ڕۆڵی وینستن چەرچڵ لە پێکهاتنی عێراقی نوێدا لە پرسیارێکی جێی ناکۆکی جیا نابێتەوە: خۆبەڕێوەبردنی کورد چۆن لە ناو دەوڵەتە نوێیەکەدا جێ دەگرێت؟ تۆمارە پەرلەمانییەکانی 1921–1926 نیشان دەدەن کە ڕێکخستنەکە لە ڕێگەی پلانە کارگێڕییە کێبڕکێکارەکان، فشارە داراییەکان و دانوستانە سنوورییەکانەوە پەرەی سەند. هەروەها ڕوون دەکەنەوە بۆچی نابێت بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆیی بە دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی تێکەڵ بکرێت.
قاهیرە و تێچووی ئیمپراتۆریەت
لە حوزەیرانی 1921، چەرچڵ وەک وەزیری کۆلۆنیەکان ئەنجامەکانی کۆنفرانسی قاهیرەی بە ئەنجومەنی نوێنەران ڕاگەیاند. ئەو پێکهێنانی حکوومەتێکی نوێی عەرەبی لە میسۆپۆتامیا بە کەمکردنەوەیەکی بەرچاوی دامودەزگای سەربازیی بەریتانیاوە گرێ دا. مەبەست ئەوە بوو هێزە ناوخۆییەکان، گاریزۆنێکی بچووکتر لە هێزی بەریتانی و هیندی و بوونی بەرفراوانتری هێزی ئاسمانی پشتگیریی ڕێکخستنە نوێیەکان بە تێچووێکی کەمتر بکەن. ئەمە پلانێک بوو بۆ پاراستنی کاریگەری لەگەڵ کەمکردنەوەی خەرجیی داگیرکاریی ڕاستەوخۆ. چەرچڵ دانی بەوەدا نا کە سەرکەوتنی پلانەکە بەو بارودۆخانە بەستراوەتەوە کە ناتوانرێت مسۆگەر بکرێن. Hansard، 14ی حوزەیرانی 1921.
بەمە سیاسەتەکە دەوڵەتسازیی لەگەڵ ئابووری و ئاسایشی ئیمپراتۆریەتدا تێکەڵ کرد. ناسینی ئەم ئامانجانە یارمەتیی ڕوونکردنەوەی ئەو چوارچێوەیە دەدات کە داواکارییەکانی کورد لە ناویدا لێک دەدرانەوە. ئەمە نە دەیسەلمێنێت کە هەموو بەرپرسە بەریتانییەکان هەمان ڕایان هەبووە، نە ئەوەی خواستەکانی کورد تەنها بڕگەیەکی دیکەی بودجەی بەریتانیا بوونە.
کارگێڕییەکی جیاوازی کوردی؟
بەیاننامەیەکی ئەنجومەنی پیران لە 23ی حوزەیرانی 1921 جیاوازییەکی کاتیی لە نێوان کوردستان و حکوومەتی میسۆپۆتامیادا وەسف کرد. بڕیار بوو کوردستان پەیوەندیی ڕاستەوخۆ لەگەڵ کۆمیسەری باڵای بەریتانیا بپارێزێت، لە جیاتی ئەوەی یەکسەر بخرێتە ژێر دەسەڵاتی حکوومەتە نوێیەکە. کارمەندانی کارگێڕیی پێشنیارکراو ڕاوێژکارانی بەریتانی لە کەرکووک و سلێمانییان لەخۆ دەگرت. ئەمانە ڕێکخستنە کارگێڕییە دیاریکراوەکان بوون، بەڵام دەسەڵاتیان لە دەستی بەرپرسێکی ئیمپراتۆریەتدا دەهێشتەوە. ئەمانە داننان بە وڵاتێکی کوردیی خاوەن سەروەری نەبوون. Hansard، 23ی حوزەیرانی 1921.
چەرچڵ لە بەیاننامەکەی خۆی لە حوزەیراندا هەروەها هیواخواز بوو کە باشووری کوردستان و عێراق لە کۆتاییدا زیاتر لێک نزیک ببنەوە. گرژییەکە لەو کاتەوە دیار بوو: ئاستێک لە کارگێڕیی جیاوازی کوردی لە ناو پڕۆژەیەکی فراوانتری بەڕێوەبردنی میسۆپۆتامیا وەک بوارێکی سیاسی و ئابووریی پەیوەستدا گفتوگۆی لەبارەوە دەکرا. بەیاننامەی چەرچڵ، 14ی حوزەیرانی 1921.
بەڵێنەکان و ناڕوونی
تا تەممووزی 1922، کەلێنی نێوان مەبەستەکان و ئەنجامە کردارییەکان لە پەرلەماندا ڕووبەڕووی ڕەخنە دەبووەوە. لە گفتوگۆیەکی ئەنجومەنی پیراندا، لۆرد سیدەنهام باس لەوە کرد کە مەبەستی پێشووی خۆبەڕێوەبردنی کورد جێبەجێ نەکراوە و بارودۆخی کوردستانی بە ناڕوون وەسف کرد. ڕەخنەکەی بەڵگەی ناکۆکییەکانی ئەو سەردەمەیە، نە حوکمێکی بێلایەنانە لەسەر هەموو لایەنەکانی سیاسەتی بەریتانیا. بەڵام نیشان دەدات کە خۆبەڕێوەبردنی کورد هێشتا بابەتێکی یەکلانەکراوە بوو لەو کاتەدا کە ڕێکخستنی عێراق هێشتا شێوەی دەگرت. Hansard، 24ی تەممووزی 1922.
ئەم ناڕوونییە ڕەهەندێکی سەربازییشی هەبوو. گفتوگۆ بەریتانییەکان ئاسایشی باکووری عێراقیان بە پەیوەندییەکان لەگەڵ تورکیا، ڕێکخستنی هێزە ناوخۆییەکان و تێچووی بەردەوامبوونی پابەندییەکانەوە گرێ دەدا. لە ئازاری 1922، ئەندامانی پەرلەمان لەبارەی ڕێکخستنەکانی باشووری کوردستان و نەبوونی ئاشتییەکی بەردەوامی ناوچەییەوە فشاریان لە چەرچڵ کرد. Hansard، 9ی ئازاری 1922.
موسڵ و سنوور
سنووری باکوور لە قاهیرە یەکجار و بۆ هەمیشە یەکلا نەکرایەوە. لە حوزەیرانی 1924، حکوومەتی بەریتانیا ئەو ڕێکارەی ڕوون کردەوە کە ماددەی 3ی پەیماننامەی لۆزان دای نابوو: بەریتانیا و تورکیا دەبوو هەوڵی ڕێککەوتن لەسەر سنووری تورکیا–عێراق بدەن، و ناکۆکیی یەکلانەکراوە بۆ ئەنجومەنی کۆمەڵەی گەلان دەچوو. ئەم پرۆسە نێودەوڵەتییە گرنگ بوو، چونکە ئەو خاکەی گفتوگۆی لەبارەوە دەکرا کۆمەڵگە کوردییەکانی لەخۆ دەگرت کە کارگێڕیی داهاتوویان جێی نیگەرانی بوو. Hansard، 17ی حوزەیرانی 1924.
لە کانونی یەکەمی 1925، سەرۆکوەزیران بڕیاری سنووریی ئەنجومەنی کۆمەڵەی گەلان و پەیوەندییەکەی بە بەردەوامبوونی پەیوەندیی بەریتانیا لەگەڵ عێراقەوە ڕاگەیاند. ئەنجومەنەکە هەروەها داوای لە بەریتانیا کرد ڕێوشوێنەکان بۆ مسۆگەرکردنی گەرەنتیی کارگێڕیی ناوخۆیی کورد پێشکەش بکات. بەمە بابەتەکە لە پێشنیارەکانی چەرچڵ لە 1921 تێپەڕیبوو و گەیشتبووە بڕیارگەلێک کە حکوومەتە یەک لەدوای یەکەکانی بەریتانیا، عێراق، تورکیا و کۆمەڵەی گەلان بەشدار بوون تێیاندا. بەیاننامەی سەرۆکوەزیران، 17ی کانونی یەکەمی 1925. تا 21ی حوزەیرانی 1926، پەرلەمانەکانی تورکیا و عێراق ڕەزامەندییان بە پەسەندکردنی پەیماننامەی سنوور دا بوو؛ وەزیری دەرەوەی بەریتانیا بە ئەندامانی پەرلەمانی ڕاگەیاند کە چاوەڕوان دەکرێت پەسەندکردنی بەریتانیا لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا ئەنجام بدرێت. Hansard، 21ی حوزەیرانی 1926.
خوێندنەوەی تۆمارەکان
ئەم بەڵگەنامانە پشتگیری لە گێڕانەوەیەک دەکەن کە وردترە لەو بیرۆکەیەی کە پیاوێک لە کۆبوونەوەیەکدا ڕێکخستنێکی تەواوی داڕشتووە. چەرچڵ لە 1921 یارمەتیی داڕشتنی چوارچێوەی کارگێڕی و سەربازیی سیاسەتی بەریتانیا دا. خۆبەڕێوەبردنی کورد لە ناو ئەو چوارچێوەیەدا گفتوگۆی لەبارەوە کرا، بەڵام دڵنیاییە کارگێڕییەکان و سەروەریی دانپێدانراوی نێودەوڵەتی دوو شتی جیاواز بوون. بڕیارە سنوورییەکان پاشان لە ڕێگەی دانوستانی زیاتر و دەستێوەردانی نێودەوڵەتییەوە پەرەیان سەند.
تۆمارە پەرلەمانییەکان سنوورەکانی خۆشیان هەیە. وەزیرەکان داکۆکییان لە سیاسەت دەکرد و ڕەخنەگرەکانیان ئەو سیاسەتەیان دەخستە ژێر پرسیار. دەبێت وتارەکانیان لە پاڵ ڕوانگە کوردییەکان، تۆمارە ناوخۆییەکان و ئەزموونی ئەو کۆمەڵگانە بخوێندرێنەوە کە بە پێی ئەم ڕێکخستنانە بەڕێوە دەبران. بۆ مێژووی سیاسیی پەیوەندیداری کورد، بڕوانە پاشایەتیی کوردستان لە ژێر سەرکردایەتیی شێخ مەحموودی بەرزنجیدا و مێژووی دواتری کوردستانی عێراق.
تێبینیی دەستکاری: ئەم گێڕانەوەیە لە ئەیلوولی 2026 لەلایەن مێژووی کوردەوە بە نوێیی نووسراوەتەوە، بە بەکارهێنانی ئەو بەڵگەنامە ڕەسەنانەی بەستەرەکانیان لە سەرەوە هاتوون. ئەمە جێگای پیشاندانی پێشەکیی ناتەواوی وتارێکی پێشووتر دەگرێتەوە.