Ji bo lêkolîna têkiliya Kurd û Asûriyan, divê em di navbera dîroka dewletan, nasnameya civakan û kiryarên aktorên siyasî de cudahiyê bikin. Parastina mafê Kurdan ê ku karên xwe birêve bibin, zimanê xwe biparêzin û di ewlehiyê de bijîn, helwesteke rewa di nîqaşa siyasî de ye; ev parastin dema xurtir dibe ku heman pîvanan ji bo cîranên Asûrî, Kildanî û Suryanî jî qebûl bike. Li gorî analîza vê gotarê, dîrok dikare bibe mijara lêkolîn û rexneyê, lê divê nebe hukmek li ser nirxa mirovên îroyîn an destûrek ji bo bêparkirina wan ji mafên xwe.

Asûra kevnar di serdema wê de bixwînin

Di raveya Muzexaneya Brîtanyayê ya li ser lewha «Salnameya Babîlê» de, dorpêça bajarê Asûrê ji aliyê Medan ve di sala 614 berî Zayînê de û paşê hevkariya Med û Babîliyan di dorpêça Nînewayê ya sala 612 berî Zayînê de tê vegotin. Piştî ketina Nînewayê jî beşek ji hêzên Asûrî li Herranê kom bûn. Ji ber vê yekê, divê ev bûyer di çarçoveya şerê hêzên kevnar de bê ravekirin û neyê veguhastin ser çîrokeke li ser rûbirûbûna bênavber a neteweyên îroyîn. Raveya Muzexaneya Brîtanyayê ya li ser Salnameya Babîlê.

Analîz: Ji vê belgeyê nayê encamdan ku Kurdên îroyîn û Asûriyên îroyîn heman yekîneyên siyasî û leşkerî yên serdema kevnar in. Piştrastkirina girêdanên dîrokî lêkolîna ziman, koçberî, belge û guherînên civakî dixwaze. Heta heke girêdaneke çandî an dîrokî bê qebûlkirin jî, berpirsiyariya şerên împaratoriyekê derbasî nifşên paşîn nabe. Herwiha, serkeftina hevpeymaniyeke kevnar ji bo tu civaka îroyîn belgeya xwedîtiya taybet a axekê nîne.

Nav û nasnameyan ji xwediyên wan re bihêlin

Alda Benyamin di lêkolîna xwe ya «Asûrî li Iraqa Nûjen» de, cihê vê civakê li bakurê Mezopotamyayê û girêdana wê bi kevneşopiyên zimanî û dêrî yên Suryanî re vedikole. Ew nîşan dide ku girêdana olî, ziman û nasnameya etnîkî her tim bi hev re yek nagirin. Lêkolîna wê herwiha ji jiyana li taxên hevpar, beşdariya di partî û sendîkayan de û hevkariya çandî ya derveyî sînorên dêran behs dike. Ev wêne tevliheviya jiyana civakî eşkere dike. Destpêka pirtûka Alda Benyamin, Weşanxaneya Zanîngeha Cambridge.

Analîz: Ji bo nîqaşeke dadmend, baştir e her kes û civak bi navê ku ji bo xwe dipejirîne bê nasandin. Asûrî, Kildanî û Suryanî dikarin ji bo kesên cuda wateyên cuda hebin; nakokiya li ser nav ne sedema bêqîmetkirina mirovan e û ne jî sedema rakirina mafê wan ê beşdariyê ye. Heman bingeh ji bo nasnameya Kurdî jî derbasdar e. Lêkolîna çêbûna nasnameyan divê fêmkirinê zêde bike, ne ku bibe ceribandinek ji bo diyarkirina kî hêjayî mafan e.

Tundiya belgekirî û ezmûna penadanê

Tîma lêkolînê ya Neteweyên Yekbûyî ji bo berpirsiyarkirina sûcên DAIŞê, di daxuyaniya xwe ya Îlona 2024an de, ragihand ku sedemên maqûl hene ku mirov bawer bike sûcên navneteweyî li dijî xiristiyanên Mûsil û Deşta Nînewayê di navbera salên 2014 û 2017an de hatine kirin. Di nav encamên hatine ragihandin de, veguhastina bi zorê, talan û wêrankirina milkên çandî jî hebûn. Ev daxuyan encama lêkolîneke diyarkirî ya li ser kiryarvan û qurbaniyên diyarkirî ye û divê di heman sînoran de bê vegotin. Daxuyaniya Neteweyên Yekbûyî li ser encamên UNITADê.

Li aliyê din ê vê ezmûnê, Komîseriya Bilind a Penaberan a Neteweyên Yekbûyî di Hezîrana 2014an de rapor kir ku malbatên ji Qereqoşê penaberî Herêma Kurdistanê bûne û li malên xizmên xwe, dibistan û navendên civakî, bi piranî li Hewlêrê, hatine bicihkirin. Rapor herwiha alîkariya dilxwazên herêmê bi bîr tîne. Ev belge dihêle ku rola penadanê û alîkariya hevdu bi awayekî rast bê naskirin, bêyî îdiaya ku hemû sazî bêkêmasî ne. Rapora Komîseriya Bilind a Penaberan, 27 Hezîran 2014.

Analîz: parastina Kurdan bi pîvana mafên wekhev

Ji nêrîna parastina mafên Kurdan ve, bersiveke bi bandor ji îdiayeke neheq re divê xwe bispêre belgeyan, cudakirina berpirsiyariyan û derfeta hesabpirsînê. Heke îdiayek li dijî partiyekê, hêzeke çekdar an rayedarekî be, divê heman îdia bi dem, cih û delîlên wê re bê lêkolînkirin. Girêdana kiryara aktorekî bi hemû Asûriyan an hemû Kurdan ve derfeta lêkolîneke dadmend ji holê radike. Rexneya siyasetekê divê nebe darazek li ser ol, esl an mafê cîranan ê mayîna li malên xwe.

Di pratîkê de, pêşniyara vê gotarê ji bo jiyana bi hev re ew e ku rêzgirtina ji nasnameyê bi mekanîzmayên eşkere ve bê girêdan: parastina dibistan û perestgehan, lêkolîna bêalî ya gilîyên milkî, derfeta karê sivîl ê serbixwe û guhdarîkirina çîrokên malbatên zirardîtî. Derbarê naveroka teşwîqkar a di qada giştî de jî divê heman nivîs û heman axêver bêne lêkolînkirin; çend nivîs nûnertiya vîna neteweyekê nakin. Nirxa xwerêvebirinê dikare bi ewlehî û azadiya niştecihan bê pîvandin. Ev pîvan hem parastina mafên Kurdan bawerbartir dike û hem jî ji bo Asûrî, Kildanî û Suryaniyan di pêşerojeke hevpar de cihekî wekhev nas dike.

Nîşe ya desteya nivîsê: Ev guherto ji aliyê desteya nivîsê ve ji nû ve û li ser bingeha çavkaniyên hatine nîşandan hatiye nivîsandin; beşên analîtîk nêrîna nivîskarê vê guhertoyê diyar dikin.