لە شیکردنەوەی ئەم وتارەدا، بەرگری لە خۆبەڕێوەبردنی کورد و بەرگری لە مافەکانی ئاشووری و کلدانی و سریانییەکان دوو پابەندیی هاوتەریبن. بۆ هەڵسەنگاندنی مۆدێلێکی سیاسی، پێویستە جیاوازی لەنێوان مێژووی دروستبوونی دامەزراوەکان، پێگەیان لە دەستوور و چۆنیەتیی ڕەفتاریان لەگەڵ دانیشتوواندا بکرێت. توانای سەربازی یان پشتگیریی دەرەکی، بە تەنها پێوەرێکی گونجاو بۆ نرخاندنی مافەکانی خەڵک نییە. گفتوگۆ لەبارەی فیدراڵیزمی عێراق کاتێک سوودبەخشترە کە لەبری پلەبەندیکردنی کۆمەڵگەکان، ڕوون بکاتەوە کام دامەزراوە دەبێت لەبارەی کام ماف و کام پێداویستیی گشتییەوە وەڵامدەر بێت.
با مێژووی دامەزراوەکانی هەرێم بە وردی بخوێنینەوە
ڕاپۆرتە لێکۆڵینەوەییەکەی چاودێری مافەکانی مرۆڤ لەبارەی ئەنفال، بە پشتبەستن بە بەڵگەنامەکانی حکومەتی عێراق، چاوپێکەوتنەکان و لێکۆڵینەوە مەیدانییەکان، لە ئۆپەراسیۆنەکانی دژی کورد لە چوارچێوەی جینۆسایددا دەکۆڵێتەوە. ئەم ڕاپۆرتە بەکارهێنانی چەکی کیمیایی دژی هاووڵاتیانی مەدەنی و کوشتن و ونکردنی زۆرەملێی بەرفراوانی بەڵگەدار کردووە. لە بەشی تایبەت بە کۆمەڵگە مەسیحییەکانیشدا باس لە وێرانکردنی گوندەکان و زیانگەیشتن بە دانیشتووان دەکات. داننان بە ئازاری کورد پێویستی بە پشتگوێخستنی قوربانییەکانی تر نییە. ڕاپۆرتی «جینۆساید لە عێراق: کەمپینی ئەنفال دژی کورد».
بەپێی مێژووە فەرمییەکەی پەرلەمانی کوردستان، هەڵبژاردنی هەرێمیی ١٩ی ئایاری ١٩٩٢ بووە هۆی پێکهاتنی ئەنجوومەنی نیشتمانیی کوردستان و حکومەتی هەرێم. هەمان مێژوو باس لە پێنج کورسیی حزبە مەسیحییەکان لە یەکەم پەرلەماندا دەکات. ئەم پێشینەیە نموونەیەکی دیاریکراوی دروستبوونی دامەزراوە و نوێنەرایەتییە؛ ناتوانرێت لەوەوە ئەو ئەنجامە وەربگیرێت کە هەموو ناکۆکییە سیاسییەکان یان کێشە یاساییەکان لە هەمان کاتەوە چارەسەر کراون. مێژووی فەرمیی پەرلەمانی کوردستان.
سێ ماددەی دەستوور، سێ بابەتی جیاواز
ماددەی ١١٧ی دەستووری عێراق، هەرێمی کوردستان و دامەزراوە حکومییە هەبووەکانی وەک هەرێمێکی فیدراڵ بە فەرمی دەناسێت. ماددەی ١٢٥ مافە ئیداری و سیاسی و کەلتووری و فێرکارییەکانی نەتەوە جیاوازەکان، لەوانە تورکمان و کلدانی و ئاشووری و پێکهاتەکانی تر، مسۆگەر دەکات و ڕێکخستنیان بە یاسا دەسپێرێت. ماددەی ١٤٠ش بۆ کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکانی تر، ئاساییکردنەوە، سەرژمێری و پاشان ڕاپرسی بۆ دیاریکردنی ئیرادەی دانیشتووان پێشبینی دەکات و لە دەقەکەیدا ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ی وەک دواوەدە دیاری کردووە. دەستووری عێراق، وەرگێڕانی ئینگلیزیی یونامی.
شیکردنەوەی دەق: نابێت بەفەرمی ناسینی هەرێم، مسۆگەرکردنی مافەکانی کۆمەڵگەکان و یەکلاکردنەوەی چارەنووسی ناوچە جێناکۆکەکان بە یەک بابەت دابنرێن. ماددەی ١٢٥ بەخۆی نەخشەی یەکەیەکی ئیداریی دیاریکراو ناکێشێت؛ لە هەمان کاتدا، نەبوونی ئەو نەخشەیە مۆڵەت نییە بۆ پشتگوێخستنی مافەکانی ناو ئەو ماددەیە. هەروەها باسکردنی دواوەدە مێژووییەکەی ماددەی ١٤٠، وەڵامی هەموو پرسیارەکانی پەیوەست بە جێبەجێکردنەکەی لە دواتردا ناداتەوە. هەر بانگەشەیەکی دیاریکراو لەبارەی سنوور، خاوەندارێتی یان ڕێکخستنە ئیدارییەکان، پێویستە بە جیا و بە پشتبەستن بە بەڵگەنامە و ڕێکارە پەیوەندیدارەکان بپشکنرێت.
با ئاسایشی کۆمەڵگەکان بە ئەزموونی مەدەنییەکان بپێوین
یونیتاد لە ئەیلوولی ٢٠٢٤دا ڕایگەیاند کە لەبارەی تاوانەکانی داعش دژی مەسیحییەکانی مووسڵ و دەشتی نەینەوا لە ساڵانی ٢٠١٤ تا ٢٠١٧، هۆکاری گونجاو هەیە بۆ باوەڕکردن بە ڕوودانی تاوانی نێودەوڵەتی. ڕاگەیەندراوی ئەم تیمە باس لە گواستنەوەی زۆرەملێ، تاڵانکردن و وێرانکردنی میراتی کەلتووریش دەکات. ئەم دەرئەنجامانە بابەتی ئاسایش بە ئەزموونی لێکۆڵینەوەهەڵگری قوربانییەکانەوە دەبەستنەوە. دەرئەنجامە ڕاگەیەنراوەکانی تیمی لێکۆڵینەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان.
شیکردنەوە: لە گفتوگۆیەکی وادا، بەجێهێشتنی ماڵ لەژێر هەڕەشەدا نابێت بە نیشانەی کەم‌بەهایی سیاسیی کۆمەڵگەیەک دابنرێت. بەشداریی هێزە چەکدارەکان لە پاراستنی خەڵکیش پێویستە لەسەر بنەمای کردەوە دیاریکراوەکان و بەڵگەکان بپشکنرێت. ستایشکردنی بێ‌مەرج یان مەحکومکردنی بەکۆمەڵ، هەردووکیان دەرفەتی لێپرسینەوە لاواز دەکەن. پێوەری پێشنیارکراوی ئەم وتارە ئەوەیە کە هەر دامەزراوەیەک، بەپێی دەسەڵات و بڕیارەکانی خۆی، لەبارەی پاراستنی گیان و سامانی دانیشتووان وەڵامدەر بێت.
شیکردنەوە: خۆبەڕێوەبردنی وەڵامدەر و بەشداریی کاریگەر
لە ڕوانگەی بەرگری لە مافەکانی کوردەوە، گرنگیی خۆبەڕێوەبردن لە دابینکردنی دەرفەتی بڕیاردان لەبارەی ژیانی هاوبەشدایە. بۆ بەهێزکردنی هەمان بەڵگەهێنانەوە، پێویستە مافی کۆمەڵگەکانی تر بۆ بەشداریی کاریگەر، فێربوونی زمان و پاراستنی ناسنامەش بە جدی وەربگیرێت. بەفەرمی ناسینی ناسنامەی ئاشووری یان کلدانی یان سریانی نابێت بە سەر بە حزبێک بوون مەرجدار بکرێت؛ کوردبوونیش نابێت بۆ پشتگیریی زۆرەملێ لە حزبێک کورت بکرێتەوە. مافی ڕەخنەگرتن و دەرفەتی هەڵبژاردنی نوێنەری سەربەخۆ پێویستە بەشێک بن لە پێوانەکردنی چۆنیەتیی حوکمڕانی.
پێشنیاری بەڕێوەبردنی ناوخۆییش دەتوانرێت بە پرسیاری کرداری هەڵبسەنگێنرێت: سنووری دەسەڵاتەکان چییە، سەرچاوە گشتییەکان چۆن دابەش دەکرێن، کێ چاودێریی هێزە ئەمنییەکان دەکات و دانیشتووان چۆن دەتوانن ناڕەزایی لە بڕیارەکان دەرببڕن؟ هەر پڕۆژەیەک پێویستە مافەکانی هەموو دانیشتووانی سنوورە پێشنیارکراوەکە، لەوانە ئەوانەی لەگەڵیدا نین، ڕوون بکاتەوە. لە ناکۆکییەکانی موڵکدا، گوێگرتن لە بانگەشەی خاوەندارێتی و پشکنینی بەڵگەنامە پێویستە جێگەی داوەریکردن لەسەر بنەمای ناوی نەتەوە بگرێتەوە. پشتگیری لە گەڕانەوەی ئارەزوومەندانەش پێویستە لەگەڵ ئاسایش و دەرفەتی ژیانی شایستە بێت.
لەم چوارچێوەیەدا، داواکاریی کورد بۆ پاراستنی پێگەی هەرێم دەتوانێت لەگەڵ داواکاریی ئاشوورییەکان و کۆمەڵگەکانی تر بۆ مسۆگەرکردنی مافەکانیان هاوتەریب بێت. ڕێگای پێشنیارکراو، دانوساندنە لەبارەی دەسەڵاتی ڕوون، بودجەی شەفاف و ڕێکاری لێکۆڵینەوە لە سکاڵاکان. پێویستە خەڵک بتوانن لە قوتابخانە و دادگا و ئیدارەی ناوخۆییدا هەست بە باوەڕپێکراوی سیستەمێکی فیدراڵ بکەن. هیچ کۆمەڵگەیەک نابێت بۆ هەبوونی دەنگ و ئاسایش ناچار بێت باڵادەستیی مێژوویی یان سەربازیی خۆی بسەلمێنێت.
تێبینیی دەستەی نووسەران: ئەم وەشانە لەسەر بنەمای سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکان نووسراوەتەوە؛ بەشە شیکارییەکان بۆچوونی دەستەی نووسەران دەردەبڕن.