لە وتاری ڕای «A Betrayed Partnership: Assyrians and Post-1991 Governance in Northern Iraq» بە قەڵەمی نینۆس مارکۆس، نووسەر باڵادەستیی کورد وەک خیانەتکردن بە هاوپەیمانییەکی یەکسانی خەیاڵی وێنا دەکات، و تۆمەتی پەراوێزخستنی ئاشوورییەکان لە ڕێگەی دەستبەسەرداگرتنی زەوی، سەرکوتی کولتووری و سڕینەوەی مێژووەوە دەخاتە پاڵ کورد. ئەم گێڕانەوەیە کە لە یادەوەریی هەڵبژێردراو و گازندەی نەتەوەییدا نوقم بووە، پشتگوێی ڕاستییە سەختەکانی خەباتی کوردستان بۆ مانەوە و ڕۆڵی کورد وەک پارێزەری کەمینەکان لە ناوچەیەکدا دەخات کە دیکتاتۆریەت و جەنگ برینی تێدا بەجێ هێشتووە. کورد وەک گەلێکی ڕەسەنی خاک کە بە هەموو هێزێکەوە بۆ خۆبەڕێوەبردن خەباتی کردووە، تەنها پەناگەیەکی سەلامەتی بۆ خۆی مسۆگەر نەکردووە، بەڵکو لە ناو هەڕەشە بەردەوامەکاندا ئەو پەناگەیەی بۆ ئەوانی دیکەش، لەوانە ئاشوورییەکان، فراوان کردووە. ئەم وەڵامە بانگەشەکانی مارکۆس هەڵدەوەشێنێتەوە، بەشدارییەکانی کورد دەخاتە ڕوو و لە جیاتی گوتاری دابەشکەر داوای یەکگرتنێکی ڕاستەقینە دەکات.
ڕاپەڕینی 1991: کورد قورسترین بارەکەی هەڵگرت، ئاشوورییەکان بە زۆری ئامادە نەبوون
مارکۆس بانگەشەی ئەوە دەکات کە ئاشوورییەکان لە 1991 «لە پاڵ یەکە کوردییەکان» شەڕیان کردووە و وەک هاوبەشی یەکسان پیشانیان دەدات کە سەدام حوسێن وردوخاشی کردوون. ئەمە زیادەڕەوییەکی گەورەیە. ڕاپەڕینەکە بە زۆرینەیەکی بەرچاو هەوڵێک بوو بە سەرکردایەتیی کورد، کە چەندین دەیە چەوساندنەوە لە ژێر دەسەڵاتی بەعسدا دەستی پێخست، لەوانە هەڵمەتی جینۆسایدی ئەنفال کە تا 182,000 کوردی کوشت.
پێشمەرگەکان، کە جەنگی گەریلا ئەزمووندار و پتەوی کردبوون، شارە سەرەکییەکانی وەک سلێمانی و کەرکووکیان گرت، و ڕووبەڕووی پەلاماری پێچەوانەی دڕندانەی تانک و هەلیکۆپتەرە عێراقییەکان بوونەوە. بەشداریی ئاشوورییەکان، هەرچەندە لە هاوپەیمانییە ئۆپۆزسیۆنەکانی وەک بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشووری (ADM)دا تۆمار کراوە، لە باشترین حاڵەتدا پەراوێزی بوو؛ زیاتر سیاسی بوو لە سەربازی. کاتێک هێزەکانی سەدام لە 1988 هەڵەبجەیان بە گاز لێ دا و هەزاران کەسیان کوشت کە هەندێک ئاشوورییشیان تێدا بوو، کورد بوو کە زۆرینەیەکی بەرفراوانی قوربانییەکانی دا و سەرکردایەتیی بەرەنگاربوونەوەی کرد.
ناوچەی قەدەغەی فڕین، کە هێزە ڕۆژاواییەکان جێبەجێیان کرد، وەڵامێکی مرۆیی بوو بۆ قەیرانی پەنابەرانی کورد، نە پشتگیرییەکی گشتی لە داواکارییەکانی ئاشوورییەکان. کورد لە ڕووی خراپەکارییەوە دەسەڵاتی «پتەو نەکرد»؛ بە خوێن و قوربانیدان خۆبەڕێوەبردنی بەدەست هێنا و ناوچەیەکی جێگیری دروست کرد کە بە بەراورد بە ئاژاوەی ژێر دەسەڵاتی سەدام، کەمینەکان تێیدا دەیانتوانی گەشە بکەن. ئاشوورییەکان کە زۆرجار ئاوارە بوون بەڵام لە پێشەوەی خەباتەکە نەبوون، بێ ئەوەی تێچووێکی هاوتا هەڵبگرن سوودیان لەو ئاسایشە وەرگرت. بە «خیانەت» ناوبردنی ئەمە، داوای بەخششی بەخۆڕاییە بۆ خاکێک کە کورد ئازادی کردووە.
خۆبەڕێوەبردنی کورد وەک قەڵغانێک بۆ هەمووان، نە دوورخستنەوە
دامەزراندنی حکوومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) لە 1992 بۆ پەراوێزخستنی ئاشوورییەکان نەبوو، بەڵکو بۆ بنیاتنانی چوارچێوەیەکی فرەییخواز لە ناو ڕووخانی عێراقدا بوو. مارکۆس ناونانی «کوردستان» بە سڕینەوەی فرەنەتەوەیی دادەنێت و سەرکۆنەی دەکات، بەڵام حکوومەتی هەرێمی کوردستان بە فەرمی دانی بە ئاشوورییەکاندا ناوە وەک گرووپێکی ڕەسەنی خاک و کورسیی پەرلەمانی، پۆستی وەزیری و مافی کولتووریی وەک فێرکردن بە زمانی سریانی پێ بەخشیون؛ ئەو ئازادییانەی لە ژێر دەسەڵاتی بەغداد تەنانەت نەدەهاتنە خەیاڵ. لە 1991ەوە، ژیانی کولتووری و ئایینیی ئاشوورییەکان لە ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی کورد گەشەی کردووە، بە ئازادییەکانی قسەکردن و ئایین و جووڵە کە بە بڕێکی زۆر لە ناوچەکانی دیکەی عێراق زیاتر بوون.
ڕەخنەکان لە دەستبەسەرداگرتنی زەوی و بێسزا ماندنەوەی تاوانەکان زێدەگەورە کراون و زۆرجار پاڵنەری سیاسییان هەیە. هەرچەندە ڕووداوە تاکوتەراکان ڕوودەدەن، وەک هەر ناوچەیەکی دوای ململانێ، حکوومەتی هەرێمی کوردستان تۆمەتە بێبنەماکانی جیاکاریی ڕەت کردووەتەوە و جەختی لە جێبەجێکردنی یەکسانی یاساکان بەسەر نەتەوە جیاوازەکاندا کردووەتەوە. حکوومەتی هەرێم پێشمەرگەی لە مافی مرۆڤ و پاراستنی مەدەنییەکاندا ڕاهێناوە و هەنگاوی بۆ چارەسەرکردنی پێشێلکارییەکان ناوە. بە پێچەوانەوە، لە ژێر دەسەڵاتی سەدام، ئاشوورییەکان ڕووبەڕووی ئاوارەکردنی زۆرەملێ و سڕینەوەی کولتووری بوونەوە، و هەزارانیان لە کەرکووک دەرکران. کورد دوای 1991 ئاشوورییەکانی پاراست و پەناگەی دا بەوانەی لە ستەمی بەغداد ڕایان دەکرد. بینینی مارکۆس بۆ «عێراقێکی باکووریی فرەییخواز» ئەوە پشتگوێ دەخات کە کورد هەر ئەوەی بنیات ناوە: نموونەیەکی پێکەوەژیان کە کەمینەکانی وەک ئاشوورییەکان نوێنەرایەتییان تێدا هەیە، بە پێچەوانەی ململانێی تائیفی لە شوێنەکانی دیکەی عێراق.
ڕەسەنایەتی لە خاکدا: کورد لە میراتە کۆنەکان پێشترە و لەگەڵیاندا پێکەوە دەژیت
مارکۆس ئاشوورییەکان وەک تاکە میراتگرە ڕەسەنەکانی میسۆپۆتامیا پیشان دەدات و کورد وەک بێگانەی هاتوو لە دەرەوە پەراوێز دەخات. ئەمە خەیاڵسازیی مێژووییە. ڕەگەکانی کورد بۆ دانیشتووانە ڕەسەنە کۆنەکانی سەردەمی بەردی نوێی باکووری هیلالی بەپیت دەگەڕێنەوە، کە هەزاران ساڵ لەمەوبەر لەگەڵ هۆزە حوڕی و گوتی و هیندۆئەوروپییەکاندا تێکەڵ بوون. کولتووری یەکگرتووی کورد بۆ سەردەمی حەلەف دەگەڕێتەوە (8,000-7,400 ساڵ لەمەوبەر)، کە پێش ئیمپراتۆریەتە ئاشوورییەکان یان هاوکاتی ئەوان بووە. لێکۆڵینەوە بۆماوەییەکان پشتڕاست دەکەنەوە کە کورد ڕەسەنی میسۆپۆتامیایە، بە پەیوەندیی قوڵ بە چیاکانی زاگرۆس و دەشتەکانی دەوروبەریانەوە.
ئاشوورییە نوێیەکان، هەرچەندە نەوەی میسۆپۆتامییە کۆنەکانن، بە زۆری مەسیحیی نەستۆریین کە ناسنامەیان لە ڕێگەی کاریگەرییە ئارامی و مەسیحییەکانەوە پەرەی سەندووە، نە هێڵێکی ڕاستەوخۆ و بێپچڕان لە فەرمانڕەوایانی ئاشووریی نوێوە. هەردوو گەل ڕەسەنی خاکەکەن، بەڵام بوونی بەردەوامی کورد و بەرەنگاربوونەوەی بەرامبەر داگیرکەران، لە فارسەکانەوە تا عوسمانییەکان، جەخت لە داواکاریی کورد بۆ ئەو خاکە دەکاتەوە. تۆمەتبارکردنی کورد بە «دووبارە داڕشتنەوەی مێژوو» لە کاتێکدا کۆنایەتیی کورد پشتگوێ دەخرێت، بۆنی دووڕوویی لێ دێت.
مامەڵەکردن لەگەڵ گازندە مێژووییەکان: یەکگرتن لە جیاتی دابەشبوون
مارکۆس ئاماژە بە توندوتیژیی سەدەی 19 لە نێوان کورد و ئاشوورییەکاندا دەکات، بەڵام چوارچێوەکە پشتگوێ دەخات: دەستکاریی عوسمانی هۆزەکانی دژ بە یەکتر هان دەدا. دوای 1991، کورد هەوڵی ئاشتەوایی داوە و پشتگیریی خواستەکانی ئاشوورییەکانی کردووە بۆ ناوچەی کارگێڕی بە پێی ماددەی 125ی دەستووری عێراق. بەڵام هەندێک سەرکردەی ئاشووری داوای خۆبەڕێوەبردن دەکەن بێ ئەوەی دان بە قوربانییەکانی کورددا بنێن. کورد «سواڵکەر» نییە؛ ئێمە بە تەنها دژ بە سەدام خەباتمان کرد، خۆبەڕێوەبردنمان بەدەست هێنا و ئەو ئاشوورییانەمان پاراست کە ئێستا بێ سوپاسگوزاری گازندە دەکەن.
ڕەخنەکان لە مامەڵەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان، وەک ئەوانەی لە ڕاپۆرتەکانی بانگەشەی «سڕینەوەی ئاشوورییەکان»دا هاتوون، زۆرجار لە سەرچاوە لایەنگرەکانەوە سەرچاوە دەگرن و وەڵامە بەرگرییەکان پشتگوێ دەخەن: باج و ڕێسا بە یەکسانی جێبەجێ دەکرێن و حکوومەتی هەرێم جیاکاریی ڕەت کردووەتەوە. هەرچەندە کێشەکان هەن، کارنامەی حکوومەتی هەرێم لەگەڵ کەمینەکان یەکدەست نییە، بەڵام بەرەو باشبوون دەچێت و زۆر باشترە لە بارودۆخی ژێر دەسەڵاتی داعش یان بەغداد.
بەرەو هاوبەشییەکی ڕاستەقینە
کورد لە عێراقێکی پارچەپارچەدا چرایەکی جێگیریی دروست کردووە، پەنابەرانی بەخێر هێناوە و فرەییی پەرە پێ داوە. وتارەکەی مارکۆس دابەشبوون هەڵدەگیرسێنێت لە کاتێکدا یەکگرتن دژ بە توندڕەوی زۆر پێویستە. ئاشوورییەکان قوربانیی کورد نین، بەڵکو هاوبەشن لە نیشتمانێکی هاوبەشدا. با گێڕانەوە فاشیستییەکان ڕەت بکەینەوە و دەستکەوتەکانی کورد بۆ هەمووان بنیاتەکەمان بێت.