پێشەکی
لە خودی ناوەندی کۆنترین پەرستنی ئێرانیدا ڕووەکێکی پیرۆز هەیە کە لە ڕێوڕەسمێکی پیرۆزدا دەگوشدرێت و دەخورێتەوە؛ ڕێوڕەسمێک کە لە مێژووی تۆمارکراو کۆنترە. ئەمە هاۆمایە و لە یەک کاتدا دوو شتە: ڕووەکێکی ڕاستەقینە کە لە چیاکان کۆ دەکرێتەوە و دەکوتدرێت تا خواردنەوەیەکی پیرۆز لێ دروست بکرێت، و بوونەوەرێکی خودایی، یەزەتەیەک، کە ڕۆحی زیندووی ئەو ڕووەکەیە. هاۆما کە پەروەردگاری دانا، ئەهوورا مەزدا، ئافراندوویەتی، پاشای ڕووەکەکانە؛ تەندروستی و هێز و ئیلهام دەبەخشێت و هەڵگری بەڵێنی خودی نەمرێتییە.
هاۆما سەر بە قووڵترین چینەکەی نەریتەکەیە؛ ڕێوڕەسمێکی هێندە کۆن کە لەگەڵ ئایینە خزمەکەی هیندستاندا هاوبەشە، کە هەمان خواردنەوە پیرۆزە لەوێ سۆما ناویەتی. لە سروودەکانی ئۆڤێستادا، هاۆما وەک یەکەم کاهین دەردەکەوێت؛ بوونەوەرە زێڕینەکەی خزمەتی خودایی دەکات و بە شێوەی پیاوێکی جوان هاتە لای زەردەشتی پێغەمبەر تا گوشینە پیرۆزەکەی فێر بکات. لە ڕوانگەی ئێرانیدا، گوشین و خواردنەوەی هاۆما واتە دەستلێدانی خودایی لە ڕێگەی دیاریی ڕووەکێکی زیندووەوە.
کەچی هاۆما زۆر زیاترە لە پێکهاتەیەکی ڕێوڕەسم. کوڕی پاڵەوان بە ئەوانە دەبەخشێت کە ڕێزی لێ دەگرن، سەرچاوەی دارێکی ئەفسانەییی نەمرێتییە کە لە دەریای گەردوونیدا دەڕوێت و، لە حەماسە مەزنەکەدا، تەنهاخوازێکی بەهێزی چیاکانە کە دەست لە کاروباری پاشاکان وەردەدات. تێگەیشتن لە هاۆما واتە تێگەیشتن لە ناوەڕۆکە پیرۆزەکەی باوەڕی ئێرانیی کۆن؛ ئەوێ کە سروشتی و خودایی لە ناو یەک جامی زێڕیندا پێکەوە دەگوشدرێن.
ناوەڕۆک
هاۆما چییە؟
هاۆما (لە فارسیی ناوەڕاستدا هۆم، کە لەگەڵ سۆمای ڤێدیی هیندستاندا هاوڕەگە) لە زەردەشتیدا هەم ڕووەکێکی پیرۆزە و هەم ئەو بوونەوەرە خوداییە، یان یەزەتەیە، کە بەرجەستەی دەکات. ڕووەکەکە لە چیاکان کۆ دەکرێتەوە و دەگوشدرێت تا خواردنەوەیەکی پیرۆز لێ دروست بکرێت و لە ناوەندی ڕێوڕەسمە سەرەکییە زەردەشتییەکە، یەسنا، دایە. وەک بوونەوەرێکی خودایی، هاۆما یەکەم کاهینە؛ بوونەوەرێکی شیفا و هێز و ئیلهام، بەخشەری کوڕانی ڕێزدار و سەرچاوەی دارێکی ئەفسانەییی نەمرێتی. لە شاینامەشدا وەک هۆم دەردەکەوێت، تەنهاخوازێکی بەهێز کە ئەفراسیابی پاشای دوژمن دەگرێت.
خاڵە سەرەکییەکان
هاۆما هەم ڕووەکێکی پیرۆزە و هەم ئەو بوونەوەرە خوداییەی بەرجەستەی دەکات.
لەگەڵ سۆمای ڤێدی هاوڕەگە؛ ڕێوڕەسمێکی پیرۆزی هاوبەشی هیندی و ئێرانییە.
خواردنەوە گوشراوەکەی لە ناوەندی یەسنا، ڕێوڕەسمی سەرەکیی زەردەشتی، دایە.
هاۆمای یەزەتە یەکەم کاهین و بەخشەری کوڕانی پاڵەوانە.
هاۆمای سپیی ئەفسانەیی دارێکی نەمرێتییە لە دەریای گەردوونیدا.
لە حەماسەدا، هاۆما وەک هۆم دەردەکەوێت، ئەو تەنهاخوازەی ئەفراسیابی گرت.
زانیاریی خێرا
ناو: هاۆما (ئۆڤێستایی)؛ هۆمی فارسیی ناوەڕاست؛ سۆمای هاوڕەگی ڤێدی
مانا: لە ڕەگێکەوە کە مانای گوشین یان کوتانی هەیە
جۆر: هەم ڕووەکێکی پیرۆز و هەم ئەو بوونەوەرە خوداییە (یەزەتە) کە بەرجەستەی دەکات
ئافرێنەر: ئەهوورا مەزدا؛ بە پاشای ڕووەکەکان ناوبراوە
ڕێوڕەسمەکە: پاراهاۆما، خواردنەوە پیرۆزکراوەکەی ڕێوڕەسمی یەسنا
هێزەکان: شیفا، هێز، ئیلهام و نەمرێتی
ڕۆڵەکەی: یەکەم کاهین، کە ئەهوورا مەزدا دایمەزراند
هاۆمای سپی: گاۆکەرێنا، داری نەمرێتی لە دەریای گەردوونیدا
لە حەماسەدا: هۆمی تەنهاخواز، کە ئەفراسیابی پاشای دوژمنی گرت
بەڵگەی دەقی: ئۆڤێستا (هۆم یەشت و یەسنا) و شاینامە
ڕووەکەکە و خوداکە
هاۆما لە نێو بوونەوەرە خوداییەکاندا نائاساییە، چونکە لە یەک کاتدا هەم ڕووەکێکی بەرجەستەیە و هەم خودایەک. لە ئۆڤێستادا ڕووەکەکە بە بەرز و بۆنخۆش وەسف دەکرێت، بە ڕەنگێکی سەوزی زێڕین، کە لەسەر چیاکان دەڕوێت، بەتایبەتی لووتکە بەرزەکان. شیلەیەکی شیفابەخش و بەهێزکەر و ورووژێنەر لێ دەگوشدرێت و خودی پەروەردگاری دانا، ئەهوورا مەزدا، ئەم ڕووەکەی ئافراند و لە شوێنە بەرزەکان داینا. هێندە بە نرخ بوو کە نەریتەکە بە پاشای ڕووەکەکان و ڕووەکی نەمرێتی ناوی دەبرد.
کەچی لە ڕووەکەکە جیا ناکرێتەوە ئەو بوونەوەرە خوداییەی خودی ڕۆح و ناوەڕۆکیەتی: هاۆمای یەزەتە، بوونەوەرێکی شایستەی پەرستن کە هەموو هێزە پیرۆزەکانی ڕووەکەکە بەرجەستە دەکات. خودی ناوەکە لە وشەیەکی کۆنەوە هاتووە کە مانای گوشین یان کوتانی هەیە، هەمان ئەو کردەوەیەی ڕێوڕەسمەکە، و یەکێکە لە کۆنترین ناوەکان لە تەواوی وشەکانی ئایینی ئێرانیدا. بۆ پەرستەرەکە، ڕووەکەکەی ناو هاوەن و خوداکەی ئاسمان هەمان یەک ڕاستیی پیرۆزن کە لە کردەوەی گوشینەکەدا بەیەکەوە دەبینرێن.
گوشینە پیرۆزەکە
ئامادەکردن و خواردنەوەی هاۆما کردەوەی ناوەندیی پەرستنی زەردەشتییە، کە لە ڕێوڕەسمە مەزنەکەی بە یەسنا ناسراوەدا ئەنجام دەدرێت. لە ڕێوڕەسمەکەدا لقۆپەکانی ڕووەکە پیرۆزەکە لە ئاودا دەکوتدرێن و دەگوشدرێن، لەگەڵ شیر تێکەڵ دەکرێن و پیرۆز دەکرێن تا خواردنەوە پیرۆزەکەی بە پاراهاۆما ناسراو دروست بکرێت. ئەمە پێشکەش بە خودایی دەکرێت و دواتر کاهینەکان وەک ڕێوڕەسمێکی پیرۆز دەیخۆنەوە؛ تامکردنێکی شتی پیرۆز کە شیفا و هێز و تێگەیشتنی ڕۆحانی دەهێنێت. بە پێی ڕێسای کۆن، گوشین تەنها بەیانیان ڕێگەپێدراوە، لە نێوان ڕۆژهەڵاتن و نیوەڕۆدا، ئەو کاتەی بۆ گوشین دیاری کراوە.
ئەم ڕێوڕەسمە کۆنییەکی نائاساییی هەیە؛ زۆر لە خودی زەردەشتی پێغەمبەر کۆنترە و دەگەڕێتەوە بۆ ڕابردووی هاوبەشی گەلە هیندی و ئێرانییەکان. ئایینە خزمەکەی هیندستانی کۆن هەمان ئەو خواردنەوە پیرۆزەی بە ناوی سۆما دەناسی، بە شێوەگەلێکی بە سەرنجڕاکێشی لەیەکچوو ئامادە دەکرا و ڕێزی لێ دەگیرا و ئەم دوو ڕێوڕەسمە بە ڕوونی دوو لقی یەک داری کۆنی پەرستنن. لە گوشینی هاۆمادا، نەریتە زەردەشتییەکە یەکێک لە کۆنترین کردەوە ئایینییە بەردەوامەکانی ناسراو بۆ مرۆڤایەتی دەپارێزێت، کە دەستەی کاهینە پارسییەکان تا هەر ئەمڕۆش ئەنجامی دەدەن.
یەکەم کاهین
هاۆما وەک بوونەوەرێکی خودایی پلەیەکی زۆر ڕێزلێگیراوی هەیە. بە چاک و پەرەپێدەری چاکە، بە دانا و بەخشەری تێگەیشتن وەسف دەکرێت؛ بوونەوەرێکی زێڕینی پاکی و هێز. لە سەرووی هەمووانەوە، یەکەم کاهینە: نەریتەکە دەگێڕێتەوە کە خودی ئەهوورا مەزدا بە پشتێنی پیرۆزی کاهینایەتی هاۆمای دامەزراند، بۆیە یەکەمین کەس بوو کە ئەو ئەرکە پیرۆزەی ئەنجام دا و بەم پلەی کاهینایەتییە خزمەتی جاودانە خێربەخشە مەزنەکان دەکات. ئەو نموونە ئاسمانییەکەیە کە هەر کاهینێکی سەر زەوی وێنەی ئەوە.
سروودەکان دەگێڕنەوە کە هاۆما بە جەستەی خۆی هاتە لای زەردەشتی پێغەمبەر و شێوەی پیاوێکی جوانی وەرگرت؛ تاکە جارێک کە نەریتەکە شێوەی مرۆڤی بەم ڕووەکە خوداییە دەدات. لەو دیدارەدا هاۆما هانی پێغەمبەری دا ڕووەکە پیرۆزەکە کۆ بکاتەوە و بیگوشێت بۆ پاککردنەوەی ئاوە پیرۆزەکان و بەمە زەردەشتی بۆ ناو ڕێوڕەسمە کۆنەکە ڕاکێشا. وێنەیەکی سەرنجڕاکێشە: ڕۆحی ڕووەکەکە وەک کەسایەتییەکی ڕووناک لەبەردەم پێغەمبەر دەوەستێت و بانگهێشتی بۆ ئەو پەرستنە دەکات کە لە ناوەندی ئەو باوەڕەدا دەبێت کە ڕایدەگەیاند.
بەخشەری کوڕان
یەکێک لە جوانترین ڕەوتەکانی ئەفسانەی هاۆما توانای بەخشینی کوڕانی ڕێزدارە بە ئەوانەی ڕێزی لێ دەگرن. سروودەکان لیستی ئەو پیاوە مەزنانە دەپارێزن کە یەکەم جار ڕووەکە پیرۆزەکەیان گوشی و ئەو پاڵەوانانەی وەک پاداشت پێیان دران. بۆ ڤیڤەنگهڤەنت جەمشید لەدایک بوو، پاشا شکۆدارەکەی سەردەمی زێڕین؛ بۆ ئەثویا فەریدون لەدایک بوو، پاڵەوانە پاشاکەی مارەستەمکاری ڕووخاند؛ بۆ تریتا کوڕەکانی لەدایک بوون، لە نێویاندا ئەژدەهاکوژە بەهێزەکە گەرشاسپ. بەمە لە نەریتەکەدا، مەزنترین کەسایەتییەکانی سەردەمی پاڵەوانی دیاریی هاۆما بوون بۆ باوەڕدارە دڵسۆزەکانی.
ڕووەکەکە تەنانەت لە پێکهاتنی خودی پێغەمبەریشدا ئامادەیە. نەریتەکە دەگێڕێتەوە کە باوکی زەردەشت بەشێکی لە هاۆمای پیرۆز وەرگرت و لەگەڵ شیر تێکەڵی کرد و لەگەڵ هاوسەرەکەی خواردیانەوە. لەم خواردنەوە پیرۆزەوە پێغەمبەر پێک هات و بوونی بە ڕۆحی ڕووەکەکە پڕ کرا. ئەم پەیوەندییە هێندە قووڵە کە دەگوترێت تا ئەمڕۆش کاهینە نەریتپارێزەکانی ڕەچەڵەکی کاهینایەتیی بۆماوەیی داوا لە هاۆما دەکەن دیاریی کوڕانی ڕێزدار پێ ببەخشێت. لە خەیاڵی باوەڕەکەدا، پاشای ڕووەکەکان خودی سەرچاوەی پاڵەوان و پێغەمبەرانە.
هاۆمای سپی و داری نەمرێتی
نەریتەکە باس لە دوو هاۆما دەکات: ڕووەکە زێڕینە زەوییەکەی ڕێوڕەسمی ڕۆژانە و هاۆمایەکی زۆر مەزنتر و ئەفسانەیی لە ناوەندی جیهان. ئەمە هاۆمای سپییە، بە ناوی گاۆکەرێنا، دارێکی گەورە و بریسکەدار کە لە قووڵایی دەریا گەردوونییەکە، شوێنی مەزنی کۆبوونەوەی ئاوەکان، دەڕوێت. نەریتەکە دەڵێت سیمورغی باڵندە سەرسوڕهێنەرەکە لەسەر ئەم دارە دەنیشێتەوە و تۆوی هەموو ڕووەکەکانی زەوی لە ناویدا هەیە. ماسییە پیرۆزەکان لە بەرامبەر بوونەوەرێکی خراپە کە بۆ وێرانکردنی نێردراوە پاسەوانیی ئەم دارە دەکەن، چونکە ژیانی هەموو جیهان بەم دارەوە بەستراوە.
هاۆمای سپی لە سەرووی هەموو شتێکەوە سەرچاوەی نەمرێتییە. شیلە ژیانبەخشەکەی ئیکسیرەکەی نەمرێتییە و نەریتەکە باوەڕی وایە کە لە نوێکردنەوە مەزنەکەی جیهان لە کۆتایی کاتدا، فراشۆکەرتی، کاتێک مردووەکان بە جەستەی خۆیان هەڵدەستێنرێنەوە، شیلەی ئەم هاۆما سپییەیان پێ دەدرێت تا بۆ هەمیشە بێکەموکوڕ و نەمر بن. بەمە ڕووەکە سادەکەی ڕێوڕەسمی بەیانی وەک هێمای زەویی ڕازێکی گەردوونی دەردەکەوێت: بەڵێنی ئەوەی ژیان لە کۆتاییدا بەسەر مردندا سەر دەکەوێت و خواردنەوەی نەمرێتی لە نوێکردنەوەی جیهاندا چاوەڕێی چاکەکارانە.
هۆمی تەنهاخواز
کاتێک ڕووەکە خوداییە کۆنەکە چووە ناو جیهانی حەماسە مەزنەکە، شاینامە، شێوەیەکی نوێ و زیندووی وەرگرت؛ وەک هۆم دەردەکەوێت، تەنهاخوازێکی بەهێز و پیرۆز کە لە نێو چیاکان دەژی و هەموو هێز و پیرۆزیی ڕووەکە پیرۆزەکە لەم یەک کەسایەتییە پارسایەدا کۆ بووەتەوە. حەماسەکە یەک کردەوەی بەناوبانگ و یەکلاکەرەوەی پێ دەبەخشێت. لە ڕاوە درێژەکەدا بۆ گرتنی پاشای دوژمنی شکستخواردوو، ئەفراسیاب، کە سیاوەشی شازادەی بێتاوانی کوشتبوو و لە کۆتاییدا بۆ خۆحەشاردان هەڵاتبوو، هەر هۆمی تەنهاخواز بوو کە هەڵاتووەکەی لە ئەشکەوتێکی تەنیشت دەریاچەیەکدا دۆزییەوە.
هۆم بە گوریسی پیرۆزی خۆی پاشا فێڵبازەکەی گرت و بەستی، کە جادووەکەی نەیتوانی ڕزگاری بکات، و ڕایکێشایە دەرەوە تا بۆ دادوەری ڕادەست بکرێت؛ بەمە تۆڵەیەک کە زۆر چاوەڕێ کراوە جێبەجێ دەبێت و شەڕە مەزنەکە کۆتایی پێ دێت. گۆڕانێکی سەرنجڕاکێشە: ڕۆحی ڕووەکە پیرۆزەکە، ئەو بەخشەرە نەرمەی شیفا و کوڕان، لە حەماسەدا دەبێتە پیاوێکی پیرۆز و توند و چاکەکار کە بازووە بەهێزەکەی دەگاتە ناو شەڕی پاشاکان تا دوژمنی چاکە بگەیەنێتە چارەنووسی خۆی. وا دەردەکەوێت نەریتەکە دەڵێت هێزی هاۆما تەنها هێزی شیفا و بەختەوەرکردن نییە، بەڵکو هێزی بەستنی خراپەکارانیشە.
هێماکان
هاۆما لە ناوەڕۆکدا پردە مەزنەکەی نێوان مرۆڤ و خوداییە؛ ئەو خاڵەی مرۆڤە فانییەکان لە ڕێگەی دیاریی ڕووەکێکی زیندووەوە دەست درێژ دەکەن و دەست لە نەمر دەدەن. لە گوشینی خواردنەوە پیرۆزەکەدا، پەرستەر ماددەی خودی زەوی وەردەگرێت، گیایەکی بۆنخۆشی چیا، و لە ڕێگەی ڕێوڕەسمەوە دەیکاتە جامێکی شتی پیرۆز؛ ڕێوڕەسمێکی پیرۆزی هێز و شیفا و ئیلهام. ئەو باوەڕە قووڵە ئێرانییە بەرجەستە دەکات کە جیهانی سروشتی چاکە، ئافرێنراوێکی پەروەردگاری دانایە و لە ڕێگەی ئەوەوە بەڕاستی دەتوانرێت خودایی ببینرێت.
لە هاۆمای سپی، داری نەمرێتی، ڕووەکە خوداییەکە هیوای کۆتاییی نەریتەکە هەڵدەگرێت. هەمان ئەو هێزەی لە ڕێوڕەسمی بەیانیدا جەستە بەهێز دەکات، ئەو هێزەیە کە لە کۆتایی جیهاندا مردووەکان هەڵدەستێنێتەوە و نەمر دەکات. بەمە هاۆما ئەوەی ڕۆژانەیە و ئەوەی گەردوونییە، جامە سادەکە و زیندووبوونەوەی کۆتایی لە یەک تاڵی زێڕیندا یەک دەخات: بەڵێنی ئەوەی ژیان کاتێک بە دروستی ڕێزی لێ بگیرێت و بە پیرۆزی وەربگیرێت، لە کۆتاییدا دەگاتە نەمرێتی. ئەو ڕێوڕەسمی پیرۆزی باوەڕێکە کە ژیانی خۆش دەویست و متمانەی بە سەرکەوتنەکەی هەبوو.
ڕازی ڕووەکەکە
هاۆمای سەرەتایی بە وردی چ ڕووەکێک بوو؟ ئەمە یەکێکە لە مەتەڵە بەردەوامەکانی لێکۆڵینەوە ئێرانییەکان و هێشتا بەڕاستی چارەسەر نەکراوە. بەهێزترین هەڵبژاردە ئەفیدرایە؛ دەوەنێکی ڕەق و گرێدار لە چیاکان کە دەستەی کاهینە پارسییەکان تا سەردەمی نوێ بۆ ڕێوڕەسمەکە بەکاریان هێناوە و ماددەیەکی سووکی ورووژێنەر لێ بەرهەم دێت. زانایانی دیکە ڕووەکی جیاوازیان پێشنیار کردووە، لە نێویاندا ئەسپەندی کێوی و گیای جۆراوجۆر، و وەسفەکانی دەقە کۆنەکان ئاماژەیەکی ڕوون و بێگومان بۆ یەک جۆری دیاریکراوی ناسراوی ئەمڕۆ ناکەن.
مشتومڕێکی زۆریش هەبووە لەسەر ئەوەی خواردنەوە پیرۆزەکە کاریگەریی لەسەر دەروون هەبووە، تەنانەت هۆی بینینی دیمەنی نائاسایی بووە، یان تەنها بەهێزکەر و وزەبەخش بووە. هەندێک بە ئارەزووەوە هاۆما وەک ماددەیەکی هۆشبەری بەهێز پیشان دەدەن؛ بەڵام وردترین لێکۆڵینەوە زانستییەکان زیاتر لە ڕووەکێکی وەک ئەفیدرا پشتیوانی دەکەن، کە کاریگەرییەکانی ورووژێنەرن نەک وەهمهێنەر، و ئاگاداری دەدەن لە کەمکردنەوەی ڕێوڕەسمێکی قووڵ و پیرۆز بۆ تەنها سەرخۆشکەرێک. ڕاستییەکە ئەوەیە کە ناسنامە و کاریگەریی وردی هاۆمای کۆن نادیارن؛ ڕازێکە کە وەک زۆر شتی دیکە لە پشت پەردەی نەریتێکی زۆر کۆندا پارێزراوە.
هاۆما و کوردەکان
هاۆما وەک ڕووەکە پیرۆزەکەی ناوەندی کۆنترین پەرستنی ئێرانی، سەر بەو میراتە ئایینییە قووڵەیە کە کورد لەگەڵ هەموو گەلە ئێرانییەکان و لە ڕاستیدا گەلە هیندی و ئێرانییە فراوانترەکاندا هاوبەشی دەکەن. ڕێوڕەسمی خواردنەوە پیرۆزە گوشراوەکە، کە لە نێوان هاۆمای ئێرانی و سۆمای هیندیدا هاوبەشە، دەگەڕێتەوە بۆ خودی سەرەتای نەریتە هاوبەشە پێشینییەکە؛ ئەو جیهانە ڕۆحانییەی ژیانی ئایینیی گەلە ئێرانییەکان، لە نێویاندا کورد، لە کۆتاییدا لێی سەرچاوە دەگرێت.
هەروەک هەمیشە لەگەڵ ئەم میراتەدا، هەڵە دەبێت هاۆما وەک کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد بناسرێت. میراتی هاوبەشی تەواوی خێزانێک لە گەلەکانە و ماڵە زیندووەکەی لە نەریتە زەردەشتییەکەدایە کە لە سەرووی هەمووانەوە کۆمەڵگە زەردەشتییە پارسی و ئێرانییەکان پاراستوویانە. بەڵام کورد دەتوانن بە دروستی ئەم ڕووەکە پیرۆزە و ڕۆحە خوداییەکەی لە نێو میراتە ئایینییە کۆنەکەی جیهانە فراوانترەکەیان بژمێرن؛ یادەوەرییەک لەو ڕێزگرتنە قووڵە بۆ شتی پیرۆز لە سروشتدا و بۆ خواردنەوە پیرۆزەکەی شیفا و ژیان کە بە تەواوی ڕابردووی ئێرانیدا دەڕوات.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا هاۆما ماددەی هۆشبەر یان وەهمهێنەر بوو؟ ئەمە جێی مشتومڕە و باشترە بە وریایی مامەڵەی لەگەڵ بکرێت. ئەفیدرا، ڕووەکە سەرەکییە پێشنیارکراوەکە، ورووژێنەرە نەک وەهمهێنەر. سەرەڕای ئەوەی هەندێک بە ئارەزووەوە خواردنەوە پیرۆزەکە وەک ماددەیەکی بەهێزی کاریگەر لەسەر دەروون پیشان دەدەن، زانا وردەکان لەمە ئاگاداری دەدەن. هاۆما بۆ شیفا و هێز و ئیلهام ڕێزی لێ گیراوە و کەمکردنەوەی ڕێوڕەسمێکی قووڵ و ناوەندیی پیرۆز بۆ تەنها سەرخۆشی، شوێنە ڕاستەقینەکەی لە باوەڕەکەدا دەشێوێنێت.
ئایا هاۆما خودایەکە کە ڕکابەریی پەروەردگاری باڵا دەکات؟ نەخێر. وەک یەزەتەکانی دیکە، هاۆما خزمەتکارێکی خودایی و ئافرێنراوێکی تاکە خودای باڵایە، ئەهوورا مەزدا، کە ڕووەکەکەی ئافراند و هاۆمای وەک یەکەم کاهین دامەزراند. ڕێزی لێ دەگیرێت و هاواری بۆ دەکرێت، بەڵام وەک خزمەتکاری پەروەردگاری دانا و جیهانە چاکە ئافرێنراوەکە، نەک خودایەکی سەربەخۆ یان ڕکابەر. باوەڕەکە هەر لەسەر تاکە پەروەردگارەکە دەسووڕێتەوە.
ئایا هاۆما ڕووەکە یان خودایە؟ هەردووکیانە و ناتوانرێت لێک جیا بکرێنەوە. نەریتەکە هاۆما وەک ڕووەکێکی ڕاستەقینە دەناسێت کە لە ڕێوڕەسمەکەدا کۆ دەکرێتەوە و دەگوشدرێت و لە هەمان کاتدا وەک بوونەوەرە خوداییەکەی خودی ڕۆح و ناوەڕۆکی ئەو ڕووەکەیە. بۆ پەرستەر ئەمانە دوو شت نین، بەڵکو یەک ڕاستیی پیرۆزن کە لە کردەوەی گوشینە پیرۆزەکەدا پێکەوە دەبینرێن. ئەم یەکگرتنی سروشتی و خوداییە خودی ناوەڕۆکی مانای هاۆمایە.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
زەردەشت: پێغەمبەرەکەی هاۆما بۆی دەرکەوت، کە لە ڕێگەی ڕووەکە پیرۆزەکەوە پێک هات
گەرشاسپ: ئەژدەهاکوژە پاڵەوانەکە کە وەک کوڕ بە گوشەری هاۆما بەخشرا
سیمورغ: باڵندە سەرسوڕهێنەرەکەی لەسەر هاۆمای سپی، داری ژیان، دەنیشێتەوە
فراشۆکەرتی: نوێکردنەوەی جیهان، کە هاۆمای سپی تێیدا نەمرێتی دەبەخشێت
ئەفراسیاب: پاشای دوژمن کە هۆمی تەنهاخواز لە حەماسەدا گرتی
کەیخوسرەو: پاشا دادپەروەرەکەی هۆم ئەفراسیابی گیراوی ڕادەستی کرد
پرسیارە باوەکان
هاۆما چییە؟
هاۆما هەم ڕووەکێکی پیرۆزە و هەم ئەو بوونەوەرە خوداییە، یان یەزەتەیە، کە لە زەردەشتیدا بەرجەستەی دەکات. ڕووەکەکە دەگوشدرێت بۆ دروستکردنی خواردنەوەیەکی پیرۆز لە ناوەندی ڕێوڕەسمی سەرەکیی زەردەشتی و وەک بوونەوەرێکی خودایی، هاۆما یەکەم کاهین و بەخشەری کوڕانی پاڵەوان و سەرچاوەی دارێکی ئەفسانەییی نەمرێتییە.
هاۆما چ پەیوەندییەکی بە سۆمای هیندییەوە هەیە؟
دوو لقی یەک ڕێوڕەسمی کۆنن. هاۆما ناوە ئۆڤێستاییەکە و سۆما ناوە سانسکریتییەکەی ئەو خواردنەوە پیرۆزە گوشراوەیەن کە لە سەرەتادا یەک شت بوو و گەلانی ئێرانی و هیندی بە شێوەگەلێکی زۆر لەیەکچوو ڕێزیان لێ دەگرت. ڕێوڕەسمە هاوبەشەکە دەگەڕێتەوە بۆ ڕابردووی هاوبەشی هیندی و ئێرانی، پێش ئەوەی ئەم دوو نەریتە لێک جیا ببنەوە.
ڕێوڕەسمی هاۆما چییە؟
لە یەسنا، ڕێوڕەسمە سەرەکییە زەردەشتییەکەدا، لقۆپەکانی هاۆمای ڕووەکی پیرۆز لە ئاودا دەکوتدرێن و دەگوشدرێن و لەگەڵ شیر تێکەڵ دەکرێن بۆ دروستکردنی خواردنەوەیەکی پیرۆزکراو بە ناوی پاراهاۆما. ئەمە پێشکەش بە خودایی دەکرێت و کاهینەکان وەک ڕێوڕەسمێکی پیرۆز دەیخۆنەوە و گوشینەکە بەیانیان لە نێوان ڕۆژهەڵاتن و نیوەڕۆدا ئەنجام دەدرێت.
بۆچی باوەڕ وابوو هاۆما کوڕ دەبەخشێت؟
سروودەکان دەگێڕنەوە کە ئەو پیاوە مەزنانەی یەکەم جار هاۆمایان گوشی، پاداشتی کوڕی پاڵەوانیان پێ درا: جەمشید و فەریدون و گەرشاسپ هەر یەکەیان کوڕی کەسێک بوون کە ڕووەکە پیرۆزەکەی گوشی و زەردەشتی پێغەمبەریش لە ڕێگەیەوە پێک هات. بەمە هاۆما وەک بەخشەری کوڕانی نەجیب و ڕێزدار ڕێزی لێ گیرا.
هاۆمای سپی چییە؟
هاۆمای سپی، بە ناوی گاۆکەرێنا، دارێکی ئەفسانەییی نەمرێتییە کە لە قووڵایی دەریای گەردوونی دەڕوێت و سیمورغ لەوێ دەنیشێتەوە. شیلە ژیانبەخشەکەی ئیکسیرەکەی نەمرێتییە و لە نوێکردنەوەی جیهاندا مردووە هەڵساوەکان لێی دەخۆنەوە تا بۆ هەمیشە بێکەموکوڕ و نەمر بن.
هۆم لە شاینامەدا کێیە؟
لە حەماسەدا هاۆما وەک هۆم دەردەکەوێت، تەنهاخوازێکی پیرۆز و بەهێزی چیاکان. بەناوبانگترین کردەوەکەی گرتنی ئەفراسیابی پاشای دوژمنی هەڵاتووە؛ لە ئەشکەوتێکی تەنیشت دەریاچەیەکدا خۆی حەشار دابوو و هۆم دۆزییەوە و بە گوریسە پیرۆزەکەی بەستی و بۆ دادوەری ڕادەستی کرد و تۆڵەی سیاوەشی جێبەجێ کرد.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Haoma - Encyclopaedia Britannica
Haoma ii. The Rituals - Encyclopaedia Iranica