پێشەکی
ئەکباتانا، کە لە خاکی خۆیدا بە هەگمەتانە ناسراوە، یەکێک لە پایتەختە مەزنەکانی جیهانی کۆن بوو؛ ناوەندی مادەکان، ئەو گەلەی زۆرێک لە کوردان وەک یەکێک لە باوباپیرانیان ئاوڕی لێ دەدەنەوە. لە ژێر شاری ئەمڕۆی هەمەدان لە ڕۆژاوای ئێران، لە لێواری ناوچە فراوانەکەی بەرزاییەکانی ئێران، گردە مەزنەکەی و شەقامە هەڵکۆڵراوەکانی یادخەرەوەی شارێکن کە جاران ناوەندی یەکەم ئیمپراتۆریای مەزنی ئێرانی بوو. بەهۆی شوێنی لە چیرۆکی مادەکاندا، ئەکباتانا لەو میراتەی زۆرێک لە کوردان بە نرخ دەیزانن مانایەکی تایبەتی هەیە.
ئەکباتانا، پایتەختی مادەکان کە ناوی لە میراتی کورددا دەزرینگێتەوە، چین بە چین لە ژێر شارێکی زیندوودا هەڵکەوتووە. ئەم ناساندنە باس لە شوێنەوارەکە، مێژووی و مانای دەکات، بە ڕاستگۆییەوە جیاوازیی ئەوەی دەزانرێت و ئەوەی نەریتە ڕوون دەکاتەوە.
خاڵە سەرەکییەکان
• ئەکباتانا (هەگمەتانە) پایتەختی مادەکان بوو، لە ژێر هەمەدانی ئەمڕۆ لە ئێران.
• یەکێک لە پایتەختە مەزنەکانی جیهانی کۆنی ئێرانی بوو.
• لەو میراتەی زۆرێک لە کوردان خۆیان بە خاوەنی دەزانن، ئاوڕ لە مادەکان دەدرێتەوە.
• گردە مەزنەکەی دیوار و شەقام و بینای کۆن هەڵگرتووە.
• دواتر وەک پایتەختی هاوینەی فەرمانڕەوا فارس و هێلێنیستییەکان بەکار هات.
زانیارییە خێراکان
ناو: ئەکباتانا (هەگمەتانە)
جۆر: شاری پایتەختی کۆن (وێرانەکان)
شوێن: لە ژێر هەمەدانی ئەمڕۆ، ئێران
بەناوبانگە وەک: پایتەختی مادەکان
میرات: پەیوەست بە ڕەچەڵەکی مادی کە کوردان بانگەشەی بۆ دەکەن
ڕۆڵی دواتر: پایتەختی هاوینەی فەرمانڕەوا فارسەکان
پاشماوەکان: گردێکی مەزن بە دیوار و شەقامەکان
تێبینی: لە ڕووی جوگرافییەوە لە ناوچەی هەمەداندایە
ناوەڕۆک
میراتێک کە کوردان خۆیان بە خاوەنی دەزانن
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
ئەکباتانا لە کوێیە؟
وێرانەکانی ئەکباتانا لە ناو شاری ئەمڕۆی هەمەدان لە ڕۆژاوای ئێران هەڵکەوتوون، لە بەرزاییەکانی زاگرۆس لە ڕۆژهەڵاتی خاکە کوردنشینەکانی دەوروبەری کرماشان. ئەمە ناوچە فراوانەکەی تەختایی بەرزی ڕۆژاوای ئێرانە؛ هەمان ناوچە فراوانە کە یادگاری مەزنی کۆنی تێدایە، وەک بەردی بێستوون و نەخشە هەڵکۆڵراوەکانی تاقی بۆستان. گردە مەزنەکەی هەگمەتانە لە نێو شەقامەکانی هەمەداندا بەرز دەبێتەوە؛ دوورگەیەکی ڕابردووی کۆن لە شارێکی زیندوودا.
پایتەختی مادەکان
ئەکباتانا پێش هەموو شتێک وەک پایتەختی مادەکان بەناوبانگە، ئەو گەلەی یەکەم ئیمپراتۆریای مەزنی ناوەنددار لە تەختایی بەرزی ئێرانیان لە سەدەکانی پێش سەرهەڵدانی دەسەڵاتی فارسەکان بنیاتی نا. نووسەرە کۆنەکان وەک شارێکی شکۆدار وەسفیان کردووە کە دیوارە بازنەییە هاوناوەندەکان بە ڕەنگی جۆراوجۆر دەوری داوە و کۆشکی پاشایەتی لە ناوەندیدایە. بەپێی نەریت، لێرەوە پاشاکانی ماد فەرمانڕەوایی شانشینێکیان دەکرد کە لەگەڵ هێزەکانی دیکە یەکی گرت بۆ ڕووخاندنی ئاشوورییەکان و نینەوا. هەرچەندە بەشێکی زۆری وەسفە کۆنەکە بە ئەفسانە پۆشراوە، مادەکان و پایتەختەکەیان لە مێژووی ناوچەکەدا جێگەیەکی پتەویان هەیە.
میراتێک کە کوردان خۆیان بە خاوەنی دەزانن
بۆ زۆرێک لە کوردان، مادەکان وەک باوباپیران شوێنێکی تایبەتیان هەیە، ئەکباتاناش وەک ناوەندی گەلێکی سەرەتایی کە کوردان ڕەچەڵەکی خۆیان بۆ دەگەڕێننەوە، جێگەیەکی تایبەتی هەیە. ئەم پەیوەندییە لەگەڵ هەستی نەتەوەیی کورد و نەریتە خۆشەویستەکاندا تێکەڵ بووە؛ بۆ نموونە، جەژنی نەورۆز لە ئەفسانەی گەلیدا بە ڕووخانی ستەمکارێک لە سەردەمی ماد پەیوەست دەکرێت. دەبێت بە ڕاستگۆییەوە بگوترێت کە پەیوەندیی وردی نێوان مادە کۆنەکان و کوردانی ئەمڕۆ لەلایەن زانایانەوە جێی مشتومڕە، و هەمەدانی ئەمڕۆ لە دەرەوەی ناوچە بەزۆرینە کوردنشینەکانە. بەڵام میراتی ماد هەر بەشێکی بەنرخ و مانادارە لەوەی زۆرێک لە کوردان چۆن لە ڕابردووی دووری خۆیان تێ دەگەن.
شاری چەندین ئیمپراتۆریا
دوای مادەکان، ئەکباتانا پاشەکشەی نەکرد. فارسەکان گرتیان و بوو بە پایتەختێکی هاوینەی دڵخوازی پاشاکانیان، کە لە گەرمای خاکە نزمەکانەوە پەنایان بۆ هەوا فێنکەکەی بەرزاییەکانی دەبرد. دواتر دوای داگیرکارییەکانی ئەسکەندەر کەوتە دەستی یۆنانییەکان، پاشان بە سەردەمی پارتەکان و سەردەمەکانی دیکەدا تێپەڕی و لە هەموویاندا هەر شارێکی گرنگ مایەوە. هەر سەردەمێک نیشانەکانی خۆی لە چینەکانی گردە مەزنەکەدا بەجێ هێشت، بۆیە وێرانەکانی ئەکباتانا تەنها یادگاریی یەک گەل هەڵناگرن، بەڵکو یادگاریی چەندین گەل کە لە ماوەی سەدەکاندا فەرمانڕەوایی بەرزاییەکانیان کردووە.
ئەکباتانا لە ئەمڕۆدا
ئەمڕۆ گردی هەگمەتانە شوێنەوارێکی شوێنەوارناسی و مۆزەخانەیە لە ناو هەمەدان، کە هەڵکۆڵینەکان دیوارە کۆنەکان، شەقامە ڕێکوپێکەکان و بناغەی بیناکانیان ئاشکرا کردووە و دۆزراوەکان بۆ سەردانکەران پێشان دەدرێن. خەڵک دێن بۆ گەڕان لە نێو پاشماوەکانی پایتەختێک کە کۆن بوو کاتێک بەشێکی زۆری جیهان تازە بوو. مشتومڕەکان لەبارەی پەیوەندیی وردی بە کوردەوە هەرچییەک بن، ئەکباتانا وەک یەکێک لە شارە مەزنە کۆنەکانی ناوچەکە و هێمایەکی بەهێزی میراتی قووڵی گەلەکانی بەردەوامە.
ڕیزبەندیی کاتی
سەدەی 7 پێش زایین — ئەکباتانا وەک پایتەختی مادەکان سەرهەڵدەدات.
612 پێش زایین — مادەکان بەشداری لە ڕووخاندنی نینەوای ئاشووری دەکەن.
دوای مادەکان — فارسەکان ئەکباتانا دەکەن بە پایتەختی هاوینەی پاشایەتی.
سەردەمی هێلێنیستی — شارەکە دەکەوێتە دەستی یۆنانییەکان و هێزەکانی دواتر.
ئەمڕۆ — گردی هەگمەتانە شوێنەوارێکی شوێنەوارناسییە لە ناو هەمەدان.
پرسیارە باوەکان
ئەکباتانا چی بوو؟
ئەکباتانا (هەگمەتانە) پایتەختی مادەکان بوو، یەکێک لە پایتەختە مەزنە کۆنەکانی جیهانی ئێرانی، کە لە ژێر شاری ئەمڕۆی هەمەدان لە ڕۆژاوای ئێران هەڵکەوتووە.
بۆچی ئەکباتانا بۆ کوردان گرنگە؟
زۆرێک لە کوردان وەک باوباپیرانیان ئاوڕ لە مادەکان دەدەنەوە، بۆیە پایتەختەکەیان، ئەکباتانا، بەشێکی ماناداری میراتی کوردە؛ هەرچەندە پەیوەندیی وردی ماد–کورد لەلایەن زانایانەوە جێی مشتومڕە.
ئەکباتانا لە کوێیە؟
وێرانەکانی لە ناو هەمەدان لە ڕۆژاوای ئێران هەڵکەوتوون، لە بەرزاییەکانی زاگرۆس لە ڕۆژهەڵاتی ناوچە بەزۆرینە کوردنشینەکانی دەوروبەری کرماشان.
ئەمڕۆ لە ئەکباتانا چی دەبینرێت؟
گردی هەگمەتانە شوێنەوارێکی شوێنەوارناسی و مۆزەخانەیە کە هەڵکۆڵینەکان دیوارە کۆنەکان، شەقامەکان و بناغەی بیناکانیان ئاشکرا کردووە و دۆزراوەکان پێشان دەدرێن.
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
مادەکان · نەورۆز و میراتی کورد · پایتەختە کۆنەکان · کرماشان · بێستوون · تاقی بۆستان.