توو: خۆراکی کوردی و باخە ناوچەییەکان

نموونەی بەڵگەداری چەمشگەزەک/ئولوکالە و هەڵەبجە باخ بە تووی وشک و پەکمەز و پەستیل دەبەستنەوە.

بەر و جۆر

توو ناوێکی کوردیی ئەم بەرەیە. کیو بۆ Morus nigra ڕۆژئاوا و باشووری ڕۆژئاوای ئێران و پرۆسیا بۆ Morus alba ڕەچەڵەکی چین و چاندنی فراوان دەڵێت. [1] [2] ئەمە هەموو توو تەنها بە خاکی کورد ناگرێتەوە. مۆزەخانەی بیشۆپ بۆ Morus alba بەری سپی و پەمەیی و مۆر تۆمار دەکات. [3] جۆر و نەژادی کشتوکاڵی و ڕەنگ جیاوازن.

باخی چەمشگەزەک

بەڕێوەبەرایەتیی کولتوور ئولوکالەی دەرسیم بە توو و پەکمەز و پەستیل دەناسێنێت. [5] بەڕێوەبەرایەتیی کشتوکاڵ لە ئەیلوولی ٢٠٢١ کۆمەڵەی ئولوکالە و بۆزئاغاچی بە ئامانجی کوالیتی، فرەچەشنیی زیندەیی، شوێنکەوتن و بازاڕ ڕاگەیاند. [4] بینای پاکەتکردن پێشنیار بوو؛ تەواوبوونی دواتری بەڵگەدار نەکراوە.

توێژینەوەی هەڵەبجە

حەمە و هاوکاران لە ٢٠٢٢ تووی ڕەش و سپی و شاتووی سپیی هەڵەبجە، بەرهەمی نیسانی ٢٠٢١، بە خۆر و فڕن و ئەسیدی ئەسکۆربیک تاقیکردەوە. [6] دوو جۆری بەر Morus albaن: سێ جۆری میوە، نە سێ سپیشیز. بەروار و ئەزموون نە ڕۆژژمێری گشتییە نە ڕێچکەی هەموو ماڵێک.

سێ ئامادەکردن

بەری وشک شێوەی خۆی دەپارێزێت؛ پەکمەز شیرینی چڕ دەکات؛ پەستیل بە چینێکی باریک وشک دەبێت. تۆماری ئولوکالە دووانی کۆتایی دەناسێنێت. [5] ساتڵ و سەلڤی لە ٥٣ پارێزگا و ٧٤ قەزا پەکمەزی بەری جیاواز بەڵگەدار دەکەن. [7] هەموو خێزانێک هەمان ماددە بەکارناهێنێت. تووی وشک بە گوێز یان کەمێک شیرە بە نان و ماست پێشنیاری ئەمڕۆیە، نە ڕێچکەی کۆنی تاکە.

ئاوریشم و گەڵا

کرمی ئاوریشم تاڵ دروست دەکات، نە بەری توو. فاو گەڵا بە خۆراکی نەریتیی Bombyx mori و ئاوریشمکاری بە ڕێگای بڵاوبوونەوەی دار دەناسێنێت. [8] پرۆسیا بەر و گەڵاش جیا دەکات. [2] ئەمە بەڵگەی پیشەسازیی بەردەوام لە هەموو شارێکی کوردی نییە.

پاراستنی مێژووی ناوچەیی

کۆمەڵە و بەرهەمی گوند و توێژینەوەی هەڵەبجە شوێن و کاری دیاریکراو دەدەن بە مێژوو. [4] [5] [6] تۆمارکردنی ناوی جۆر و وەرز و شێواز و کەسان قووڵتری دەکات. ڕەچەڵەکی ڕووەکی و خۆراک و ئاوریشم پەیوەستن، بەڵام بەڵگەی جێگرەوەی یەکتر نین.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

1. Royal Botanic Gardens, Kew, Plants of the World Online, Morus nigra L.: accepted species and native range, western and southwestern Iran; public indexed record consulted.
2. PROSEA, Morus alba L., record 346: distribution, edible fruit and silkworm-leaf uses.
3. Bishop Museum, Plants of Hawaiʻi, Morus alba: botanical fruit description, including colour variation; public indexed species record.
4. Tunceli Provincial Directorate of Agriculture and Forestry, 21 September 2021: Ulukale and Bozağaç cooperative, objectives and proposed packaging investment.
5. Tunceli Provincial Culture and Tourism Directorate, Çemişgezek: Ulukale’s mulberries, pekmez and pestil.
6. Dlkhwaz Ahmed Hama et al., Response of Black, White and White Shahtoot Mulberry Fruits to Ascorbic Acid Treatment and Drying Methods, Diyala Agricultural Sciences Journal 14.2 (2022), pp. 152–164, DOI 10.52951/dasj.221402114; authors’ abstract via DOAJ.
7. Fatih Satıl and Selami Selvi, Traditional molasses production from different plants in Anatolia and its ethnobotanical features, Biological Diversity and Conservation 15.1 (2022); public research abstract.
8. Manuel D. Sánchez, FAO, Mulberry, an exceptional forage available almost worldwide: introduction and genetic-resources section, leaf use in sericulture and separate fruit uses.
9. Juan Carlos Fonseca Mata, Morus alba—fruit and leaves, Mexico, 25 April 2020, Wikimedia Commons; CC BY-SA 4.0 photograph.