Mînakên belgekirî yên Çemişgezek/Ulukale û Helebceyê baxçeyan bi tûta hişk, pekmez û pestilê ve girê didin.

Tûtên gihîştî yên tarî li ser şaxên tenik di nav pelên kesk ên fireh û diranî de
Li gor qeyda wênekêş Morus alba: Juan Carlos Fonseca Mata, Meksîka, 25 Nîsan 2020. Tûta spî dikare fêkiya tarî bide; ne baxçeyê Ulukale an Helebceyê ye. © Juan Carlos Fonseca Mata · 25 April 2020 · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0 · Reduced-size image.

Fêkî û cure

Tût navekî kurdî yê vê fêkiyê ye. Kew ji bo Morus nigra rojava û başûrrojavayê Îranê, PROSEA ji bo Morus alba eslê Çînê û çandina berfireh dide. [1] [2] Ev hemû tûtan tenê bi erdê kurdan ve girê nade. Bishop Museum di Morus alba de fêkiyên spî, pembe û binefş qeyd dike. [3] Cure, cûreyê çandî û reng cuda ne.

Baxçeyên Çemişgezekê

Rêveberiya çandê Ulukale ya Dêrsimê bi tût, pekmez û pestilê nas dike. [5] Rêveberiya çandiniyê di Îlona 2021 de kooperatîfa Ulukale û Bozağaç bi armancên kalîte, cihêrengiya biyolojîk, şopandin û firotinê ragihand. [4] Avahiya pakêtkirinê pêşniyar bû; nivîs qedandina wê ya paşê îspat nake.

Lêkolîna Helebceyê

Hama û hevkaran di 2022 de tûta reş, spî û şahtûta spî ya Helebceyê, berhevkirina Nîsana 2021, bi roj, firn û asîda askorbîk ceribandin. [6] Du cureyên fêkiyê Morus alba ne: sê cureyên fêkî, ne sê cureyên botanîk. Dîrok û ceribandin ne salname an reçeteya her malê ye.

Sê amadehî

Fêkiya hişk şeklê xwe diparêze; pekmez şîraniyê tîr dike; pestil bi pelên tenik hişk dibe. Qeyda Ulukale herduyên dawî nav dike. [5] Satıl û Selvi li 53 parêzgeh û 74 navçeyan pekmeza fêkiyên cuda belge dikin. [7] Her mal ne heman madeyan bikar tîne. Tûta hişk bi gûzan an hinek şerbet bi nan û mast pêşniyarên îroyîn in, ne reçeteya kevn a yekane.

Hevrîşim û pel

Kurmê hevrîşimê têl çêdike, ne fêkî. FAO pelan wek xwarina kevneşopî ya Bombyx mori û hevrîşimkariyê wek rêya belavbûna darê dibêje. [8] PROSEA jî fêkî û pel cuda dike. [2] Ev ne îspata pîşesaziya domdar li her bajarê kurdan e.

Parastina dîroka herêmî

Kooperatîf, berhemên gund û lêkolîna Helebceyê cih û karê konkret didin dîrokê. [4] [5] [6] Qeydkirina navên cureyan, dema berhevkirinê, rêbaz û kesan wê kûrtir bike. Esla botanîk, xwarin û hevrîşim girêdayî ne, lê delîlên hev nagirin.

Çavkanî û xwendina zêdetir

  1. Royal Botanic Gardens, Kew, Plants of the World Online, Morus nigra L.: accepted species and native range, western and southwestern Iran; public indexed record consulted.
  2. PROSEA, Morus alba L., record 346: distribution, edible fruit and silkworm-leaf uses.
  3. Bishop Museum, Plants of Hawaiʻi, Morus alba: botanical fruit description, including colour variation; public indexed species record.
  4. Tunceli Provincial Directorate of Agriculture and Forestry, 21 September 2021: Ulukale and Bozağaç cooperative, objectives and proposed packaging investment.
  5. Tunceli Provincial Culture and Tourism Directorate, Çemişgezek: Ulukale’s mulberries, pekmez and pestil.
  6. Dlkhwaz Ahmed Hama et al., Response of Black, White and White Shahtoot Mulberry Fruits to Ascorbic Acid Treatment and Drying Methods, Diyala Agricultural Sciences Journal 14.2 (2022), pp. 152–164, DOI 10.52951/dasj.221402114; authors’ abstract via DOAJ.
  7. Fatih Satıl and Selami Selvi, Traditional molasses production from different plants in Anatolia and its ethnobotanical features, Biological Diversity and Conservation 15.1 (2022); public research abstract.
  8. Manuel D. Sánchez, FAO, Mulberry, an exceptional forage available almost worldwide: introduction and genetic-resources section, leaf use in sericulture and separate fruit uses.
  9. Juan Carlos Fonseca Mata, Morus alba—fruit and leaves, Mexico, 25 April 2020, Wikimedia Commons; CC BY-SA 4.0 photograph.