گۆڤاری مێژووی کورد
وتارەکانی پۆلی «هونەر و کولتووری کوردی».
460 وتار بە سۆرانی بەردەستە.
چیا کوردییەکان (تاورۆس و زاگرۆس) لە ناوەندی کەوانەی بەپیتدان؛ ناوچەی سەرهەڵدانی گەنم و زەیتوون و هەنجیر و ترێ و ڕەگەزی پستە. 151 وتار تۆماری چێشتلێنخانەی کوردی دەکەن: کۆنترین کولتووری خۆراکیی بەردەوام لە ناوچەی کەوانەی بەپیت. ئەو چیایەی خۆراکی بە جیهان دا.
وتارەکە بخوێنەوەچێشتلێنخانەی کوردی سەرکوت و ئاوارەیی و تاراوگەی تێپەڕاندووە، چونکە ناتوانرێت دەست بەسەر خۆراکدا بگیرێت. سەد و پەنجا وتار تۆماری ئەوە دەکەن کە چیا کوردییەکان چییان بە جیهان دا و گەلی کورد چۆن خوانەکەیان بۆ هەر تاراوگەیەک هەڵگرت. خوانی کوردی بەتاڵ نابێت.
وتارەکە بخوێنەوەکەلەپاچە (kelle paça) شۆربای کوردیی سەر و پێی بەرخی ئامەدە (دیاربەکر)؛ لە شەودا بۆ 6–7 کاتژمێر لێ دەنرێت و پێش خۆرهەڵاتن پێشکەشی ڕەنجدەر و کرێکاران دەکرێت. وەک چێشتێکی نەریتیی دیاربەکر ناوی هاتووە. سادەترین دەربڕینی نەریتی کوردیی بەکارهێنانی ئاژەڵ لە سەرەوە تا کلک: بریان کەلاکە بەرز ڕادەگرێت و کەلەپاچە ڕێز لە سەرەکە دەگرێت.
وتارەکە بخوێنەوەشوتیی ئامەد (دیاربەکر)، کارپوز، لە باخەکانی هەڤسەلی تەنیشت دیجلە دەڕوێت، کە لە لیستی یونسکۆدان، و کێشی دەگاتە 50 کیلۆگرام. تورکیا 20%ی شوتیی جیهان بەرهەم دەهێنێت و ناوەندەکەی دیاربەکرە. براندێکی کوردی لە ئاستی نێودەوڵەتیدا کە لە 1960ەوە بە فێستیڤاڵێکی ساڵانە ڕێزی لێ دەگیرێت. شیرینترین میوەی هاوینی ئامەد.
وتارەکە بخوێنەوەترێی کێوی (Vitis vinifera sylvestris) لە چیاکانی زاگرۆسی پارێزگای کوردستان، ڕۆژهەڵات، دەڕوێت. دەستەماڵکردنی مێو 6,000–8,000 ساڵ لەمەوبەر لە ناوچەی تاورۆس/زاگرۆس/قەفقاز دەستی پێ کرد. کۆنترین بەڵگەی شەراب لە جیهاندا لە تەپەی حاجی فیرووزی بناری زاگرۆسی کوردستانەوە دێت (5,400 پێش زایین). هەر بوتڵە شەرابێکی جیهان ڕەچەڵەکی بۆ ئەم مێوە کێوییە کوردییە دەگەڕێتەوە.
وتارەکە بخوێنەوەترێی کێوی (Vitis vinifera subsp. sylvestris) لە دارستانە شاخاوییەکانی زاگرۆس و تاورۆسی کوردستان دەڕوێت؛ باوباپیرە کێوییەکەی هەموو ترێ چێنراوەکانە. سێگۆشەی بەپیتی ترێ، کە شەرابی تێدا لەدایک بوو، لە ناوچەی ناوەندیی شاخاویی کورددا ناوەندی هەیە. توێژینەوە جینەتیکییەکان پشتڕاست دەکەنەوە کە کۆمەڵەکانی ترێی کێویی پارێزگای کوردستان لە فرەچەشنترینەکانی جیهانن.
وتارەکە بخوێنەوەگیا نەریتی کوردیی گیا شاخاوییەکانە؛ گیا کێوییەکانی کۆکراوە لە لەوەڕگە بەرزەکانی زۆزانی زاگرۆس و تاورۆس، لە سێبەردا وشک دەکرێنەوە و بۆ چا و خورش و پەنیر و چێشتلێنانی زستانە هەڵدەگیرێن. لێکۆڵینەوەی ڕووەکناسیی خەڵکی 54 پۆلی گیای کێوی تۆمار دەکات کە گیاکۆکەرەوە کوردەکان کۆیان دەکەنەوە. بەشە بۆنخۆشەکەی کۆگای هەڵگیراوە کوردییەکان.
وتارەکە بخوێنەوەشەکەرکلۆ (کلۆ) شیرینیی شەکری ماڵەوەی کوردییە؛ شەکری کارامێلکراو کە دەبڕدرێت بۆ پارچەی شەشڕوو، زۆرجار لەگەڵ کونجی یان گوێز، و لەگەڵ چا وەک یەکەم نیشانەی بەخێرهاتنی کوردی پێشکەش دەکرێت. لە مێوانپەروەریی کوردیدا شتە شیرینەکان سەرەتا دێن. شەکەرکلۆ یەکەم تامە کە هەر میوانێک وەریدەگرێت، بچووکترین و ڕاستەوخۆترین دەربڕینی مێوانپەروەریی کوردی.
وتارەکە بخوێنەوەهەلیسە (کەشکەک) گەنمەکەی زەماوەندی کوردییە؛ دەنکی تەواوی گەنم و گۆشتی بەرخ کە شەوێکی تەواو لە مەنجەڵە زۆر گەورەکاندا لێ دەندرێن، پاشان لە بەرەبەیاندا بە کوتەکە دارینەکان لێیان دەدرێت تا ئاوریشمئاسا دەبن. لەلایەن UNESCOوە ناسێنراوە، بە تایبەتی لە ئاغری، ئاگریی کوردی و چیای ئارارات، و لە سەرانسەری باکوور بە بەڵگە تۆمار کراوە. کۆتا وتاری سێینەی گەنمی کوردی.
وتارەکە بخوێنەوەفریک (فریکە) گەنمە سەوزەکەی کوردە؛ گەنمی دووروم کە بە نەگەیشتوویی دروێنە دەکرێت و بە ئاگر دەبرژێندرێت بۆ ئەوەی تەنها کاکە بسووتێت، پاشان دەشکێندرێت و دەبێتە دانەوێڵەیەکی دووکەڵئاسا و گوێزەتام. لە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆڵیای کوردی، باکوورە، دانەوێڵەیەکی کۆنە کە دەگەڕێتەوە بۆ 2300 پێش زایین و لە شۆربە و پڵاودا بەکاردەهێنرێت. هاوڕێی گەنیمە: هەمان گەنم، لە ناو ئاگر گیراو.
وتارەکە بخوێنەوەسەقز بنێشتە کێوییەکەی چیای کوردییە؛ سەمغی بۆنخۆشی دارەکانی Pistacia atlantica لە چیاکانی زاگرۆسی ڕۆژهەڵات. هێشتا کاڵایەکی گرنگە لە پارێزگای کوردستان، وەک بنێشتێکی سروشتی کۆ دەکرێتەوە، وەک بخوور لە ئاهەنگە کوردییەکاندا دەسووتێندرێت و لە پزیشکیی نەریتیدا بەکاردەهێنرێت. باپیرە کێوییەکەی فستقی زاگرۆس.
وتارەکە بخوێنەوەڕوبە هینار، ڕوبی هەنار، تامدەرەوەی کوردییە کە لە ئاوی هەناری کوڵێنراو و چڕکراوە دروست دەکرێت؛ شیرین و ترش و تۆخ و زۆر پڕتامە. لە باخە کوردییەکانی هەڵەبجە و هەورامان بەرهەم دەهێنرێت و پێکهاتە سەرەکییەکەی خۆرشت فەسەنجانە، چێشتە مەزنەکەی گوێز و هەناری چێشتلێنانی کوردیی ڕۆژهەڵات.
وتارەکە بخوێنەوەمێوانپەروەری هونەری کوردیی میواندارییە، پەروەردەکردنی میوان، کە بە خواردن و کات و ئەو سفرەیە دەردەبڕدرێت کە هەرگیز بەتاڵ نابێت. بنەمای ئەخلاقیی ئاشپەزخانەی کوردییە: دەبێت خواردن بە میوان بدرێت و خراپ میوانداریکردنی شەرمە. بنەما ناوەندییەکەی کولتووری خواردنی کوردییە.
وتارەکە بخوێنەوەفەفیل سەلچاسی (بیبەر سەلچاسی) ڕوبی بیبەری سووری کوردییە؛ بیبەری تازە کە هەر ئابێک بۆ شەش تا حەوت ڕۆژ لەسەر سەربانەکانی ئامەد لە خۆردا وشک دەکرێتەوە. هاوڕێی سووری ڕوونی بەهاراتە تۆخەکەی ئیزۆتە و تامدەرەوەی بنەڕەتیی ئاشپەزخانەی کوردیی باکوورە، لە مەفتونە و کەباب و خواردنی بێژماردا بەکاردەهێنرێت.
وتارەکە بخوێنەوەشۆربا نیسک شۆربەی نیسکی سووری کوردییە؛ ڕۆژانەترین و گشتیترین مەنجەڵی ئاشپەزخانەی کوردی کە بە سۆماق (سماق) تەواو دەکرێت و لەگەڵ نانی تەخت پێشکەش دەکرێت. ڕەگی لە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆڵیایە، باکووری کوردستان، لە هەر چوار پارچەی کوردستان دەخورێت و یەکەم ژەمی ڕۆژووشکاندنی ڕەمەزانە.
وتارەکە بخوێنەوەکەنزەر قارچی کێویی کوردییە؛ هەر بەهارێک لە دارستانەکانی داربەڕووی زاگرۆسی باشوور، کوردستانی عێراق، کۆ دەکرێتەوە. قارچە خواردنییەکان و کەما بەشێکی دانەبڕاون لە چێشتلێنانی خۆماڵیی کوردی؛ 17 جۆر لە هەرێمی کوردستان بە بەڵگە تۆمار کراون. ئەو خواردنەیە کە بە باران لە زەویی دارستاندا دەڕوێت.
وتارەکە بخوێنەوەبیه (بەه) بەهیی کوردییە؛ لە ڕۆژهەڵات بە «میوەی بەهەشت» ناسراوە و ناوەکەی واتای چاکە دەدات. لە چێشتی بەرخی کوردی، خۆرێشە بیه، و لە ڕەچەڵی بەهاداری بەهی و هەویرەی بەهیدا بەکاردەهێنرێت. دوا میوەی باخی پاییزی کوردستانە کە بە گەرما لە ترشەوە دەگۆڕێت بۆ کەهرەبایی زێڕین.
وتارەکە بخوێنەوەئەشورە پودینگی نوحی کوردییە؛ گەنم و گوێز و دانەی هەنار و هەنجیری وشککراو و قەیسی و نۆک دەبنە پودینگێکی شیرین و لە موحەڕەمدا بۆ چل دراوسێ دابەش دەکرێت. کەشتیی نوح لە شاخی ئاراراتی باکووری کوردستان نیشتەوە و کۆمەڵگە کوردییەکان لەو کاتەوە بە پێکهاتەکانی کۆگای خواردنی کوردی ئەم پودینگە دروست دەکەن.
وتارەکە بخوێنەوەنانێ تیری نانی تەختی کۆچەری کوردیی شوانە کۆچەرەکانی هەکاری / جۆلەمێرگە؛ لەسەر هەمان ئاگری کوڵاندنی شیری بەیانی نان دەکرێت و لە چادەرگەی بەرزاییەکان لەگەڵ پەنیری تازە و کەرە دەخورێت. نانی خەڵکێکە کە بەردەوام دەجووڵێن.
وتارەکە بخوێنەوەپەردە پلاوی برنجی پەردەداری سێرتە؛ برنجی مریشک و چلغۆز کە لە گومەزی هەویردا نان دەکرێت و لە زەماوەندی کوردی پێشکەش دەکرێت. هەویر هێمای پاراستنی نهێنیی ماڵە، برنج زۆربوونی نەوە و بادەم نەوەکانە؛ هێماییترین خواردنی چێشتخانەی کوردی.
وتارەکە بخوێنەوەهەنجیر (هەنجیری) میوەیەکی کوردییە و بە کێویی لە کوردستاندا بە خۆڕسک دەڕوێت. پێدەچێت یەکەم میوەی چێندراوی جیهان بێت، بە تەمەنی زیاتر لە 11,000 ساڵ. لە قورئاندا لەگەڵ زەیتوون وەک میوەیەکی پیرۆز ناوی هاتووە و شاخە کوردییەکان بە سەرەتای کشتوکاڵی مرۆڤەوە دەبەستێتەوە.
وتارەکە بخوێنەوەتوو (Tût / toot / dut) میوەیەکی کوردییە؛ لە هاویندا تازە دەخورێت و بۆ زستان وشک دەکرێتەوە یان دەکرێتە شیرە و پەستیل. تووی ڕەش سەرچاوەکەی لە زاگرۆسە و تووی سپی لە تونجەلی / دێرسیم دەڕوێت؛ میوەیەک کە خواردنی کرمی ئاوریشمی ڕێگای ئاوریشمی دابین کرد.
وتارەکە بخوێنەوەداوەتی کوردی خوانی زەماوەندی کوردییە؛ مانگا لە بەیانیدا سەر دەبڕدرێت و ژنان قۆزی لە مەنجەڵە مسییەکاندا لێ دەنێن و دۆڵمە و بریانی و کەباب ڕاستەوخۆ لە مەنجەڵەوە پێشکەشی سەدان میوان دەکرێن. ناوەندی بەکۆمەڵی ئاهەنگی کوردییە.
وتارەکە بخوێنەوەئیزۆت (ئیسۆت / ئورفا بیبەر) بیبەرە تیژە کوردییە تۆخ و ڕۆناوی و بۆن‌دووکەڵەکەی شانلی‌ئورفا / ڕیهایە، شاری باکوور کە زۆرینەی دانیشتووانی کوردن. بە ڕۆژ لەبەر خۆر وشک دەکرێتەوە و بە شەو دەپێچرێتەوە تا ئارەق بکات؛ تامی مێوژ و چۆکڵێت و تووتن وەردەگرێت و بەهاراتە تۆخە دیاریکەرەکەی چێشتخانەی کوردییە.
وتارەکە بخوێنەوە