هەنار: میوەکەی دڵی کوردستان

هەنار وشەی کوردییە بۆ میوەی هەنار و بە وتەی ئەوانەی لە کوردستانەوە لەسەری نووسیویانە، میوەیەکە کە کورد بە هی خۆی دەزانێت. ناوچەکانی چاندنی بە هەرێمی کوردستانی عێراقدا بڵاو بوونەتەوە، بە تایبەتی لە سێ شوێنی دڵی جوگرافیای کوردیدا: هەڵەبجە، هەورامان و شارەزوور. کورد لە ماڵ و کێڵگەکانی خۆی دەیچێنێت، لە ئاوەکەی خواردنەوەیەکی نوێکەرەوە دروست دەکات، دانەکانی وشک دەکاتەوە و بەسەر خواردنەکاندا دەیانپرژێنێت بۆ زیادکردنی ترشییەکی تیژ و گەش وەک گەوهەر، و پاییز ئاوەکەی دەکوڵێنێت تا چڕ دەبێتەوە بۆ دروستکردنی دۆشاوە تۆخەکەی هەنار کە دەچێتە ناو زەڵاتە و خورش و سۆس. بەڵام لە کوردستان هەنار تەنها پێکهاتەی خواردن نییە. پیرۆزە. بۆ ئەو کوردانەی پەیڕەوی یارسان دەکەن، ئەو ئایینە کۆنە کوردییەی لەم شاخانەدا زۆر پێش ئیسلام هەبووە، هەنار میوەیەکی پیرۆزە. بۆ موسڵمانە کوردەکان ئەو میوەیەیە کە دەگوترێت پێغەمبەر خۆشی ویستووە، سێ جار لە قورئاندا باس کراوە و چەندین نەوەی خێزانە کوردەکان باوەڕیان وایە لە نێوان سەدان دانەکەیدا دانەیەکی خودی بەهەشتی تێدایە. هەروەک پیرە کوردەکان بە منداڵەکانیان دەگوت: هیچ هەنارێک لەسەر زەوی نییە دانەیەک هەناری بەهەشتی تێدا نەبێت. ئەمە خواردنی هەنار دەکات بە کردارێکی ڕێزگرتنی وریا؛ تەنانەت یەک دانەش بەفیڕۆ نادەیت. ئەمە سەد و بیستەمین وتاری زنجیرەکەیە. هەنار لە سەرانسەری دەریای ناوەڕاست و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەڕوێت و ئەم زنجیرەیە بانگەشەی هیچ شتێک بە تایبەتی ناکات. بەڵام هەنار بە ناوی کوردی، لە باخە کوردییەکاندا، بە نوێژ و باوەڕە خرافییە کوردییەکانەوە کە بە هەر دانەیەکیەوە بەستراون، میوەیەکە کە شوێنی لەم چیرۆکەدایە.

خاڵە سەرەکییەکان

• هەنار میوەی هەناری کوردییە؛ بە تایبەتی لە هەڵەبجە و هەورامان و شارەزوور دەچێنرێت

• هەم لە یارسان و هەم لە ئیسلامدا پیرۆزە؛ کورد باوەڕی وایە هەر هەنارێک دانەیەکی بەهەشتی تێدایە

• وەک ئاوی تازە و دانەی وشککراوە لەسەر خواردنەکان و دۆشاوی هەنار بەکار دەهێنرێت، کە پاییز بەکۆمەڵ دروست دەکرێت

• بە «میوەیەکی نموونەیی کوردستانی» ناودەبرێت؛ بە قووڵی بە کولتوور و دیمەنی کوردستانەوە ناسراوە

زانیارییە خێراکان

ناوی کوردی: هەنار (بە تورکی نار، بە عەرەبی ڕومّان، بە فارسی ئەنار)

لە کوێ: بە تایبەتی لە هەڵەبجە و هەورامان و شارەزووری هەرێمی کوردستان دەچێنرێت

گرنگی: لە یارسان و ئیسلامدا پیرۆزە؛ دەگوترێت هەر دانەیەک دانەیەکی بەهەشتی تێدایە

بەکارهێنانەکان: ئاوی تازە، دانەی وشککراوە لەسەر خواردنەکان، دۆشاوی هەنار، دەرمانی و لە چێشتلێناندا

لە چێشتلێنخانەی کوردیدا

هەنار بە چەند شێوەیەک دەچێتە چێشتلێنخانەی کوردی، کە هەر یەکێکیان لەگەڵ وەرز و مەبەستێکی جیاوازدا دەگونجێت. بە تازەیی هەر بە دەست دەخورێت؛ دەشکێنرێت و کۆمەڵە دانە چڕەکانی سووری یاقووتی دەردەکەون، هەر یەکێکیان گەوهەرێکی ئاوە، یان دەگوشدرێت بۆ شلە تیژە شیرین و ترشەکەی. ئاوە تازەکە وەک خواردنەوەیەکی نوێکەرەوە دەخورێتەوە، بە تایبەتی پاییز کە میوەکە دەگات، و وەک بەهێزکەر دادەنرێت: فێنککەرەوە و پاککەرەوە و پڕ لەو جۆرە چاکەیە کە خێزانە کوردەکان لە مێژە داویانەتە پاڵ جیهانی سروشتیی شاخەکانیان. دانە وشککراوەکان بەسەر برنج و زەڵاتە و گۆشتی برژاودا دەپرژێنرێن وەک ڕازێنەرێکی گەش و ترش، هەمان ترشی زیاد دەکەن کە ئەم زنجیرەیە لە سوماق و ڕێواس و تەواوی خۆشەویستیی کورد بۆ ترشیدا شوێنی کەوتووە. پاشان دۆشاو هەیە: چالاکیی بەکۆمەڵی پاییز بۆ گوشین و کوڵاندنی ئاوی هەنار لە مەنجەڵە گەورەکاندا تا کەم دەبێتەوە و دەبێتە شیلەیەکی تۆخ و بریقەدار و زۆر پڕتام، هێندە ئەستوور کە کەوچکێک دابپۆشێت. ژنان کۆ دەبنەوە بۆ پێکەوە دروستکردنی، هەروەک بۆ دروستکردنی ڕەچەل و دووشاڤ کۆ دەبنەوە، و ئەنجامەکە بۆ ساڵەکە دەمێنێتەوە؛ لە سۆسی زەڵاتەدا بەکار دەهێنرێت، تێکەڵی خورش دەکرێت بۆ ترشی و قووڵیی تام و بەسەر خواردنەکاندا دەڕژێنرێت وەک کۆتایییەکی شیرین و ترش. لە کۆتاییدا پووستەکەش بەفیڕۆ نادرێت. لە کوردستان، وردەی پووستی وشککراوەی هەنار بۆ چەندین سەدە لە دباغکردنی پووستدا بەکار هاتووە؛ ئەو پیشەسازییەی چرم کە جاران مەشکە پووستینەکەی بۆ کەرەگرتنەوە بەکار دەهێنا، هەنار دەکات بە میوەیەک کە لە یەک کاتدا خۆراک دەداتە خەڵک و کەلوپەلیان بۆ دابین دەکات.

میوەی بەهەشت و باخەکانی هەڵەبجە

باوەڕی ئەوەی هەر هەنارێک دانەیەکی بەهەشتی هەڵدەگرێت، خوازەیەک نییە بۆ کوالێتیی میوەکە. باوەڕێکی ڕاستەقینەی ئایینییە کە چەندین سەدەی ژیانی کوردیدا هەبووە، پشت بە نەریتی حەدیث و ڕێزگرتنە کۆنترەکەی یارسان دەبەستێت؛ ئەو ئایینەی پێش ئیسلام لەم شاخانەدا لەدایک بووە و هەنار تێیدا شتێکی پیرۆزە. ئەم زنجیرەیە لە زۆر وتاردا شوێنی فرەییی ناسنامەی ئایینی و کولتووریی کوردی هەڵگرتووە؛ لە گیاکۆکەرەوە یارسانییەکانی ئاڤەلیک، لە نانەوا جوولەکە کوردەکانی کادەی زاخۆ و لە کۆمەڵگەکانی ئاشووری لە تەنیشت کورد لە باشووری ڕۆژهەڵات. هەنار بەشێکە لەو فرەیییە: ئەو میوەیەیە کە هەم شوانێکی یارسانی و هەم جوتیارێکی موسڵمان بە پیرۆزی دەزانن، ئەو یەک شتەی ناو باخی کوردییە کە لە یەک کاتدا لە هەموو سنوورێکی ئایینی دەگوزەرێت. بە وریایی ژماردنی دانەکانی و خواردنی بەبێ بەفیڕۆدانی هیچ بەشێکی، کردارێکی ڕێزگرتنە کە ئەم زنجیرەیە لە هیچ خواردنێکی دیکەدا نەیبینیوە. سێ لەو شوێنانەی هەنار باشترین گەشەی تێیاندا دەکات بریتین لە هەورامان، ناوچە شاخاوییەکەی یونسکۆی نانێ هەورامی و کەلانە، شارەزوور و هەڵەبجە. ئەو ناوەی دواوە سێبەرێک هەڵدەگرێت کە زنجیرەکە ناتوانێت پشتگوێی بخات. هەڵەبجە، ئەو شارەی باخەکانی هەناری یەکێکن لە باشترینەکانی کوردستان، هەروەها ئەو شارەیە کە لە 1988دا حکومەتی عێراق چەکی کیمیاییی دژ بە دانیشتووانە مەدەنییە کوردەکەی بەکار هێنا و لە یەک ڕۆژدا هەزاران کەسی کوشت. باخەکان پێشتر لەوێ بوون و هێشتاش لەوێن، کە ڕزگاربووان دووبارە ڕوواندوویانن. هەنار میوەیەکە کە لە هەڵەبجە چێنراوە، بە درێژایی خراپترین ئەو کارەساتانەی سەدەی بیستەم توانیویەتی بەسەر ئەو خەڵکەدا بێنێت کە دەیانچاند. تێبینیی ڕاستگۆیانە ڕوونە: هەنار لە سەرانسەری دەریای ناوەڕاست و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەڕوێت و هەم تورک و هەم عەرەب و فارس و کورد خۆشیان دەوێت. بەڵام لە باخەکانی هەورامان و هەڵەبجەدا، بە سادەیی و ڕوونی، میوەیەکی کوردستانییە.

پرسیارە باوەکان

هەنار چییە؟

هەنار وشەی کوردییە بۆ میوەی هەنار. لە هەرێمی کوردستان بە شێوەیەکی بەربڵاو دەچێنرێت، بە تایبەتی لە هەڵەبجە و هەورامان و شارەزوور، و بە میوەیەک دادەنرێت کە گرنگیی قووڵی کولتووری و ڕۆحانیی هەیە. بە تازەیی دەخورێت، دانەکانی وشک دەکرێنەوە و بەسەر خواردنەکاندا دەپرژێنرێن، ئاوەکەی دەخورێتەوە و دەکرێتە دۆشاو و پووستەکەی لە دباغکردنی چرمدا بەکار دەهێنرێت.

بۆچی هەنار لە کولتووری کوردیدا پیرۆزە؟

هەم لە یارسان، ئایینە کۆنە کوردییەکە، و هەم لە ئیسلامدا هەنار میوەیەکی پیرۆزە. نەریتی موسڵمانە کوردەکان پێی وایە هەر هەنارێک دانەیەکی بەهەشتی تێدایە، پشت بە حەدیثێک دەبەستێت کە دەدرێتە پاڵ پێغەمبەر محەمەد و دەگوترێت پێغەمبەر خۆشی لەم میوەیە بووە. ئەم باوەڕە خێزانە کوردەکان هان دەدات هەنار بە وریایییەکی تایبەتەوە بخۆن و هیچ بەفیڕۆ نەدەن. میوەکە سێ جار لە قورئاندا باس کراوە.

هەنار تەنها تایبەتە بە کورد؟

نەخێر؛ هەنار لە سەرانسەری دەریای ناوەڕاست و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەڕوێت و تورک و عەرەب و فارس و زۆر خەڵکی دیکە خۆشیان دەوێت. ئەم زنجیرەیە بانگەشە ناکات میوەکە تەنها بۆ کوردە. ئەوەی کوردییە ناوی هەنارە، باخەکانی هەورامان و هەڵەبجە و شارەزوور، ڕێزگرتنی یارسانی و ئیسلامی لە دانەکانی و خووە درێژە کوردییەکەی چاندنی و دۆشاوکردنی و ژماردنی هەر دانەیەکی وەک دیارییەک.

کۆتایی

هەنار سەد و بیستەمین وتاری ئەم زنجیرەیە و یەکێکە لەو وتارانەی زۆرترین چینی مانا هەڵدەگرن. لە یەک کاتدا میوە و بەهارات و پاشەکەوت و بەهێزکەر و شتێکی پیرۆزە. لە جوانترین بەشەکانی کوردستان دەچێنرێت، بەرزاییەکانی هەورامان و دەشتەکانی شارەزوور، و لە هەڵەبجە کە هەروەها یەکێکە لە خەمبارترین شوێنەکان. لە سنووری نێوان یارسان و ئیسلام دەگوزەرێت و لە هەردوو لا ڕێزگرتن دەدۆزێتەوە. بە پێی باوەڕێکی کۆنی کوردی، دانەیەکی تێدایە کە لە شوێنێکی باشتر لەم جیهانەوە هاتووە. لە سەد و بیستەمین وتاردا، هەنار نوێنەرایەتیی تەواوی قووڵیی پەیوەندیی کورد بە خاکەکەیەوە دەکات: تەنها ئەو خواردنە نییە کە دەیڕوێنێت، بەڵکو ئەو مانایەشە کە لەگەڵیدا دەڕوێت، ئەو باوەڕەی تەنانەت لە میوەیەکی ئاساییدا، کە لە باخێکی شاخەکانەوە هێنراوە، شتێک هەیە کە شایستەی ژماردنە و نابێت بەفیڕۆ بدرێت.