Di analîza vê gotarê de, parastina xwerêvebirina Kurdan û parastina mafên Asûrî, Kildanî û Suryaniyan du berpirsiyariyên lihevhatî ne. Ji bo nirxandina modelekî siyasî, divê em di navbera dîroka damezrandina saziyan, cihê wan ê di destûrê de û kalîteya tevgera wan a bi niştecihan re cudahiyê bikin. Hêza leşkerî an piştgiriya biyanî bi tenê ne pîvaneke guncaw e ji bo nirxandina mafên mirovan. Nîqaşa federalîzma Iraqê dema bi fêdetir dibe ku, li şûna rêzkirina civakan li gorî payeyan, zelal bike ka kîjan sazî divê bersiva kîjan maf û pêdiviya giştî bide.

Dîroka saziyên Herêmê bi baldarî bixwînin

Rapora lêkolînê ya Human Rights Watch li ser Enfalê, bi piştgiriya belgeyên hikûmeta Iraqê, hevpeyvîn û lêkolînên meydanî, operasyonên li dijî Kurdan di çarçoveya jenosîdê de dinirxîne. Ev rapor bikaranîna çekên kîmyayî li dijî sivîlan û kuştin û windakirinên berfireh belge dike. Di beşa civakên xiristiyan de jî ji wêrankirina gundan û zirara niştecihan behs dike. Naskirina êşa Kurdan paşguhkirina qurbaniyên din pêwîst nake. Rapora «Jenosîd li Iraqê: kampanyaya Enfalê li dijî Kurdan».

Li gorî dîroka fermî ya Parlamentoya Kurdistanê, hilbijartinên herêmî yên 19 Gulana 1992an bûn sedema damezrandina Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê û Hikûmeta Herêmê. Heman dîrok ji pênc kursiyên partiyên xiristiyan di meclîsa yekem de behs dike. Ev dîrok mînakeke diyarkirî ya damezrandina sazî û nûnertiyê ye; ji wê nayê encamdan ku hemû nakokiyên siyasî an pirsgirêkên mafan ji wê demê ve hatine çareserkirin. Dîroka fermî ya Parlamentoya Kurdistanê.

Sê madeyên destûrê, sê mijarên cuda

Madeya 117 a destûra Iraqê, Herêma Kurdistanê û saziyên wê yên hikûmetê yên heyî wek herêmeke federal nas dike. Madeya 125 mafên îdarî, siyasî, çandî û perwerdehiyî yên neteweyên cuda, di nav wan de Tirkmen, Kildanî û Asûrî û pêkhateyên din, garantî dike û rêkûpêkkirina wan dispêre qanûnê. Madeya 140 jî ji bo Kerkûk û herêmên din ên nakokî, asayîkirin, serjimêrî û paşê referandûmekê ji bo diyarkirina vîna niştecihan pêşbînî dike û di nivîsa xwe de dema dawî ya 31 Kanûna Pêşîn a 2007an destnîşan dike. Destûra Iraqê, wergera Îngilîzî ya UNAMI.

Analîza nivîsê: Naskirina Herêmê, garantîkirina mafên civakan û diyarkirina rewşa herêmên nakokî divê wek mijareke yekane neyên dîtin. Madeya 125 bi xwe nexşeya yekîneyeke îdarî ya diyarkirî nakêşe; di heman demê de, nebûna nexşeyeke wiha destûra paşguhkirina mafên tê de nîne. Herwiha, dubarekirina dema dawî ya dîrokî ya madeya 140 bersiva hemû pirsên li ser sepandina wê ya paşîn nade. Divê her îdiaya diyarkirî ya li ser sînor, milk an rêkûpêkiyên îdarî bi belge û pêvajoyên pêwendîdar re cuda bê vekolînkirin.

Ewlehiya civakan bi ezmûna sivîlan bipîvin

UNITADê di Îlona 2024an de ragihand ku derbarê sûcên DAIŞê li dijî xiristiyanên Mûsil û Deşta Nînewayê di salên 2014–2017an de sedemên maqûl hene ku mirov bawer bike sûcên navneteweyî hatine kirin. Daxuyaniya vê tîmê veguhastina bi zorê, talan û wêrankirina mîrateya çandî jî bi bîr tîne. Ev encam pirsgirêka ewlehiyê bi ezmûna qurbaniyan a ku dikare bê lêkolînkirin ve girê didin. Encamên ragihandî yên tîma lêkolînê ya Neteweyên Yekbûyî.

Analîz: Di nîqaşeke wiha de, terikandina malê di bin gefê de divê nîşana kêmnirxiya siyasî ya civakekê neyê hesibandin. Para hêzên çekdar di parastina mirovan de jî divê li ser bingeha kiryarên diyarkirî û delîlan bê vekolînkirin. Pesnê bêşert û mehkûmkirina kolektîf her du jî derfeta hesabpirsînê qels dikin. Pîvana ku ev gotar pêşniyar dike ew e ku her sazî, li gorî desthilat û biryarên xwe, bersiva parastina can û milkên niştecihan bide.

Analîz: xwerêvebirina bersivdar û beşdariya bi bandor

Ji nêrîna parastina mafên Kurdan ve, girîngiya xwerêvebirinê di peydakirina derfeta biryardanê ya li ser jiyana hevpar de ye. Ji bo ku heman arguman xurt bimîne, divê mafê civakên din ê beşdariya bi bandor, hînkirina ziman û parastina nasnameyê jî bi ciddî bê girtin. Naskirina nasnameya Asûrî, Kildanî an Suryanî divê bi girêdana partiyî ve şertdar nebe; Kurdbûn jî divê neyê kêmkirin bo piştgiriya bi zorê ya partiyekê. Mafê rexneyê û derfeta hilbijartina nûnerê serbixwe divê beşek ji pîvana kalîteya rêveberiyê bin.

Pêşniyara rêveberiya herêmî jî dikare bi pirsên pratîk bê nirxandin: sînorên desthilatan çi ne, çavkaniyên giştî çawa tên belavkirin, kî çavdêriya hêzên ewlehiyê dike û niştecih çawa dikarin li dijî biryaran îtiraz bikin? Divê her plan mafên hemû niştecihên nav devera pêşniyarkirî, di nav wan de yên ku pê ne razî ne jî, rave bike. Di nakokiyên milkî de, guhdarîkirina îdiaya xwedîtiyê û vekolîna belgeyan divê şûna darazê li gorî navê etnîkî bigire. Piştgiriya vegera dilxwazî jî divê bi ewlehî û derfeta jiyaneke birûmet re be.

Di vê çarçoveyê de, daxwaza Kurdî ya parastina cihê Herêmê dikare bi daxwaza Asûrî û civakên din a garantîkirina mafên wan re li hev were. Rêya pêşniyarkirî danûstandina li ser desthilatên zelal, budçeya eşkere û mekanîzmaya lêkolîna gilîyan e. Bawerbariya nîzameke federal divê li dibistan, dadgeh û rêveberiya herêmî ji bo mirovan bê hîskirin. Tu civak divê ji bo deng û ewlehiyê neçar nebe ku serweriya xwe ya dîrokî an leşkerî îspat bike.

Nîşe ya desteya nivîsê: Ev guherto ji aliyê desteya nivîsê ve ji nû ve û li ser bingeha çavkaniyên hatine nîşandan hatiye nivîsandin; beşên analîtîk nêrîna nivîskarê vê guhertoyê diyar dikin.