لە جیهانێکی سیاسیدا کە پیاوانی چەکدار تێیدا زاڵ بوون، هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەد هێزی خۆی لە ڕێگەی شتێکەوە بنیات نا کە سەلمێنرا بە هەمان ڕادە بەردەوامە: دامەزراوەکان. وەک کچی ئیبراهیم ئەحمەد، هاودامەزرێنەری پارتی و داڕێژەری فکریی بزووتنەوەی نەتەوەییی کورد، و هاوسەری جەلال تاڵەبانی، لە خاڵی یەکتربڕینی دوو گرنگترین تۆڕی ژیانی سیاسیی کورددا پێگەیەکی هەبوو. بەڵام ئەوەی هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەدی لە کەسانی تەنها خاوەن پەیوەندیی بەهێز جیا دەکردەوە، ئەوە بوو کە هەڵیبژارد لەو پێگەیەوە چی بکات. لە هەستیارترین قۆناغەکانی بوونی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستاندا بەشداریی سەرکردایەتیی کرد، وەڵامە مرۆییەکەی جینۆسایدی ئەنفالی بەڕێوە برد، یەکەم ڕێکخراوی کوردیی مافی منداڵانی دامەزراند، ژێرخانی میدیاییی یەکێتیی بنیات نا و بە درێژایی پێنج دەیەی مێژووی سیاسیی کورد وەک هێزێکی سیاسیی سەربەخۆ کاری کرد. تەنها هاوسەری سەرکردەیەک نەبوو؛ بە هاوتەریبی و بە خۆی، خۆیشی سەرکردە بوو.
ناوەڕۆک
1. بەشی 1: سلێمانی و میراتی بنەماڵەی ئەحمەد
2. بەشی 2: پێگەیشتنی سیاسی؛ گەورەبوون وەک ژنێکی کورد لە عێراق
3. بەشی 3: هاوسەرگیری لەگەڵ جەلال تاڵەبانی و چوونە ناو یەکێتی
4. بەشی 4: ساڵەکانی ئەنفال؛ وەڵامدانەوەی جینۆساید
5. بەشی 5: ڕێکخراوی پاراستنی منداڵانی کوردستان؛ بنیاتنانی کۆمەڵگای مەدەنی
6. بەشی 6: شەڕی ناوخۆ؛ ڕزگاربوون لە خراپترین دۆخ
7. بەشی 7: میدیا و پەیوەندیکردن؛ دەنگی یەکێتی
8. بەشی 8: سەرکردایەتیی سیاسی؛ بەڕێوەبردنی یەکێتی
9. بەشی 9: ساڵەکانی دواتر؛ خاتوونی یەکەم، سەرکردەی حیزب و لایەنێکی سیاسی
10. بەشی 10: میرات؛ بنیاتنەری دامەزراوەکان
بەشی 1: سلێمانی و میراتی بنەماڵەی ئەحمەد
هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەد لە 1948 لە سلێمانی، پایتەختە گەورە کولتووری و ڕۆشنبیرییەکەی باشووری کوردستان، لەدایک بوو لەناو یەکێک لە گرنگترین بنەماڵەکانی مێژووی سیاسیی کورددا. باوکی ئیبراهیم ئەحمەد هاودامەزرێنەری پارتی دیموکراتی کوردستان، سکرتێری گشتیی پارتی لە سەردەمی شۆڕشی ئەیلوول و یەکێک لە کاریگەرترین ڕۆشنبیر و بیرمەندە سیاسییە کوردەکانی سەدەی بیستەم بوو. بنەماڵەی ئەحمەد سەر بە نەریتی نەتەوەگەراییی ڕۆشنبیریی شارنشینی کورد بوون: پارێزەران، نووسەران و سیاسەتوانانێک کە باوەڕیان وابوو پرسی کورد پێویستی بە دامەزراوە سیاسییە نوێیەکان، پێکهاتە دیموکراتییەکان و دەربڕینی کولتووری هەیە، نەک تەنها بەرگریی سەربازی.
بەشی 2: پێگەیشتنی سیاسی؛ گەورەبوون وەک ژنێکی کورد لە عێراق
پێگەیشتنی سیاسیی هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەد لە چوارچێوەی تایبەتیی عێراقی بەعسیدا ڕووی دا؛ وڵاتێک کە ژنان تێیدا مافی یاساییی فەرمییان هەبوو، بەڵام بۆشایییەکانی بەشداریی سیاسیی ڕاستەقینە ڕۆژبەڕۆژ سنووردارتر دەکران. ژنانی کورد لە عێراق لە دەیەکانی 1960 و 1970 ڕووبەڕووی تێکەڵبوونی جیاکاریی ڕەگەزی و سەرکوتی نەتەوەیی دەبوونەوە. وەڵامەکەی بۆ ئەم تێکەڵبوونە تایبەتمەندیی نەریتی بنەماڵەی ئەحمەدی دەنوێند: خوێندنی بەردەوام کرد، پەیوەندیی دروست کرد و لە ڕێگەی ئەو تۆڕانەوە کە بەردەستی بوون بەشداریی چالاکیی سیاسیی کرد. بەشداریی سیاسیی ئەو پێش پەیوەندییەکەی لەگەڵ جەلال تاڵەبانی دەستی پێ کردبوو و لێی سەربەخۆ بوو.
بەشی 3: هاوسەرگیری لەگەڵ جەلال تاڵەبانی و چوونە ناو یەکێتی
هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەد هاوسەرگیریی لەگەڵ جەلال تاڵەبانی کرد؛ دامەزرێنەری یەکێتی و ئەو پیاوەی دەبوو بە یەکەم سەرۆکی کوردی عێراق. پەیوەندیی بنەماڵەییی ئیبراهیم ئەحمەد و تاڵەبانی تەوەری ناوەندیی ناسنامەی سیاسی و فکریی یەکێتی بوو. باوکی هێرۆ، ئیبراهیم ئەحمەد، باوکی مەعنەویی فکریی یەکێتی بوو؛ هاوسەرەکەی جەلال تاڵەبانی سەرکردەی کرداریی ئەو حیزبە بوو. خۆی بە تێپەڕبوونی کات بوو بە یەکێک لە گرنگترین کارگێڕە سیاسییەکانی، کە بەشداریی بڕیارەکانی ڕێکخستن، بەڕێوەبردنی پەیوەندی و میدیای یەکێتی و کاری سیاسیی بنیادنانی توانای دامەزراوەییی حیزبەکەی دەکرد.
بەشی 4: ساڵەکانی ئەنفال؛ وەڵامدانەوەی جینۆساید
لە هەڵمەتی ئەنفالی 1986–1989دا خاک و بنکەی کۆمەڵایەتیی یەکێتی بە هێزێکی وێرانکەر کەوتنە بەر هێرش. هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەد کەسایەتییەکی ناوەندیی وەڵامدانەوەی مرۆیی بوو. ڕێکخراوی پاراستنی منداڵانی کوردستان، کە خۆی دامەزراند و سەرکردایەتیی کرد، بوو بە یەکێک لە ئامرازە سەرەکییەکانی وەڵامدانەوەی مرۆیی بۆ ڕاگوێزەکردن و وێرانکاریی ئەنفال. کارەکەی لەسەر لێکەوتە مرۆییەکانی ئەنفال پێگەیەکی گشتیی پێ بەخشی کە لە سیاسەتی ناوخۆی یەکێتی تێدەپەڕی؛ لەگەڵ ڕێکخراوە مرۆییە نێودەوڵەتییەکان و بەرپرسە بیانییەکان کار دەکرد و ئەمە وەک کەسایەتییەکی گرنگی ژیانی گشتیی کوردی جێگیر کرد، بە سەربەخۆیی لە پەیوەندییە بنەماڵەیی و هاوسەرگیرییەکانی.
بەشی 5: ڕێکخراوی پاراستنی منداڵانی کوردستان؛ بنیاتنانی کۆمەڵگای مەدەنی
ڕێکخراوی پاراستنی منداڵانی کوردستان، کە هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەد لە 1991 دامەزراندی، یەکێک بوو لە یەکەم ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگای مەدەنیی کوردی کە بە سەربەخۆیی لە دوو حیزبە سیاسییە سەرەکییەکە کاریان دەکرد. خودی دامەزراندنەکە کردارێکی سیاسی بوو: لە کولتوورێکی سیاسیی کوردیدا کە پارتی و یەکێتی تێیدا زاڵ بوون، دروستکردنی ڕێکخراوێکی سەربەخۆی کۆمەڵگای مەدەنی دیدێکی جیاوازی لە ژیانی گشتیی کورد پێشکەش کرد. ڕێکخراوەکە چەندین ڕەهەندی بەرکەوتەییی منداڵانی گرتەوە: تێکچوونی خوێندن، ئاوارەبوونی جەستەیی، ترۆمای دەروونی و ڕووخانی پێکهاتەکانی بنەماڵە بەهۆی شەڕ و جینۆسایدەوە. سەلماند کۆمەڵگای مەدەنی دەتوانێت لە کوردستان کار بکات و ژنانی کورد دەتوانن سەرکردایەتیی بکەن.
بەشی 6: شەڕی ناوخۆ؛ ڕزگاربوون لە خراپترین دۆخ
شەڕی ناوخۆی پارتی و یەکێتی لە 1994–1998 مەترسیدارترین قۆناغی مێژووی یەکێتی بوو. ڕۆڵی هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەد لە شەڕی ناوخۆدا ڕۆڵی لایەنێکی سیاسی بوو کە لە ناوەوەی سەرکردایەتیی یەکێتی مامەڵەی لەگەڵ کارەساتەکە دەکرد و لە هەمان کاتدا کاری مرۆییی ڕێکخراوی پاراستنی منداڵانی کوردستانی بەردەوام دەکرد. شەڕی ناوخۆ گرنگیی توانای دامەزراوەییی سەلماند کە بەتەواویی پشت بە ئەنجامە سەربازییەکان نەبەستێت: ئەو ژێرخانە مرۆییەی خۆی بنیاتی نابوو بەردەوام کاری دەکرد، تەنانەت کاتێک پێکهاتە سیاسییەکانی دەوروبەری دەڕووخان.
بەشی 7: میدیا و پەیوەندیکردن؛ دەنگی یەکێتی
یەکێک لە گرنگترین بەشدارییە دامەزراوەییەکانی هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەد ڕۆڵی بوو لە بنیادنانی ژێرخانی میدیاییی یەکێتی. هێزێکی پاڵنەر بوو لە پشت گەشەپێدانی تەڵەڤیزیۆنی کوردستان (KurdSat) و دامەزراوە میدیایییەکانی دیکەی یەکێتی کە لە سەردەمی دوای 2003دا بوون بە کەناڵە سەرەکییەکانی پەخش بە زمانی کوردی. کارکردنی لە میدیادا تێگەیشتنێکی دەنوێند کە لەگەڵ باوکی ئیبراهیم ئەحمەد، نووسەر و کەسایەتیی ئەدەبی، هاوبەشی بوو: بنیادنانی ناسنامەی نەتەوەییی کورد پێویستی بە ژێرخانی کولتووری و پەیوەندیکردن هەیە، نەک تەنها ڕێکخستنی سیاسی و سەربازی.
بەشی 8: سەرکردایەتیی سیاسی؛ بەڕێوەبردنی یەکێتی
کاتێک ژیانی سیاسیی جەلال تاڵەبانی ڕۆژبەڕۆژ زیاتر لەسەر ئاستی نەتەوەییی عێراق چڕ دەبووەوە، بە تایبەتی دوای هەڵبژاردنی بە سەرۆکی عێراق لە 2005، هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەد ڕۆڵێکی گەورەتری کرداریی لە خودی یەکێتیدا گرتە ئەستۆ. دوای ئەو جەڵتە مێشکییەی جەلال تاڵەبانی لە کانوونی یەکەمی 2012 تووشی بوو و تواناکانی لاواز کرد، ڕۆڵی هێرۆ ئەحمەد تەنانەت ناوەندیتر بوو. کاروبارەکانی تاڵەبانیی بەڕێوە برد، بوونی سیاسیی یەکێتیی پاراست و وەک پارێزەری سەرەکیی میراتی سیاسیی تاڵەبانی لەناو حیزبەکەدا کاری کرد.
بەشی 9: ساڵەکانی دواتر؛ خاتوونی یەکەم، سەرکردەی حیزب و لایەنێکی سیاسی
کۆی ئەو ڕۆڵانەی هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەد هەیبوون، هاوسەری سەرۆکی عێراق، کچی داڕێژەرە فکرییەکەی پارتی، کەسایەتییەکی باڵای یەکێتی، دامەزرێنەری ڕێکخراوی پاراستنی منداڵانی کوردستان و بنیاتنەری میدیا، لە خاڵێکی نائاساییی یەکتربڕینی دەسەڵاتی دامەزراوەییدا دایان نا. لە 2005ەوە تا 2014 خاتوونی یەکەمی عێراق بوو. داکۆکیکارێکی دیاری بەشداریی سیاسیی ژنان لە کۆمەڵگای کوردیدا بوو، هەم بە نموونەی کەسیی خۆی و هەم بە داکۆکیی ئاشکرا لە سیاسەتگەلێک کە نوێنەرایەتیی ژنان فراوانتر بکەن. بوونی لە بەرزترین ئاستەکانی سیاسەتی کورددا بە خۆی شێوەیەک بوو لە داکۆکیکردن لە بەشدارکردنی ژنان.
بەشی 10: میرات؛ بنیاتنەری دامەزراوەکان
میراتی هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەد میراتی بنیاتنەرێکی دامەزراوەیە: کەسایەتییەک کە پێگەی خۆی، پەیوەندییە بنەماڵەییەکانی و بەهرەی سیاسییەکەی بەکار هێنا بۆ دروستکردنی ڕێکخراو و پێکهاتەگەلێک کە لە هەر ساتێکی دیاریکراوی سیاسی زیاتر بەردەوام بوون. ڕێکخراوی پاراستنی منداڵانی کوردستان، ژێرخانی میدیاییی یەکێتی و ئەو تۆڕانەی داکۆکیی نێودەوڵەتی کە بە کارەکەی لەسەر ئەنفال بنیاتی نان، هەموویان نوێنەرایەتیی بەشداری لە ژیانی دامەزراوەییی کورد دەکەن کە لە ژیانی سیاسیی هەر تاکێک تێدەپەڕێت. دیارترین کەسایەتیی سیاسیی ژنە لە مێژووی نوێی کورددا، و لە کولتوورێکی سیاسیدا کە بەشداریی ژنان تێیدا کێشەی هەبووە، بوونی بۆ چەندین دەیە لە بەرزترین ئاستەکان هەم دەستکەوتێکە و هەم بەرهەڵستییەکە بۆ ئەو پێکهاتانەی زۆربەی ژنانی کوردیان لە سەرکردایەتی دوور خستووەتەوە.
خشتەی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
1948 — لە سلێمانی لەدایک دەبێت، کچی ئیبراهیم ئەحمەد.
1975 — باوکی ئیبراهیم ئەحمەد و جەلال تاڵەبانی یەکێتی دادەمەزرێنن.
1986–1989 — هەڵمەتی ئەنفال؛ دەست بە کاری وەڵامدانەوەی مرۆیی دەکات.
1991 — ڕێکخراوی پاراستنی منداڵانی کوردستان دادەمەزرێنێت.
1994–1998 — شەڕی ناوخۆی پارتی و یەکێتی؛ کاری مرۆیی و سیاسی بەردەوام دەکات.
2005 — بە هەڵبژاردنی تاڵەبانی بە سەرۆکی عێراق دەبێتە خاتوونی یەکەمی عێراق.
کانوونی یەکەمی 2012 — تاڵەبانی تووشی جەڵتەیەک دەبێت کە تواناکانی لاواز دەکات؛ هێرۆ ڕۆڵێکی گەورەتری کرداریی لە یەکێتیدا دەگرێتە ئەستۆ.
3ی تشرینی یەکەمی 2017 — تاڵەبانی لە بەرلین دەمرێت؛ هێرۆ وەک کەسایەتییەکی باڵای یەکێتی بەردەوام دەبێت.
سەرچاوەکان
1. Stansfield, Gareth. Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy. Routledge, 2003.
2. Romano, David. The Kurdish Nationalist Movement. Cambridge University Press, 2006.
3. Jwaideh, Wadie. The Kurdish National Movement. Syracuse University Press, 2006.
4. McDowall, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 1996.
5. Ahmad, Ibrahim. Janî Gel (ئازاری گەل). Sulaymaniyah, 1970s.
6. Human Rights Watch. Genocide in Iraq: The Anfal Campaign Against the Kurds. 1993.
7. Natali, Denise. The Kurds and the State. Syracuse University Press, 2005.
8. Bruinessen, Martin van. Agha, Shaikh and State. Zed Books, 1992.
پرسیارە باوەکان
هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەد کێیە؟
هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەد (لەدایکبووی 1947) سەرکردەیەکی سیاسیی کوردە، کچی ئیبراهیم ئەحمەد (هاودامەزرێنەری پارتی)، هاوسەری جەلال تاڵەبانی (یەکەم سەرۆکی کوردی عێراق) و کەسایەتییەکی باڵای یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانە. لە 1991 ڕێکخراوی پاراستنی منداڵانی کوردستانی دامەزراند و بە درێژایی پێنج دەیە یەکێک بووە لە کاریگەرترین ژنانی مێژووی سیاسیی کورد.
ڕێکخراوی پاراستنی منداڵانی کوردستان چییە؟
ڕێکخراوی پاراستنی منداڵانی کوردستان ڕێکخراوێکی سەربەخۆی مرۆییە کە هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەد لە 1991 دامەزراندی بۆ وەڵامدانەوەی پێداویستییەکانی ئەو منداڵە کوردانەی بەهۆی جینۆسایدی ئەنفال و ململانێکانی دواترەوە ئاوارە بوون و ترۆمای دەروونییان بەرکەوت. یەکێک بوو لە یەکەم ڕێکخراوە سەربەخۆکانی کۆمەڵگای مەدەنی کە لە هەرێمی کوردستاندا کاریان دەکرد.