پێشەکی
لە نێوان چیاکانی باشووری دەریاچەی وان و ئاوە هەڵچووەکانی سەرەوەی دیجلەدا، جارێک پاشایەتییەکی بچووک لە خاڵی یەکگرتنی ڕێگاکانی مەزنترین ئیمپراتۆریاکانی جیهانی کۆن ڕاوەستابوو. گۆردیێن، کە بە کۆردوێن و بەیت قەردو یان کۆردوکیش ناسراوە، دەوڵەتێکی بەرزایی بوو کە بە مامەڵەکردن لەگەڵ ڕکابەرییەکانی ڕۆما و پارت و ئەرمەنستان بۆ چەندین سەدە مایەوە. خۆی هەرگیز هێزێکی مەزن نەبوو، بەڵام پێگە ستراتیژییەکەی و گەلە سەرسەختەکەی و سەربەخۆییە شێلگیرەکەی کردیبوو بە دەستکەوتێک کە هەر ئیمپراتۆریایەکی ناوچەکە هەوڵی کۆنترۆڵکردنی دەدا.
بۆ مێژووی کورد، گۆردیێن بە دوو هۆکار گرنگە. یەکەم، کۆنترین نموونەی تۆمارکراوی قەوارەیەکی سیاسی لەو شوێنە دەنوێنێت کە ئەمڕۆ کوردستانە و وەک دەوڵەتێکی دیاریکراو کاری دەکرد؛ بە پاشا و شار و قەڵابەندی و پەیوەندیی دیپلۆماسی لەگەڵ هێزە مەزنەکانی سەردەمەکەی. دووەم، خاکی گۆردیێن بە وردی هاوتای ئەو ناوچانەیە کە بۆ دوو هەزار ساڵی دواتر ناوەندی هێزی سیاسیی کورد مانەوە، لەوانە میرنشینی بۆتان کە تا سەدەی نۆزدەهەم مایەوە. ئەو داوەی کاردوخۆیەکانی سەردەمی زینۆفۆن لە ڕێگەی پاشایەتیی گۆردیێنەوە بە میرنشینە کوردییەکانی سەردەمی عوسمانی دەبەستێتەوە، یەکێکە لە درێژترین داوە بەردەوامەکانی مێژووی ئەم خاکە.
ناوەڕۆک
لە ژێر فەرمانڕەواییی تیگرانی مەزن و ئیمپراتۆریای ئەرمەنی
پاشا زاربینۆس و هاوپەیمانیی ڕۆمی
گۆردیێن لە نێوان ڕۆما و پارتدا
کۆتاییی سەردەمی کۆن و سنووری ساسانی
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
گۆردیێن لە کوێ بوو؟
گۆردیێن خاکە شاخاوییەکەی باشووری دەریاچەی وانی دەگرتەوە، بە ناوەندی دۆڵی سەرەوەی دیجلە لەو شوێنەی ئەمڕۆ باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا و پارێزگای دهۆکی باکووری عێراقە. ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکای ساڵی 1911 بە ناوچەی بۆتان ناساندی، کە هاوتای پارێزگای شرناخی ئەمڕۆیە. سەرچاوە مەسیحییە سریانییەکان هەمان خاکیان بە بەیت قەردو، «خاکی قەردو»، ناو دەبرد، لە کاتێکدا سەرچاوە ئەرمەنییەکان بە کۆردوک یان کۆرچایک ناویان دەبرد.
جوگرافیا پاشایەتییەکەی دیاری دەکرد. گۆردیێن خاکی دۆڵە قووڵە ڕووبارییەکان و دەربەندە لێژە شاخاوییەکان و دۆڵە بەپیتەکانی بەرزایی بوو. ئەو ڕێڕەوانەی کۆنترۆڵ دەکرد کە بەرزاییەکانی ئەرمەنستانیان بە دەشتەکانی میزۆپۆتامیا دەگەیاند و لەسەر ئەو ڕێگایانە بوو کە سنووری ڕۆژهەڵاتی ڕۆمایان بە سنووری ڕۆژئاوای پارتەوە دەبەستەوە. سەرچاوە کۆنەکان بە ناوچەیەکی بەپیت و دەوڵەمەند بە لەوەڕگا وەسفی دەکەن؛ بە توانای دابینکردنی پێویستیی ژمارەیەکی بەرچاو لە دانیشتووان، سەرەڕای خاکە شاخاوییەکەی. شارە سەرەکییەکانی سەرەیسا، لە نزیک ئەرگانیی ئەمڕۆ، و ساتاڵکا و پیناکا بوون؛ پیناکا بە فینەک یان جزیرە ناسێنراوە.
ڕەچەڵەک و سەربەخۆیی
پاشایەتیی گۆردیێن لە کاتی داڕمانی ئیمپراتۆریای سەلەوکیدا سەری هەڵدا؛ دەوڵەتە یۆنانییە جێنشینەکە کە دوای داگیرکارییەکانی ئەسکەندەری مەزن بەسەر بەشێکی زۆری ڕۆژهەڵاتی نزیکدا فەرمانڕەواییی دەکرد. کاتێک لە سەدەی دووەمی پێش زایین هێزی سەلەوکی پارچەپارچە بوو، ناوچەکانی بەرزایی لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی نزیک دەرفەتەکەیان قۆستەوە بۆ دامەزراندنی قەوارە سیاسییە سەربەخۆ یان نیمچەسەربەخۆکان. گۆردیێن یەکێک لە چەند پاشایەتییە بچووکەکان بوو کە لەم بۆشایییەی دەسەڵاتدا سەریان هەڵدا، لە تەنیشت سوفێن و ئەدیابێن و ئۆسرۆێن.
لە نزیکەی 189 تا 90 پێش زایین، گۆردیێن ماوەیەکی سەربەخۆییی ڕاستەقینەی بەسەر برد. پاشای خۆی هەبوو؛ سروشتناسە ڕۆمییەکە، پلینی، باس لە فەرمانڕەوایەک بە ناوی زاربینۆس دەکات؛ هەروەها شارە قەڵابەندەکان و سوپایەک کە توانای بەرگری لە دەربەندە شاخاوییەکانی هەبوو و پەیوەندیی دیپلۆماسی لەگەڵ هێزە مەزنەکانی دەوروبەری دەپاراست. جوگرافیناسە یۆنانییەکە، سترابۆ، تێبینیی کرد کە گۆردییەکان بە بیناسازی و شارەزایی لە دروستکردنی چەکەکانی گەمارۆدان ناسراو بوون؛ وردەکارییەک کە ئاماژە بە پێشکەوتووییی سەربازی دەکات، زۆر زیاتر لە هی هۆزە سادەکانی چیا.
لە ژێر فەرمانڕەواییی تیگرانی مەزن و ئیمپراتۆریای ئەرمەنی
لە نزیکەی 90 پێش زایین، سەربەخۆییی گۆردیێن کۆتاییی هات، کاتێک تیگرانی مەزنی ئەرمەنستان خستییە ناو ئیمپراتۆریا فراوانبووەکەی. تیگران گەورەترین دەوڵەتی ئەرمەنیی مێژووی بنیات نابوو کە لە قەفقازەوە بۆ لێڤانت درێژ دەبووەوە و پاشایەتییە بچووکەکانی بەرزاییی سەرەوەی دیجلە کەوتنە ژێر کۆنترۆڵی. گۆردیێن بوو بە پارێزگایەکی ملکەچی ئیمپراتۆریای ئەرمەنی، کە لە ڕێگەی سیستەمی خانەدانانی ئەرمەنییەوە بەڕێوە دەبرا.
فەرمانڕەواییی ئەرمەنی بەسەر گۆردیێندا بێ بەرەنگاربوونەوە نەبوو. گەلی ناوچەکە ناسنامەی خۆی دەپاراست و کاتێک دەرفەت هەڵدەکەوت، بۆ گەڕاندنەوەی خۆبەڕێوەبردنیان بەدوای هاوپەیمانیی لەگەڵ هێزە دەرەکییەکاندا دەگەڕان. ئەم گرژییەی نێوان ناسنامەی ناوخۆییی بەرزایی و کۆنترۆڵی ئیمپراتۆریا، جا ئەرمەنی یان ڕۆمی یان پارتی یان دواتر فارسی بووبێت، ژیانی سیاسیی گۆردیێنی بۆ پێنج سەدەی دواتر دیاری دەکرد.
پاشا زاربینۆس و هاوپەیمانیی ڕۆمی
سەرنجڕاکێشترین ڕووداوی مێژووی گۆردیێن لە دەوری پاشا زاربینۆسدا دەسووڕێتەوە. لە ساڵی 69 پێش زایین، لە شەڕی سێیەمی میتراداتیدا، فەرماندەی ڕۆمی لوکولۆس هێرشی کردە سەر ئەرمەنستان و بەرەو ناوچەی سەرەوەی دیجلە پێشڕەوی کرد. زاربینۆسی پاشای گۆردیێن بە نهێنی چووە ناو دانوستان لەگەڵ لوکولۆس، بەدوای پشتگیریی ڕۆمی بۆ ڕزگاربوون لە باڵادەستیی ئەرمەنی. بەڵام پێش ئەوەی لوکولۆس پێی بگات، تیگران پیلانەکەی دۆزییەوە و فەرمانی ئێعدامکردنی زاربینۆس و خێزانەکەی دا.
کاتێک لوکولۆس گەیشتە گۆردیێن، ڕێوڕەسمی ناشتن بۆ زاربینۆس ئەنجام دا؛ مێژوونووسە ڕۆمییەکە، پلوتارک، ئەم کارەی وەک ڕێزگرتن لە هاوپەیمانێکی گیانلەدەستداو تۆمار کردووە. پاشان لوکولۆس گۆردیێنی داگیر کرد و گەنجینەی پاشایەتیی گرت، کە بەپێی گێڕانەوەکان بڕێکی بەرچاو لە زێڕ و زیو و کەلوپەلی بەنرخی تێدا بوو. ڕووداوەکە هەردوو دەوڵەمەندیی پاشایەتیی گۆردی و ئەو یارییە مەترسیدارە پیشان دەدات کە فەرمانڕەواکانی لە بۆشاییی نێوان ئیمپراتۆریاکاندا دەیانکرد.
گۆردیێن لە نێوان ڕۆما و پارتدا
دوای هەڵمەتەکانی لوکولۆس، گۆردیێن بوو بە دەستکەوتێکی جێی ڕکابەریی ڕۆما و پارت. پاشای پارتی، فرەئاتی سێیەم، بانگەشەی ئەوەی کردبوو کە گۆردیێن ملکەچی پارتە، بەڵام کاتێک پۆمپەی لە ساڵی 65 پێش زایین داگیرکردنی ڕۆمیی ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاستی تەواو کرد، فەرماندەکەی ئەفرانیۆسی نارد بۆ داگیرکردنی گۆردیێن. پارتییەکان کە خاکەکەیان کۆنترۆڵ دەکرد، بەبێ شەڕێکی مەزن دەکرانە دەرەوە و گۆردیێن بوو بە دەوڵەتێکی پشتبەستوو بە ڕۆما. بەپێی نووسراوێکی نەخشکراو کە بۆ ڤێنوس تەرخان کراوە، پۆمپەی خاکەکەی خستە ژێر پاراستنی ڕۆما.
بۆ چوار سەدەی دواتر، گۆردیێن بە گشتی لە چوارچێوەی کاریگەریی ڕۆمادا مایەوە، هەرچەندە دۆخی وردی بەپێی گۆڕانی چارەنووسی سنووری ڕۆما و پارت دەگۆڕا. وەک ناوچەیەکی بەربەست لە نێوان دوو ئیمپراتۆریاکەدا کاری دەکرد و دەربەندە شاخاوییەکان و شارە قەڵابەندەکانی بەشێک بوون لە سیستەمی بەرگریی پارێزگاکانی ڕۆژهەڵاتی ڕۆما. فەرماندە و مێژوونووسی ڕۆمی، ئەمیانۆس مارسێلینۆس، لە سەدەی چوارەمی زایینی لە گەشتێکی دیپلۆماسیدا سەردانی ناوچەکەی کرد و وەسفی دیمەن و شارەکانی بەجێ هێشت.
کۆتاییی سەردەمی کۆن و سنووری ساسانی
لە کۆتاییی سەدەی چوارەمی زایینیدا، گۆردیێن بۆ جاری دووەم خرایە ناو ئەرمەنستان، وەک بەشێک لە دابەشکردنی ڕۆمی و فارسیی ئەرمەنستان لە ساڵی 384 زایینی. تا ساڵی 428 زایینی لە ژێر بەڕێوەبردنی ئەرمەنی مایەوە. لەم ماوەیەدا، ناوچەکە بوو بە ناوەندێکی گرنگی مەسیحیەتی سریانی و ناوی بەیت قەردو لە تۆمارە کڵێساییەکان و ئەدەبی ئایینیدا دەردەکەوت.
کاتێک ئیمپراتۆریای ڕۆمی جێگەی خۆی بە ئیمپراتۆریای بیزەنتی دا و ساسانییەکان جێگەی پارتییەکانیان گرتەوە، گۆردیێن بەردەوام وەک ناوچەیەکی سنووری لە نێوان هێزە مەزنەکاندا کاری دەکرد. داگیرکارییە عەرەبی و ئیسلامییەکانی سەدەی حەوتەم ناوچەکەیان خستە ناو خەلافەت، بەڵام ناو و ناسنامەی گەلەکە مایەوە. خاکی گۆردیێنی پێشوو بوو بە ناوەندی میرنشینی بۆتان؛ یەکێک لە بەهێزترین میرنشینە کوردییەکانی سەردەمی عوسمانی. ئەمە بەردەوامیی هێزی سیاسیی بەرزایی لەم ناوچە دیاریکراوەدا پیشان دەدات، بە ماوەیەکی زیاتر لە دوو هەزار ساڵ.
کۆمەڵگە و ئایین و کولتوور
گەلی گۆردیێن بە پەرستنی تێشوبی خوداوەندی حوڕیی ئاسمان ناسراو بوو؛ خوداوەندێک کە پەیوەندیی بە زریان و چیاوە هەبوو و پەرستنەکەی ڕەگی قووڵی لە کولتوورەکانی بەرزاییی ڕۆژهەڵاتی نزیکدا هەبوو. ئەمە ئاماژە بەوە دەکات کە ژیانی ئایینیی گۆردیێن لە چینێکی کۆنی حوڕی هێزی وەردەگرت کە پێش گەیشتنی گەلە ئێرانیئاخێوەکان بۆ ناوچەکە هەبوو و نەریتە ڕەسەنەکانی بەرزایی لەگەڵ کاریگەرییە نوێترەکاندا تێکەڵ دەکرد.
وەسفی سترابۆ بۆ گۆردییەکان وەک بیناسازانی شارەزا و پسپۆڕی دروستکردنی چەکەکانی گەمارۆدان، ئاماژە بە کۆمەڵگەیەک دەکات کە زانیاریی پێشکەوتووی ئەندازیاریی هەبوو. ئەمە دانیشتووانی شوانکار و گۆشەگیر نەبوون؛ گەلێک بوون کە شاری قەڵابەندیان بنیاتی دەنا و بەشداریی تەکنەلۆژیای سەربازیی سەردەمە هێلێنیستی و ڕۆمییەکانیان دەکرد و ئەو ژێرخانەیان دەپاراست کە بۆ بەرگری لە دەربەندە شاخاوییەکان دژ بە سوپاکانی مەزنترین ئیمپراتۆریاکانی جیهان پێویست بوو.
گۆردیێن و مێژووی کورد
جوگرافیناسە ڕۆمییەکە، سترابۆ، بە ڕوونی گۆردیێنی بە هەمان خاکی کاردوخۆیەکانی زینۆفۆن ناساند و هێڵێکی ڕاستەوخۆی دروست کرد لە شەڕکەرە شاخاوییەکانەوە کە لە ساڵی 401 پێش زایین شەڕیان لەگەڵ دە هەزارەکە کرد، بۆ ئەو پاشایەتییەی سێ سەدە دواتر لە نێوان ڕۆما و پارتدا مامەڵەی دەکرد. خودی ناوەکە، گۆردیێن و کۆردوێن و کۆردوک، بە شێوەیەکی بەربڵاو بە هاوڕەگی «کورد» دادەنرێت، هەرچەندە پەیوەندیی وردی زمانی هێشتا جێی مشتومڕە.
بەردەوامیی جوگرافیایی لە دەرەوەی مشتومڕە. خاکی گۆردیێن، چیاکانی دەوروبەری جزیرە و شرناخ و سەرەوەی دیجلە، هەر لە کۆنترین تۆمارە مێژووییەکانەوە بە بەردەوامی دانیشتووانی کورد لێی نیشتەجێ بوونە. میرنشینی بۆتانی سەردەمی عوسمانی هەمان دۆڵەکانی داگیر کرد و هەمان دەربەندەکانی کۆنترۆڵ کرد و هێزی لە هەمان جوگرافیای بەرزاییەوە وەردەگرت کە دوو هەزار ساڵ پێشتر پاشایەتیی گۆردیێنی پاراستبوو.
زانا میخاو مارچیاک، لە لێکۆڵینەوەکەی ساڵی 2017 دەربارەی پاشایەتییە بچووکەکانی باکووری میزۆپۆتامیادا، بە وردی لە مێژووە نەتەوەیی و سیاسییە ئاڵۆزەکەی گۆردیێن کۆڵیوەتەوە. تێبینیی ئەوەی کردووە کە سەرەڕای ئەوەی سەرچاوە ئەرمەنییەکان فەرمانڕەواکانی کۆردوک وەک ئەندامی خانەدانانی ئەرمەنی پیشان دەدەن، دانیشتووانی ناوچەکە ناسنامەیەکی جیاوازیان پاراست کە بە درێژاییی ماوە یەک لە دوای یەکەکانی فەرمانڕەواییی ئەرمەنی و ڕۆمی و فارسی بەردەوام بوو. ئەم شێوازە، پاراستنی ناسنامە لەلایەن دانیشتووانی بەرزاییەوە بەبێ گوێدان بەوەی کام ئیمپراتۆریا بانگەشەی سەروەریی بەسەریدا دەکرد، یەکێکە لە تایبەتمەندییە دیاریکەرەکانی مێژووی کورد.
میرات
گۆردیێن گرنگە چونکە پیشان دەدات گەلەکانی کوردستان تەنها ملکەچی بێجوڵەی ئیمپراتۆریا دراوسێکان نەبوون. پاشایەتییان بنیاتی نا و دانوستانی هاوپەیمانییان کرد و هێزە مەزنەکانیان دژ بە یەکتری جوڵاند و ناسنامە سیاسییەکەیان بە درێژاییی چەندین سەدەی ڕکابەریی ئیمپراتۆریاکان پاراست. ستراتیژیی مانەوەی پاشایەتییەکە، هاوسەنگی لە نێوان ڕۆما و پارت و گەڕان بەدوای خۆبەڕێوەبردن لە ناو کەلێنەکانی پێکهاتە گەورەترەکانی دەسەڵاتدا، پێشینەی ئەو ستراتیژییانەیە کە سەرکردە سیاسییە کوردەکان بۆ دوو هەزار ساڵی دواتر بەکاریان دەهێنا.
چیرۆکی پاشا زاربینۆس، فەرمانڕەوای بەرزایی کە هەوڵی دا بە هاوپەیمانبوون لەگەڵ ڕۆما لە کۆنترۆڵی ئەرمەنی ڕزگار بێت، بەڵام پێش گەیشتنی یارمەتی خیانەتی لێ کرا و کوژرا، دەنگدانەوەی ئازاربەخشی لە سەرانسەری مێژووی کورددا هەیە. لە زاربینۆسەوە بۆ یاخیبوونەکانی بارزانی و ڕاپەڕینی 1991، ئەزموونی سیاسیی کورد بە هەمان شێوازە تراژیدییە داڕێژراوە: گەڕان بەدوای هاوپەیمانی دەرەکی بۆ ڕزگاربوون لە باڵادەستیی ناوچەیی، تەنها بۆ دۆزینەوەی ئەوەی پشتگیریی هێزە مەزنەکان جێی متمانە نییە و زۆرجار زۆر درەنگ دەگات. گۆردیێن ئەو شوێنەیە کە ئەم شێوازەی لێ دەستی پێ کرد.
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
401 پێش زایین — دە هەزارەکەی زینۆفۆن بە شەڕ بە خاکی کاردوخۆیەکاندا تێدەپەڕێت؛ ئەو گەلەی دواتر بە گۆردیێنەوە بەستراوەتەوە
نزیکەی 189 پێش زایین — پاشایەتیی گۆردیێن وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ لە کاتی داڕمانی ئیمپراتۆریای سەلەوکیدا سەر هەڵدەدات
نزیکەی 90 پێش زایین — تیگرانی مەزنی ئەرمەنستان گۆردیێن دەخاتە ناو ئیمپراتۆریا فراوانبووەکەی
69 پێش زایین — پاشا زاربینۆسی گۆردیێن لەگەڵ لوکولۆس دژ بە ئەرمەنستان هاوپەیمان دەبێت؛ تیگران پیلانەکە دەدۆزێتەوە و زاربینۆس ئێعدام دەکات
69 پێش زایین — لوکولۆس گۆردیێن داگیر دەکات و ڕێوڕەسمی ناشتن بۆ زاربینۆس ئەنجام دەدات
65 پێش زایین — پۆمپەی ئەفرانیۆس دەنێرێت بۆ داگیرکردنی گۆردیێن؛ پارتییەکان دەکرێنە دەرەوە؛ خاکەکە دەبێت بە دەوڵەتێکی پشتبەستوو بە ڕۆما
سەدەکانی 1–4ی زایینی — گۆردیێن وەک پارێزگایەکی سنووریی ڕۆمی لەسەر سنوور لەگەڵ پارت و دواتر ئێرانی ساسانی کاری دەکات
384 زایینی — گۆردیێن بۆ جاری دووەم لە کاتی دابەشکردنی ڕۆمی و فارسیدا دەخرێتە ناو ئەرمەنستان
سەدەی 7ی زایینی — داگیرکارییە عەرەبی و ئیسلامییەکان ناوچەکە دەخەنە ناو خەلافەت؛ خاکەکە دواتر دەبێت بە ناوەندی میرنشینی کوردیی بۆتان
پرسیارە باوەکان
گۆردیێن چی بوو؟
گۆردیێن، کە بە کۆردوێنیش ناسراوە، پاشایەتییەکی کۆنی بەرزایی بوو کە لە باشووری دەریاچەی وان لە دۆڵی سەرەوەی دیجلەدا هەڵکەوتبوو؛ لەو شوێنەی ئەمڕۆ باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا و باکووری عێراقە. لە نزیکەی ساڵی 189 پێش زایین لە کاتی داڕمانی ئیمپراتۆریای سەلەوکیدا وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ سەری هەڵدا و بۆ چەندین سەدە وەک دەوڵەتێکی ملکەچ یان بەربەست لە نێوان ڕۆما و ئەرمەنستان و پارتدا مایەوە.
ئایا گۆردیێن پەیوەندیی بە کوردەوە هەیە؟
بە شێوەیەکی بەربڵاو ناوی گۆردیێن، کۆردوێن و کۆردوک، بە پەیوەندیدار بە ناوی «کورد» دادەنرێت و خاکی گۆردیێن بە وردی هاوتای ئەو ناوچانەیە کە بە بەردەوامی دانیشتووانی کورد لێیان نیشتەجێ بوونە. سترابۆ بە ڕوونی گۆردییەکانی بە هەمان کاردوخۆیەکانی زینۆفۆن ناساند. بەردەوامیی جوگرافیایی و ناویی لە نێوان گۆردیێن و کوردستاندا یەکێکە لە بەهێزترین داوەکانی لێکۆڵینەوە مێژووییەکانی کورد.
پاشا زاربینۆس کێ بوو؟
زاربینۆس پاشایەکی گۆردیێن لە سەدەی یەکەمی پێش زایین بوو. بە نهێنی لەگەڵ فەرماندەی ڕۆمی لوکولۆس دژ بە تیگرانی مەزنی ئەرمەنستان هاوپەیمان بوو، بەڵام پێش گەیشتنی یارمەتیی ڕۆمی ئاشکرا کرا و ئێعدام کرا. لوکولۆس دواتر لە گەیشتنیدا بە گۆردیێن، بە ڕێوڕەسمی ناشتن ڕێزی لێ گرت. چیرۆکەکەی ئەو دیپلۆماسییە مەترسیدارە پیشان دەدات کە پاشایەتییە بچووکەکانی بەرزایی لە نێوان ئیمپراتۆریا مەزنەکاندا ئەنجامیان دەدا.
چی بەسەر گۆردیێندا هات؟
گۆردیێن لە ماوەی چەندین سەدەدا بە نۆرە کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ڕۆمی و ئەرمەنی و فارسی، پێش ئەوەی لە سەدەی حەوتەمی زایینیدا بخرێتە ناو خەلافەتی ئیسلامی. هەمان خاکەکە دواتر بوو بە ناوەندی میرنشینی بۆتان، یەکێک لە بەهێزترین میرنشینە کوردییەکانی سەردەمی عوسمانی، کە بەردەوامیی هێزی سیاسیی بەرزایی بۆ زیاتر لە دوو هەزار ساڵ پیشان دەدات.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Marciak, M. — Sophene, Gordyene, and Adiabene: Three Regna Minora of Northern Mesopotamia Between East and West, Brill, 2017
Strabo — Geographica، کتێبەکانی XI و XVI (وەسفی گۆردیێن و گەلەکەی)
Plutarch — Life of Lucullus (گێڕانەوەی زاربینۆس و هەڵمەتی ڕۆمی لە گۆردیێن)
Encyclopaedia Britannica — Gordyene: Ancient Kingdom of Asia
Pliny the Elder — Natural History، کتێبی VI (ئاماژە بە پاشا زاربینۆس و کاردوخی/کۆردوێنی)
Ammianus Marcellinus — Res Gestae (وەسفی کۆردوێن و سنووری ڕۆمی و ساسانی)
1911 Encyclopaedia Britannica — Gordyene (ناساندن بە ناوچەی بۆتان)