی کوردییە لە ماردینەوە بۆ خواردن بە دەست؛ هەویری باریک بەسەر گۆشتی هاڕاو و بەهاراتداردا تا دەکرێت، لە فڕندا دەکرێت یان سوور دەکرێتەوە و بە گەرمی لەگەڵ ئەیران یان دۆ دەخورێت. لە کورت بۆرەگی جیاوازە و ئێستا خواردنێکی هەویریی بەناوبانگی کوردییە لە ئۆرشەلیم.
وتارەکە بخوێنەوەچای کوردی چایەکی ڕەشی تۆخ و شیرینە کە لە ئیستیکان پێشکەش دەکرێت؛ خواردنەوەی «دووەم دوای ئاو». چا تەنها لە نزیکەی ساڵی 1895دا گەیشتە کوردستان، بەڵام چایخانە بووە مەکۆیەکی مەدەنیی کوردی بۆ شاعیران، سیاسەت و چیرۆکگێڕانەوە.
وتارەکە بخوێنەوەهەنگوین، هەنگوینی کێویی شاخەکانی کوردستان، لە لایەن هەنگەکانەوە بە کۆکردنەوە لە گوڵە کێوییەکانی بەرزاییەکانی زۆزان دروست دەکرێت، لە سلێمانییەوە تا کەندووە دارینەکانی قاراقۆڤانی هەکاری بەهادارە و بە زانستی سەلمێنراوە کە ستانداردەکانی یەکێتیی ئەورووپا جێبەجێ دەکات. خواردنێکی بەناوبانگی کوردی و قوربانیی ململانێی شاخەکانە.
وتارەکە بخوێنەوەکادە (کادێ) نانێکی پڕکراوی کوردییە؛ هەویر بەسەر پەنیر و سەوزەدا تا دەکرێت، لەسەر ساج ئامادە دەکرێت و ڕەشکەی بەسەردا دەپرژێنرێت. جولەکە کوردەکانی زاخۆ وەک نانی شاووعۆت، «شاژنی سەر سفرە»، بەهای پێ دەدەن و لە نێوان کۆمەڵگەکانی کوردستاندا هاوبەشە.
وتارەکە بخوێنەوەشفتە (شفتا) کۆفتە تەختە سادە سوورکراوە کوردییەکەیە؛ گۆشتی هاڕاو، پیاز، جەعفەری و بەهارات، کە بە پەتاتە و نان بڕەکەی زیاد دەکرێت. خواردنێکی خۆشەویستی ماڵەوە، سەیران و ڕەمەزانە لە سەرانسەری کوردستان و دیاسپۆرادا، کە بە دەگمەن لە چێشتخانەکاندا دەبینرێت.
وتارەکە بخوێنەوەتەرخێنە خۆرەشتێکی تێرکەرەوەی زستانەی کوردییە لە کوردستانی عێراق؛ پاقلەمەنی، گوێز، چەوەندەر و گۆشت، کە بە ناوی بازنە تەختە وشک و ترشێنراوەکانی سەوزەی بەهارەوە ناو نراوە و مانگەها پێشتر دروست دەکرێن. وشەیەک بە ڕەگی کوردی و خواردنێکی خۆشەویستی دڵنەواییبەخش لە دیاسپۆرادا؛ ڕۆژژمێری پاراستنی خواردن لە یەک ژەمدا.
وتارەکە بخوێنەوەخۆرەشتی ترە خۆرەشتی ترە کێوییەکەی کوردیی ڕۆژهەڵاتە (سنە، سەقز، مەریوان، مەهاباد)؛ گۆشت و یەک جۆر ترەی کێویی کۆکراوە کە بە لیمۆنی وشک ترش دەکرێت. زۆرجار دەخرێتە ناو چێشتلێنانی «فارسی»، بەڵام لە قورمەسەبزیی فرەگیا جیاوازە.
وتارەکە بخوێنەوەترشک خواردنێکی ترشی کوردییە؛ خۆرەشتێکی بە هێواشی لێنراوی گۆشتی بەرخ و باینجان لەگەڵ سماق، و خێزانێکی تەواوی خواردنە ترشەکان کە بە ناوی ترشەوە ناو نراون. زۆر کورد وەک خواردنێکی نەتەوەیی مامەڵەی لەگەڵ دەکەن: ڕەگداکوتاو لە زەویدا، لە سروشت کۆکراوە و بە ڕوونی کوردی.
وتارەکە بخوێنەوەماستاو (دێو) خواردنەوە ڕۆژانە کوردییەکەی ماستە؛ ماست کە لەگەڵ ئاو، خوێ و پوونەی وشک دەژەنرێت و بە گاڵتە «بیرەی کوردی»ی پێ دەڵێن. کۆتاییە خواردنەوەییەکەی زنجیرەی بەرهەمەکانی شیری کوردی، کە دوای ژەنینی کەرە لە مەشکدا دەمێنێتەوە.
وتارەکە بخوێنەوەکۆپە پەنیرە پێگەیشتووە بەناوبانگەکەی کوردستانە؛ پەنیرە بەستووی شیری خاوی مەڕ کە دەخرێتە گۆزەیەکی گڵین (کۆپە) و بە قوڵایی مەترێک لە ژێر زەویدا دەنێژرێت تا بۆ ماوەیەک کە دەگاتە ساڵێک پێ بگات. لە شاری کۆنی کوردیی سەقزەوە؛ بە میراتی کولتووریی کوردی ناو براوە.
وتارەکە بخوێنەوەکەلانە نانی تەختی ناوپڕکراوی کوردیی هەورامان/ئەڤرۆمانە؛ هەویری ترش کە بە سیری کێوی، ترە و سەوزەی بەهار پڕ دەکرێتەوە و لەسەر ساج لێ دەنرێت. نانە تایبەتەکەی دیمەنێکی کولتووریی یونسکۆ.
وتارەکە بخوێنەوەبەرساق، کە ناوی دروستی بەژییە، نانێکی شیرینی سوورکراوەی کوردیی باشوورییە لە کرماشان، ئیلام و لۆڕستان، کە بە گوێز یان تووی وشک پڕ دەکرێتەوە. ناوی «بەرساق» شێوەی بەعەرەبیکراوی وشەی کوردیی برژیاگە، بە واتای «برژاو».
وتارەکە بخوێنەوەچۆکەلەک پەنیرێکی وشکی کوردییە کە بە کوڵاندنی شیری ترشبوو، ماست یان دۆ دروست دەکرێت و لە نەریتی بەرهەمەکانی شیری کوردیدا بە تۆراک و جاجی ناسراوە. 13ەم بەرهەمی زنجیرەی شیری کوردییە، لەسەر بنەمای بەفیڕۆنەدانی هیچ شتێک.
وتارەکە بخوێنەوەکەلەدۆش خۆرەشتێکی چڕی زستانەی کوردییە لە گۆشتی بەرخ، نۆک، گەنمی وردکراو و سەوزە، کە بە ماستی وشکی دوبارە شلکراوە پێکەوە دەبەسترێت؛ لە بەتلیس، هیزان، وان و مووشەوە. ڕۆژژمێری کوردیی پاراستنی خواردن لە یەک مەنجەڵدا کۆ کراوەتەوە.
وتارەکە بخوێنەوەتەپسی (تەپشی) خواردنی چین‌چینی کوردیی باینجان و پەتاتە و بیبەر و تەماتەیە؛ هەر سەوزەیەک بە جیا سوور دەکرێتەوە، لە سۆسی تەماتەدا بە شلەوە لێ دەندرێت و بە دوشاوی هەنار ترش دەکرێت، بە شێوەی ڤیگان یان لەگەڵ کۆفتە.
وتارەکە بخوێنەوەداندە کەباب پەراسووی برژاوی بەرخی کوردییە کە سۆسی زەعفەران و تەماتە و لیمۆی لێ دەدرێت؛ کەبابە تایبەتەکەی کرماشان (کەرمانشاه)، کە بە خواردنی کۆچەرە کوردەکان تۆمار کراوە، بەڵام بەردەوام بە «فارسی» پۆلێن دەکرێت.
وتارەکە بخوێنەوەفاسۆلیا شۆلەی ڕۆژانەی لۆبیای سپیی کوردییە و بەشێکە لە خێزانی «شلە»ی شۆلە سادەکان. یەکێکە لە تازەترین خواردنەکانی چێشتی کوردی؛ لۆبیای سپی بەروبوومێکی جیهانی نوێیە و دەیسەلمێنێت کە خواردنی کوردی زیندووە و لە ڕابردوودا نەبەستووە.
وتارەکە بخوێنەوەگوڵاو ئاوی گوڵی کوردییە، لە گوڵ و ئاو، کە لە گوڵەکانی شاخەکانی زاگرۆس تەقطیر دەکرێت. لەگەڵ هێل، نیشانەی بۆنی تایبەتی شیرینییە کوردییەکانی وەک موحەلەبی و کولیچە و زەڵۆبیایە.
وتارەکە بخوێنەوەتەشریب نانی تەختی پارچەکراوەیە کە لە شۆربای گۆشتی بەرخ و نۆک و لیمۆی وشککراوەدا تەڕ کراوە؛ خواردنی ناوەندیی سەرە ساڵ، ساڵی نوێی کوردە ئێزدییەکان، و هاوسەرگیری و پرسە. بەبێ گۆڕان بردراوە بۆ ناو دیاسپۆرای ئێزدی.
وتارەکە بخوێنەوە