پێشەکی
دهۆک (بە کوردی: دهۆک) یەکێکە لە سێ شارە گەورەکەی کوردستانی عێراق، پایتەختی پارێزگای دهۆک و دڵی ناوچەی بادینانە لە دوورترین باکووری عێراق؛ ئەو بەشەی کوردستان کە کوردەکان پێی دەڵێن باشوور. شاخ دەوری داوە، نزیک دیجلەیە و لە خاڵی پێکگەیشتنی ڕێگاکانی عێراق، تورکیا و سووریادا هەڵکەوتووە.
دهۆک، کە جارێک شارۆچکەیەکی بچووکی کاروانەکان بوو، بە خێرایی گەشەی کردووە و بووە شارێکی زانکۆیی و پەناگە؛ شەپۆلی کورد، ئاشووری، ئێزدی و، لەم دواییانەدا، پەنابەرانی سووریا و ئاوارەکانی موسڵ و شەنگالی لە خۆ گرتووە. ئەم ناساندنە باس لە شوێنەکەی، گەلەکانی، مێژووەکەی لە میرنشینی کوردیی بادینان و دۆخی ئەمڕۆی شارەکە دەکات.
خاڵە سەرەکییەکان
• دهۆک (بە کوردی: دهۆک؛ بە سریانی: نۆهەدرا) پایتەختی پارێزگای دهۆکە لە هەرێمی کوردستانی عێراق.
• لەگەڵ هەولێر و سلێمانی، یەکێکە لە سێ شارە سەرەکییەکەی کوردستانی عێراق و ناوەندی ناوچەی بادینان (بەهدینان)ە.
• زۆرینەیەکی زۆر گەورەی شارەکە کوردن، لەگەڵ کۆمەڵگە کۆنەکانی ئاشووری، کلدانی، ئەرمەنی و ئێزدی.
• لە ڕووی مێژووییەوە بەشێک بوو لە میرنشینی کوردیی بادینان و، پێش ئەوەش، میرنشینی ئێزدیی داسنی.
• دهۆک بووەتە ناوەندێکی گرنگی پەنادان و لە 2014ەوە ژمارەیەکی زۆری پەنابەرانی سووریا و ئاوارەکانی موسڵ و شەنگالی لە خۆ گرتووە.
زانیارییە خێراکان
ناو (بە کوردی): دهۆک
ناوەکانی دیکە: نۆهەدرا (بە سریانی)، دهۆک (بە عەرەبی)
وڵات / ناوچە: عێراق (باشوور / هەرێمی کوردستان)
پارێزگا: دهۆک
ناوچە: بادینان (بەهدینان)
بەرزی: نزیکەی 565 مەتر
دانیشتووان: شار نزیکەی 340,000؛ پارێزگا نزیکەی 1.6 ملیۆن
کۆمەڵگەکان: زۆرینەی کورد؛ ئاشووری، کلدانی، ئەرمەنی، ئێزدی
بە چی ناسراوە: میراتی بادینان، زانکۆی دهۆک، شاخەکان و بەنداوی دهۆک
دامەزراندنی پارێزگا: 27ی ئایاری 1969
ناوەڕۆک
لە داسنی و بادینانەوە بۆ شارە نوێیەکە
کەس، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
دهۆک لە کوێیە؟
دهۆک لە دوورترین باکووری عێراقە، نزیک دیجلە و بە دوورییەکی کەم لە سنوورەکانی تورکیا و سووریا، لە بەرزیی نزیکەی 565 مەتر. شارەکە لە ناو دۆڵێکی تەسکدا هەڵکەوتووە و شاخ دەوری داوە؛ چیای سپی لە سەرووی، زاوا لە باشووری ڕۆژهەڵات و بێخێر لە باکووری ڕۆژهەڵاتی. ڕووباری دهۆک و بەنداوی دهۆک، کە لە 1988 بنیات نرا، ئاوی دەشتەکانی دەوروبەری دابین دەکەن.
ئەم شوێنە، لە خاڵی پێکگەیشتنی سێ وڵات، ماوەیەکی زۆرە دهۆکی کردووە بە دەروازەیەکی ستراتیژی کە هەرێمی کوردستان بە جیهانی دەرەوەوە دەبەستێتەوە و گرنگییەکی بازرگانیی ڕاستەقینەی لەناو کوردستانی عێراقدا پێ دەدات.
شارێکی کوردی بۆ گەلانێکی زۆر
زۆرینەیەکی زۆر گەورەی دهۆک کوردن و بە یەکێک لە پارێزکارترین شارەکانی کوردستانی عێراق لە ڕووی کولتوورییەوە دادەنرێت. بەڵام فرەچەشنییەکەشی بەرچاوە: لە پاڵ زۆرینە کوردەکەدا کۆمەڵگە کۆنەکانی ئاشووری، کلدانی، ئەرمەنی و ئێزدی دەژین. زۆربەی دانیشتووان موسڵمانن، بەڵام مەسیحیەت و ئایینی ئێزدی بە ئاشکرا پەیڕەو دەکرێن، لەگەڵ کڵێسا لە سەرتاسەری شار و زیارتگەی ئێزدی لە سەرتاسەری پارێزگا؛ لەوانە لالش، پیرۆزترین شوێنی جیهانی ئێزدی.
لە داسنی و بادینانەوە بۆ شارە نوێیەکە
ناوچەی دەوروبەری دهۆک لە سەردەمی کۆنەوە نیشتەجێبوونی تێدا هەبووە، و شارەکە تا سەدەی شانزدەیەم ناوەندی میرنشینی ئێزدیی داسنی بوو؛ شاخی سەرووی جارێک بە چیای داسن ناسرابوو. تا کۆتایی سەدەکانی ناوەڕاست، دهۆک بووبووە بەشێک لە میرنشینی بەهێزی کوردیی بادینان (بەهدینان)، کە هۆزی هەکاری دایمەزراندبوو و بۆ چەندین سەدە لە بەشێکی زۆری ناوچەکەدا فەرمانڕەوایی دەکرد.
لە 1842 عوسمانییەکان میرنشینی بادینانیان هەڵوەشاندەوە و خاکەکەیان بە پارێزگای موسڵەوە لکاند. دهۆک بۆ ماوەیەکی زۆر شارۆچکەیەکی بچووک مایەوە؛ لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا تەنها چەند هەزار کەسی تێدا بوو. سەردەمی نوێی کاتێک دەستی پێ کرد کە پارێزگای دهۆک لە 27ی ئایاری 1969 دامەزرا، و دوای 1991 خێراتر بوو، کاتێک هەرێمە کوردییەکە خۆبەڕێوەبردنی بەدەست هێنا و دانیشتووانی گوندەکان بۆ شار کۆچیان کرد.
شارێکی پەناگە
دهۆک چەندین جار لە کاتی کارەساتدا بووەتە پەناگە. کوردە ئاوارەکانی هەڵمەتەکانی بەعس بۆ گواستنەوەی دانیشتووانی لە خۆ گرت، و دوای 2014 ژمارەیەکی زۆری ئەوانەی لە دەوڵەتی ئیسلامی ڕایاندەکرد لە خۆ گرت؛ پەنابەرانی سووریا، خێزانەکانی موسڵ و ڕزگاربووە ئێزدییەکانی جینۆسایدی شەنگال. زۆرجار بە یەکێک لە ئارامترین شارەکانی عێراق وەسف دەکرێت، و لەگەڵ بەردەوامبوونی گەشەکەی ئەم ڕۆڵە مرۆییەی گرتووەتە ئەستۆ.
دهۆکی ئەمڕۆ
ئەمڕۆ دهۆک ناوەندێکی گەشەسەندووی هەرێمییە، زانکۆی دهۆک (دامەزراو لە 1992) و زانکۆی ئەمریکیی کوردستانی تێدایە و مەبەستێکی گەشەکردووی گەشتیارییە. سەردانکەران بۆ شاخ و ئاوەشارەکان، بەنداوی دهۆک، بازاڕەکان و شوێنە سەرسوڕهێنەرە نزیکەکانی بادینان دێن؛ لەوانە ئامێدی، شارۆچکەی سەر دەشتە بەرزەکە، زاخۆ، شارۆچکەی دەروازە و ناوچەی ناوەندیی ئێزدیی دەوروبەری لالش و شەنگال.
ڕیزبەندیی کاتی
سەردەمی کۆن ــ نیشتەجێبوون لە ناوچەی دهۆک؛ دواتر دەبێتە ناوەندی میرنشینی ئێزدیی داسنی.
سەدەکانی 13–14 ــ دهۆک دەبێتە بەشێک لە میرنشینی کوردیی بادینان (بەهدینان).
1842 ــ عوسمانییەکان میرنشینی بادینان هەڵدەوەشێننەوە و ناوچەکە بە موسڵەوە دەبەستن.
27ی ئایاری 1969 ــ پارێزگای دهۆک دادەمەزرێت.
1988 ــ بەنداوی دهۆک بۆ ئاودێری تەواو دەکرێت.
1991 ــ خۆبەڕێوەبردنی کوردی؛ گەشەی خێرای شار دەست پێ دەکات.
1992 ــ زانکۆی دهۆک دادەمەزرێت.
لە 2014ەوە ــ دهۆک پەنابەرانی سووریا و ئاوارەکانی موسڵ و شەنگال لە خۆ دەگرێت.
پرسیارە باوەکان
ئایا دهۆک شارێکی کوردییە؟
بەڵێ. زۆرینەیەکی زۆر گەورەی دهۆک کوردن و لەگەڵ هەولێر و سلێمانی یەکێکە لە سێ شارە سەرەکییەکەی هەرێمی کوردستانی عێراق.
ناوی دهۆک واتای چییە؟
بەپێی نەریتێکی باو، ناوەکە لە «دوو» و «هۆک»ی کوردی (کڵۆیەک) هاتووە، لە باجێکی دوو پێوانە دانەوێڵە کە جارێک لە کاروانە تێپەڕەکان وەردەگیرا؛ نەریتێکی دیکەش بە «دهۆکی داسنی»ی ئێزدییەکانەوە دەیبەستێتەوە.
ناوچەی بادینان چییە؟
بادینان (بەهدینان) میرنشینێکی کوردی بوو کە ناوەندەکەی ئەم ناوچەیە بوو، و ناوەکە هێشتا بۆ ناوچە کورمانجی‌زمانەکەی باکووری کوردستانی عێراق لە دەوروبەری دهۆک بەکار دەهێنرێت.
بۆچی ئەوەندە پەنابەر لە دهۆک هەن؟
ئەمنیەتی ڕێژەیی دهۆکی کردووەتە پەناگە، بە تایبەتی دوای 2014، کە پەنابەرانی سووریا و ژمارەیەکی زۆری ئاوارەکانی موسڵ و ناوچە ئێزدییەکەی شەنگالی لە خۆ گرت.
کەس، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
بادینان (بەهدینان) · ئامێدی · زاخۆ · شەنگال · لالش · ئێزدییەکان · هەولێر · باشوور (کوردستانی عێراق).