پێشەکی
لە 28ی تەممووزی 1823، ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و ئێرانی قاجاری یەکەم پەیماننامەی ئەرزەڕوومیان واژۆ کرد و کۆتاییان بە جەنگی عوسمانی–ئێران لە 1821–1823 هێنا؛ جەنگێک کە جارێکی دیکە بە درێژایی سنووری کوردستان ڕووی دابوو. پەیماننامەکە ئەو سنوورانەی پشتڕاست کردەوە کە نزیکەی دوو سەدە پێشتر لە زوهاب (1639) دامەزرابوون، دابەشبوونی کوردستانی لە نێوان هەردوو ئیمپراتۆریەتەکەدا پشتڕاست کردەوە و هەوڵی دا ئەو کێشە سەرەکییە چارەسەر بکات کە جەنگەکەی هەڵگیرساندبوو: جێناکۆکیی وەفاداریی هۆزە کۆچەرییە کوردەکان کە خاکەکانیان لە هەردوو لای سنووری عوسمانی–ئێراندا بوو.
لە مێژووی کورددا، گرنگیی یەکەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم لەوەدا نییە کە گۆڕانکارییەکی هێنا ــ چونکە بە شێوەیەکی گشتی دۆخی هەبووی پشتڕاست کردەوە ــ بەڵکو لەوەدایە کە ئاشکرا دەکات ئەو ئیمپراتۆریەتانەی حوکمی کوردیان دەکرد، چۆن مامەڵەیان لەگەڵ خاک و خەڵکی کورددا دەکرد. کورد لایەنی پەیماننامەکە نەبوو، بەڵکو بابەتی ئەو بوو. پرسیاری سەرەکیی دانوستانەکان ئەوە نەبوو کە خەڵکی کورد چی دەوێت، بەڵکو ئەوە بوو کە کام ئیمپراتۆریەت خاوەنی کام هۆزی کوردە. پەیماننامەیەک بوو دەربارەی کورد، کە بەبێ کورد دانوستانی لەسەر کرا و مامەڵەی لەگەڵ کۆمەڵگە کوردییەکان وەک موڵکێکدا کرد کە دەبێت بدرێت بە یەکێک لە دەسەڵاتدارەکان.
ناوەڕۆک
یەکەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم چی بوو؟
یەکەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم چی بوو؟
یەکەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم پەیماننامەیەکی دوولایەنە بوو کە لە 28ی تەممووزی 1823 لە نێوان ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە ژێر دەسەڵاتی سوڵتان مەحموودی دووەم و ئێرانی قاجاری لە ژێر دەسەڵاتی فەتحعەلی شادا واژۆ کرا. کۆتایی بە جەنگی عوسمانی–ئێران لە 1821–1823 هێنا؛ دوا جەنگی نێوان هەردوو ئیمپراتۆریەتەکە کە بۆ زیاتر لە سێ سەدە لەسەر سنووری کوردستان دەجەنگان. پەیماننامەکە لە بنەڕەتدا ئەو سنوورانەی پشتڕاست کردەوە کە بە پەیماننامەی زوهاب (1639) دامەزرابوون، و پشتڕاستی کردەوە کە دابەشکردنی عوسمانی–ئێرانیی کوردستان هێشتا بەردەوامە.
ئامانجی سەرەکیی پەیماننامەکە گەڕاندنەوەی دۆخی هەبوو بە درێژایی سنوورە ناسەقامگیرەکەی کوردستان بوو، کە میرنشینی بابانی وابەستە بە عوسمانی تازە تێیدا تووشی جەنگێکی ناوخۆیی لە نێوان لایەنگرانی شا و لایەنگرانی سوڵتان بووبوو. هەروەها باسی کێشەکانی بازرگانی و دەستگەیشتنی زیارەتکاران بە شوێنە پیرۆزەکانی شیعە لە عێراق و سەرکوتکردنی هێرشە سنووربڕەکانی کوردی کرد. بەڵام نەیتوانی ناکۆکییە بنەڕەتییەکانی سنوور چارەسەر بکات، کە بووە هۆی بەردەوامبوونی ململانێکان و لە کۆتاییدا دووەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم لە 1847.
خاڵە سەرەکییەکان
• ناکۆکیی سەرەکی کە جەنگەکەی هەڵگیرساند، وەفاداریی هۆزە کۆچەرییە کوردەکان بوو کە خاکەکانیان لە هەردوو لای سنووری عوسمانی–ئێراندا بوو؛ کورد بابەتی پەیماننامەکە بوو، بەڵام بەشداربووی ئەو نەبوو.
• پەیماننامەکە ئەو دابەشکردنەی کوردستانی پشتڕاست کردەوە کە لە 1639 لە زوهاب چەسپێنرابوو، و پشتڕاستی کردەوە کە دابەشکردنی نیشتمانی کورد لە نێوان ئیمپراتۆریەتەکانی عوسمانی و ئێراندا هێشتا بنەمای ڕێکخستنی نێودەوڵەتییە.
• میرنشینی کوردیی بابان لە ناوەندی ململانێکەدا بوو؛ جەنگێکی ناوخۆیی لە ناو ئەم میرنشینە کوردییەدا، کە لایەنەکانی پشتگیریی ئیمپراتۆریەتە ڕکابەرەکانیان هەبوو، هۆکارێکی ڕاستەوخۆی جەنگە فراوانترەکەی عوسمانی–ئێران بوو.
• پەیماننامەکە بڕگەیەکی لەخۆ گرت بۆ سەرکوتکردنی هێرشەکانی کورد بۆ سەر خاکی ئێران لەلایەن عوسمانییەکانەوە؛ مامەڵەی لەگەڵ بەرگری و جووڵەی کورد وەک کێشەیەکی ئەمنی کرد کە دەبێت بەڕێوە ببرێت، بەبێ ئەوەی وەک ڕاستییەکی سیاسی سەیری بکات کە دەبێت چارەسەر بکرێت.
زانیارییە خێراکان
ناوی پەیماننامە: یەکەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم بەروار: 28ی تەممووزی 1823 لایەنەکان: ئیمپراتۆریەتی عوسمانی (سوڵتان مەحموودی دووەم) و ئێرانی قاجاری (فەتحعەلی شا) جۆر: پەیماننامەی ئاشتی و پشتڕاستکردنەوەی سنوور بڕگەی سەرەکی بۆ کورد: پشتڕاستکردنەوەی دابەشکردنی زوهابی کوردستان لە 1639؛ باسکردنی جێناکۆکیی وەفاداریی هۆزە کوردەکانی سنوور جەنگی کۆتایی‌پێهاتوو: جەنگی عوسمانی–ئێران لە 1821–1823 کێشەی سەرەکیی کورد: جەنگی ناوخۆیی لە میرنشینی بابان لە نێوان لایەنگرانی عوسمانی و لایەنگرانی ئێران ئەنجام: نەیتوانی ناکۆکییەکانی سنوور چارەسەر بکات؛ بووە هۆی بەردەوامبوونی گرژییەکان و دووەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم (1847) گرنگی: خاکەکانی کوردی وەک ناوچەیەکی سنووریی هەمیشەیی لە نێوان ئیمپراتۆریەتەکاندا پشتڕاست کردەوە، و مامەڵە لەگەڵ هۆزە کوردەکان وەک ڕەعیەت کرا، نەک وەک لایەنی سیاسی
چوارچێوەی مێژوویی: جەنگ لەسەر سنووری کوردستان
هەرچەندە پەیماننامەی زوهاب (1639) سنووری نێوان ئیمپراتۆریەتەکانی عوسمانی و ئێرانی دامەزراندبوو، سنوورەکە لە ناوچە شاخاوییەکانی کوردستان بۆ نزیکەی دوو سەدە هەر مایەی ململانێی ناوبەناو بوو. کێشە بنەڕەتییەکە ئەوە بوو کە سنووری زوهاب ناوچەیەکی فراوانی سنووری بوو، نەک هێڵێکی ورد؛ و کۆمەڵگە هۆزییە کوردەکانی ناو ئەم ناوچەیە ئەو سنوورە ئیمپراتۆرییەیان بە ڕەوا نەدەزانی. هۆزە کۆچەرییە کوردەکان بە ئازادی سنوورەکەیان دەبڕی، و هەردوو ئیمپراتۆریەتەکە بۆ بەدەستهێنانی وەفاداریی ئەوان ڕکابەرییان دەکرد.
گرژییەکان لە سەرەتای سەدەی 19دا زیاد بوون. میرنشینی کوردیی بابان، بە ناوەندی سلێمانی، بە جەنگێکی ناوخۆیی لە نێوان لایەنێکی وەفادار بە سوڵتانی عوسمانی و لایەنێک کە داوای پشتگیریی ئێرانی دەکرد، پارچەپارچە بوو. عوسمانییەکان پەنایان بە ئەندامە یاخییەکانی هۆزەکانی ئازەربایجانی ئێران دەدا، لە کاتێکدا ئێرانییەکان نائارامیی کوردیان لە لای عوسمانی بۆ مەبەستی خۆیان بەکار دەهێنا. لە 1821، عەباس میرزا، جێنشینی تەختی ئێران ــ بەگوێرەی ڕاپۆرتەکان بە هاندانی ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا، کە دەیویست فشار بخاتە سەر عوسمانییەکان ــ هێرشی کردە سەر کوردستان و ناوچەکانی دەوروبەری ئازەربایجانی ئێران.
جەنگەکە سێ ساڵی خایاند و لە دوو بەرەدا ڕووی دا؛ بەرەی ڕۆژهەڵات (کوردستان/ئازەربایجان) و بەرەی بەغدا. هێزەکانی ئێران لە شەڕی ئەرزەڕووم لە 1821 سەرکەوتنێکی گرنگیان بەدەست هێنا؛ سوپایەکی عوسمانیی زیاتر لە 50,000 کەسییان بە هێزێکی 30,000 کەسی شکست دا. جێگری دەسەڵاتداری عوسمانی لە بەغدا هێرشی کردە سەر ئێران، بەڵام پاشەکشەی پێ کرا. لە کۆتاییدا هەردوو لایەن ماندوو بوون؛ عوسمانییەکان بەهۆی جەنگی سەربەخۆیی یۆنانەوە و ئێرانییەکان بەهۆی کۆلێرا و فشارە ناوخۆییەکانەوە. یەکەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم ئەنجامی ئەم دۆخە بوو.
مەرجەکانی پەیماننامەکە
یەکەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم هیچ گۆڕانکارییەکی لە سنوورە خاکییەکاندا نەهێنا. سنووری زوهابی پشتڕاست کردەوە و هەوڵی دا دۆخی پێش جەنگ بگەڕێنێتەوە. بڕگە سەرەکییەکان دەستگەیشتنی ئێرانییەکان بە شوێنە پیرۆزەکانی شیعە لە عێراقی عوسمانی و نیمچەدوورگەی عەرەبی، سەرکوتکردنی هێرشەکانی کورد بۆ سەر خاکی ئێران لەلایەن عوسمانییەکانەوە، گەڕاندنەوەی موڵکی بازرگانە ئێرانییەکان کە لە جەنگدا دەستی بەسەردا گیرابوو، و ئاڵوگۆڕکردنی باڵیۆزی لەخۆ دەگرت. پێشنیاری کۆمیسیۆنێکی هاوبەش کرا بۆ پێوانەکردن و دیاریکردنی وردتری سنوورە ناڕوونەکەی کوردستان.
بەڵام پەیماننامەکە لە کۆتاییدا سەرکەوتوو نەبوو. کۆمیسیۆنە پێشنیارکراوەکەی سنوور هەرگیز کۆ نەبووەوە؛ سەرقاڵبوونی عوسمانییەکان بە چاکسازییە ناوخۆییەکان و جەنگی سەربەخۆیی یۆنان، هەروەها ناسەقامگیریی ئێران دوای مردنی عەباس میرزا، جێنشینی تەخت، لە 1833، ڕێگرییان لێ کرد. بە درێژایی ساڵەکانی 1830 ڕووداوە سنوورییەکان بەردەوام بوون، و ناکۆکییە بنەڕەتییەکان ــ کە ڕەگیان لە دۆخی چارەسەرنەکراوی کۆمەڵگە کوردییەکانی سنووردا بوو ــ لە کۆتاییدا پێویستییان بە پەیماننامەیەکی دووەم لە ئەرزەڕووم لە 1847 هەبوو، ئەمجارە بە ناوبژیوانیی بەریتانیا و ڕووسیا.
پرسی کورد لە ئەرزەڕووم
ئەوەی یەکەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم لە مێژووی کورددا هێندە ڕوونکەرەوە دەکات، شێوازی سەیرکردنی بوونی کورد لە سنوورەکەیە. هەردوو ئیمپراتۆریەتەکە نەیانتوانی ڕێک بکەون کە هۆزە کۆچەرییە کوردەکان «ڕەعیەتی کێن». پەیماننامەکە مامەڵەی لەگەڵ کۆمەڵگە کوردییەکان وەک موڵکێکدا کرد کە دەسەڵاتدارێک بانگەشەی خاوەندارێتیی لەسەر بکات، نەک وەک خەڵکێک کە مافی سیاسییان هەیە. پرسیارەکە هەرگیز ئەوە نەبوو کە «کورد چی دەوێت؟»، بەڵکو ئەوە بوو کە «سەر بە کام ئیمپراتۆریەتن؟».
لە هەمان کاتدا، هۆشیاریی نەتەوەیی کورد بە درێژایی سەدەی 19 گەشەی دەکرد. Encyclopaedia Iranica ئاماژە دەکات کە لەم ماوەیەدا، حکومەتەکانی عوسمانی و ئێران هەردووکیان لە مامەڵەکردن لەگەڵ کوردەکانی درێژایی سنووردا زیاتر تووشی کێشە دەبوون، چونکە زیادبوونی هۆشیاریی کورد بە ناسنامە جیاوازەکەی بووە هۆی توندتربوونی بەرگری و ڕوودانی ڕاپەڕین. ئیمپراتۆریەتەکان هەوڵیان دەدا سنوورێک بە ناو خەڵکێکدا بچەسپێنن کە دانی بەو سنوورەدا نەدەنا؛ و هەرچەند زیاتر هەوڵیان دەدا بیسەپێنن، بەرگریی کورد زیاتر دەبوو.
میرنشینی بابان ــ ئەو میرنشینە کوردییەی لە ناوەندی ناکۆکییەکەدا بوو ــ نموونەیەکی تەواوی ئەم پەیوەندییەیە. میرەکانی بابان لە سلێمانییەوە حوکمیان دەکرد و دانیشتوانێکی زۆری کوردیان بەڕێوە دەبرد. خاکەکەیان ڕاست لەسەر سنووری عوسمانی–ئێران بوو. کاتێک ناکۆکییە ناوخۆییەکانی جێنشینی بنەماڵەی حوکمڕانیان دابەش کرد، هەردوو ئیمپراتۆریەتەکە دەستێوەردانیان کرد؛ هەر یەکەیان پشتگیریی لایەنێکی جیاوازی کرد و پرسی سیاسیی کوردیان گۆڕی بۆ ململانێیەکی ئیمپراتۆری بە نیابەت. کورد ئەم جەنگەی دەست پێ نەکرد، بەڵکو بە زۆر تێیەوە گێژرا لەلایەن ئیمپراتۆریەتگەلێکەوە کە مامەڵەیان لەگەڵ نیشتمانەکەی وەک تەختەی شەترەنجدا دەکرد.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
1639 ــ پەیماننامەی زوهاب سنووری عوسمانی–ئێران بە ناو کوردستاندا دادەمەزرێنێت.
سەرەتای ساڵەکانی 1800 ــ زیادبوونی گرژییەکان لەسەر هۆزە کوردەکانی سنوور و جێنشینیی میرنشینی بابان.
1821 ــ عەباس میرزا، جێنشینی تەخت، هێرش دەکاتە سەر کوردستان؛ شەڕی ئەرزەڕووم ــ سەرکەوتنی ئێران.
1821–1823 ــ جەنگی عوسمانی–ئێران بە درێژایی سنووری کوردستان و لە دەوروبەری بەغدا ڕوو دەدات.
28ی تەممووزی 1823 ــ یەکەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم واژۆ دەکرێت؛ سنووری زوهاب لە 1639 پشتڕاست دەکاتەوە.
ساڵەکانی 1830 ــ ڕووداوە سنوورییەکان بەردەوامن؛ کۆمیسیۆنە پێشنیارکراوەکەی سنوور هەرگیز کۆ نابێتەوە.
1847 ــ دووەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم بە ناوبژیوانیی بەریتانیا و ڕووسیا واژۆ دەکرێت.
میرات و گرنگی بۆ مێژووی کورد
یەکەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم خاڵێکی دیارە لە مێژووی درێژی پەراوێزخستنی کورددا. نیشان دەدات کە چۆن مامەڵە لەگەڵ کۆمەڵگە کوردییەکان وەک بابەتی سیاسەتی ئیمپراتۆری کرا، نەک وەک لایەنە سیاسییەکان کە مافی تایبەتی خۆیان هەیە. ناکۆکییەکانی سنووری کوردستان بوونە هۆی جەنگەکە. پەیماننامەکە دەربارەی وەفاداریی هۆزە کوردەکان بوو. بەڵام هیچ کوردێک لەسەر مێزی دانوستان دانەنیشت.
پەیماننامەکە هەروەها دەستپێکی قۆناغێکی نوێی مێژووی کورد دیاری دەکات: سەردەمی تێوەگلانی زلهێزە ئەورووپییەکان لە سیاسەتی سنووری کوردستان. سەرنەکەوتنی یەکەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم لە چارەسەرکردنی ناکۆکییەکانی سنووردا، بەریتانیا و ڕووسیای وەک ناوبژیوان هێنایە ناو پرسی سنووری عوسمانی–ئێران، و بووە هۆی دووەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم (1847) و کۆمیسیۆنە نێودەوڵەتییەکانی سنوور، کە هەوڵیان دەدا هێڵێکی ورد بە ناو چیاکانی کوردستاندا بچەسپێنن. بۆ کورد، ئەمە بەو مانایە بوو کە نیشتمانەکەی ئێستا تەنها جێی ڕکابەریی دوو ئیمپراتۆریەتی ناوچەیی نەبوو، بەڵکو کەوتبووە ژێر حسابە ژێئۆسیاسییەکانی هێزە جیهانییەکانیش؛ پەیوەندییەک کە بە درێژایی سەدەکانی 19 و 20 توندتر دەبوو.
لەوانەیە گرنگتر لە هەموو ئەمانە، پەیماننامەکە ئەوە ئاشکرا دەکات کە هەردوو ئیمپراتۆریەتەکە لێی دەترسان: هۆشیاریی نەتەوەیی کورد. Encyclopaedia Iranica ئاماژە دەکات کە گەشەکردنی هۆشیاریی کورد بە ناسنامە جیاوازەکەی، بە درێژایی سەدەی 19 دەبووە هۆی توندتربوونی بەرگری و ڕاپەڕین. ئیمپراتۆریەتەکان تەنها سنوورێکیان نەدەکێشا، بەڵکو هەوڵیان دەدا خەڵکێک کۆنترۆڵ بکەن کە ڕۆژبەڕۆژ زیاتر ڕەتی دەکردەوە کۆنترۆڵ بکرێت. یەکەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم ڕاست بەو هۆیە سەرکەوتوو نەبوو کە هیچ هێڵێک لەسەر نەخشە نەیدەتوانی پرسی کورد چارەسەر بکات؛ تەنها دەیتوانی بۆ ماوەیەک سەرکوتی بکات.
پرسیارە باوەکان
یەکەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم چی بوو؟
پەیماننامەیەکی ئاشتی بوو کە لە 28ی تەممووزی 1823 لە نێوان ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و ئێرانی قاجاریدا واژۆ کرا و کۆتایی بە جەنگی عوسمانی–ئێران لە 1821–1823 هێنا. ئەو سنوورەی پشتڕاست کردەوە کە لە 1639 لە زوهاب بە ناو کوردستاندا دامەزرابوو و هەوڵی دا ناکۆکییەکانی وەفاداریی هۆزە کوردەکانی سنوور یەکلایی بکاتەوە.
ئەم پەیماننامەیە چۆن کاریگەریی لەسەر کورد دانا؟
هۆزە کوردەکان بابەتی سەرەکیی پەیماننامەکە بوون، بەڵام هیچ دەنگێکیان لە دانوستانەکاندا نەبوو. وەفادارییان لە نێوان ئیمپراتۆریەتەکاندا جێی ناکۆکی بوو، مامەڵە لەگەڵ خاکەکانیان وەک ناوچەیەکی سنووری دەکرا کە دەبێت بەڕێوە ببرێت، و پەیماننامەکە عوسمانییەکانی پابەند دەکرد بە سەرکوتکردنی جووڵە سنووربڕەکانی کورد. هەردوو ئیمپراتۆریەت گەشەکردنی هۆشیاریی نەتەوەیی کوردیان بە هەڕەشەیەکی ئەمنی دەزانی.
ئایا یەکەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم ناکۆکییەکانی سنووری چارەسەر کرد؟
نەخێر. پەیماننامەکە نەیتوانی ناکۆکییە بنەڕەتییەکان چارەسەر بکات. ڕووداوە سنوورییەکان بەردەوام بوون و کۆمیسیۆنە پێشنیارکراوەکەی سنوور هەرگیز کۆ نەبووەوە. بۆ چارەسەرکردنی هەمان کێشە چارەسەرنەکراوەکان، پێویستی بە دووەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم (1847)، بە ناوبژیوانیی بەریتانیا و ڕووسیا، هەبوو.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Wikipedia ــ پەیماننامەکانی ئەرزەڕووم
Encyclopedia.com ــ ئەرزەڕووم، پەیماننامەی (1823)
Masters, B.، «پەیماننامەکانی ئەرزەڕووم و گۆڕانی دۆخی ئێرانییەکان لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا» (The Treaties of Erzurum (1823 and 1848) and the Changing Status of Iranians in the Ottoman Empire)، Iranian Studies، بەرگی 24، 1991.
Encyclopaedia Iranica ــ سنوورەکان: لەگەڵ ئیمپراتۆریەتی عوسمانی