پێشەکی
لە نێوان جینۆسایدی ئەنفالی 1988 و ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی 2017دا، کوردستانی عێراق سێ دەیەی پڕ ئاڵۆزیی بەسەر برد کە لە خاکێکی وێران و بێدەوڵەتەوە کردی بە هەرێمێکی خودموختاری کارا، بە پەرلەمان و هێزی سەربازی و پەیوەندیی دەرەوەی خۆیەوە. ئەم وتارە ئەو ڕووداوە بنەڕەتییانە دەگرێتەوە کە ئەم گۆڕانەیان داڕشت: ڕاپەڕینی 1991 کە ناوچەی ئارامی دروست کرد، شەڕی ناوخۆی کورد کە نزیک بوو لەناوی ببات، جەنگی عێراقی 2003 کە مسۆگەری کرد و قەیرانی ڕیفراندۆمی 2017 کە سنوورەکانی تاقی کردەوە.
ناوەڕۆک
ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەیی و لەدایکبوونی خودموختاریی کورد
جەنگی عێراقی 2003 و بەرەی باکووری پێشمەرگە
ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی 2017 و قەیرانی کەرکووک
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
ڕاپەڕینی کوردی 1991
لە ئازاری 1991دا، ڕاستەوخۆ دوای شکستی عێراق لە جەنگی کەنداو، کورد لە باکووری عێراق لە ڕاپەڕینێکی جەماوەریدا هەستا کە بە «ڕاپەڕین» ناسراوە. لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا، شەڕڤانانی پێشمەرگە و ئەو میلیشیا کوردانەی حکومەت سەربازی بۆ وەرگرتبوون و دواتر لێی جیا بوونەوە، واتە جاشەکان، هەموو شارە گەورەکانی کوردستانیان گرت: سلێمانی و هەولێر و دهۆک و کەرکووک و زاخۆ. بەرەی کوردستان ڕاپەڕینەکەی ڕێک دەخست؛ هاوپەیمانییەکی پارتی دیموکراتی کوردستان بە سەرکردایەتیی مەسعوود بارزانی و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بە سەرکردایەتیی جەلال تاڵەبانی.
بەڵام ڕژێمی سەددام حوسێن لە جەنگی کەنداو دەرباز بوو، لە کاتێکدا پاسەوانی کۆمارییەکەی سالم مابووەوە. لە کۆتایی ئازاردا، تانک و هەلیکۆپتەرە شەڕکەرەکانی عێراق پەلاماری پێچەوانەیان دا. هێزە کوردییەکان، کە چاوەڕێی پشتیوانیی سەربازیی ئەمریکایان دەکرد و هەرگیز نەهات، تێک شکێنران. وەڵامە دڕندانەکەی ڕژێم کارەساتێکی مرۆیی دروست کرد: نزیکەی 1.5 ملیۆن کورد بەرەو سنوورەکانی تورکیا و ئێران هەڵاتن و لە ڕێڕەوە سەهۆڵبەستووەکانی چیاکاندا، ڕۆژانە زیاتر لە 1,000 کەس بەهۆی بەرکەوتن بە سەرما و خراپخۆراکی و نەخۆشییەوە دەمردن.
ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەیی و لەدایکبوونی خودموختاریی کورد
قەبارەی قەیرانی پەنابەران دەستێوەردانی نێودەوڵەتیی ناچار کرد. لە 6ی نیسانی 1991دا، ئەمریکا ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەیی دەست پێ کرد؛ گەورەترین ئۆپەراسیۆنی مرۆیی لە جۆری خۆی لەو کاتەدا. هاوپەیمانەکانی ناتۆ کەرەستەی یارمەتیی مرۆییان گەیاند و لە باکووری هێڵی پانیی 36دا ناوچەی قەدەغەی فڕینیان دامەزراند کە ڕێگریی لە هێزە ئاسمانییەکانی عێراق دەکرد هێرش بکەنە سەر دانیشتووانی کورد. نزیکەی هەموو پەنابەرەکان توانییان بگەڕێنەوە ماڵەکانیان.
ناوچەی ئارام لە ناو عێراقدا هەرێمێکی کوردیی خودموختاری لە ڕووی کردەوەوە دروست کرد. لە 1992دا، یەکەم هەڵبژاردنی دیموکراتیی پەرلەمانێکی کوردی بەڕێوە چوو. حکومەتی هەرێمی کوردستان هێزە ئەمنییەکان و سیستەمی پەروەردە و سیاسەتە ئابوورییەکانی خۆی پەرە پێ دا. بۆ یەکەم جار لە مێژووی نوێدا، کورد لەسەر خاکی خۆی خۆی بەڕێوە دەبرد؛ تەنانەت ئەگەر بە فەرمی هێشتا بەشێک لە عێراق بووبێت.
شەڕی ناوخۆی کورد (1994–1997)
خەونی یەکگرتوویی کورد نزیکەی هەر دەستبەجێ هەڵوەشایەوە. ڕکابەرییە ڕەگداکوتاوەکانی نێوان پارتی و یەکێتی، کە ڕیشەیان لە جیاوازیی هۆزی و جوگرافی و سیاسی هەبوو، لە 1994دا تەقییەوە و بوو بە شەڕی ناوخۆی ئاشکرا. ململانێکە لە نێوان 3,000 و 5,000 کەسی کوشت و ناوچەی ئارامی کوردی بەسەر دوو ئیدارەی جیاوازدا دابەش کرد: پارتی هەولێر و دهۆکی بەڕێوە دەبرد و یەکێتی سلێمانی.
خراپترین خاڵ لە ئابی 1996دا هات، کاتێک پارتی سوپای سەددام حوسێنی بانگهێشت کردە ناو ناوچەی ئارام بۆ یارمەتیدانی لە گرتنی هەولێر لە یەکێتی. هێزە عێراقییەکان چوونە ناو ناوچە پارێزراوەکە، تۆڕی هەواڵگریی ئاژانسی ناوەندیی هەواڵگریی ئەمریکایان لە کوردستان لەناو برد و پارتییان توانادار کرد شارەکە بگرێت. ئەوەی لایەنێکی کوردی بۆ شەڕکردن لەگەڵ لایەنێکی دیکەی کوردی هەمان ڕژێمی بانگهێشت کرد کە دژ بە کورد جینۆسایدی کردبوو، لێدانێکی وێرانکەر بوو بۆ متمانە بە کورد.
ڕێککەوتنی واشنتنی 1998، بە ناوبژیوانیی ئەمریکا، بە فەرمی کۆتایی بە شەڕی ناوخۆ هێنا و ڕێکخستنێکی دابەشکردنی دەسەڵاتی دامەزراند، بەڵام سیستەمی دوو ئیدارە بەردەوام بوو. شەڕی ناوخۆ هێشتا یەکێکە لە ئازاربەخشترین بەشەکانی مێژووی نوێی کورد و هەمان ڕەوتی دابەشبوونی ناو کوردی نیشان دا کە لە سەردەمی میرنشینەکانی سەدەکانی ناوەڕاستەوە سیاسەتی کوردی تووشی کێشە کردبوو.
جەنگی عێراقی 2003 و بەرەی باکووری پێشمەرگە
هێرشی 2003 بۆ سەر عێراق چارەنووسی کوردی گۆڕی. لە ئازاری 2003دا، هێزە پێشمەرگەکانی هەردوو پارتی و یەکێتی شان بە شانی هێزە تایبەتەکانی ئەمریکا لە بەرەی باکوور دەجەنگان. ئۆپەراسیۆنی چەکوشی ڤایکینگ لە هێرشێکی هاوبەشی پێشمەرگە و ئەمریکادا ناوچە ئیسلامگەرایەکەی ئەنسارولئیسلامی لە نزیک هەڵەبجە لەناو برد. دواتر هێزە پێشمەرگەکان بەرەو کەرکووک و مووسڵ پێشڕەوییان کرد و لە کاتی هەڵوەشاندنەوەی فیرقەکانی سوپای عێراقدا هەردوو شاریان گرت.
ڕووخانی سەددام حوسێن کۆتایی بەو هەڕەشەی لەناوچوونە هێنا کە بۆ چەندین دەیە ژیانی کوردی دیاری کردبوو. دەستوورە نوێیەکەی عێراق لە 2005دا دانی بە هەرێمی کوردستاندا نا وەک پێکهاتەیەکی فیدراڵی بە حکومەت و پەرلەمان و هێزی سەربازیی خۆیەوە. جەلال تاڵەبانی بوو بە سەرۆکی عێراق؛ یەکەم کورد کە ئەم پۆستە بگرێت. هەرێمە خودموختارە کوردییەکە چووە سەردەمێکی گەشەی خێرای ئابووری و وەبەرهێنانی نێودەوڵەتی و سەقامگیریی سیاسییەوە.
ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی 2017 و قەیرانی کەرکووک
لە 25ی ئەیلوولی 2017دا، هەرێمی کوردستان ڕیفراندۆمێکی سەربەخۆیی بەڕێوە برد کە زیاتر لە 92% دەنگیان بۆ سەربەخۆیی دا. حکومەتی ناوەندیی عێراق و ئەمریکا و تورکیا و ئێران دژ بە ڕیفراندۆمەکە بوون. دەنگدانەکە، لەبری ئەوەی ببێتە هۆی دانوستان بۆ سەربەخۆیی، هێرشێکی سەربازیی عێراقی هەڵگیرساند.
لە تشرینی یەکەمی 2017دا، هێزە عێراقییەکان و میلیشیا شیعەکانی پشتگیریکراوی ئێران، واتە هێزەکانی حەشدی شەعبی، بەرەو کەرکووک و خاکە ناکۆکی‌لەسەرەکانی دیکە پێشڕەوییان کرد. پێشمەرگەکانی سەر بە یەکێتی بەبێ شەڕ لە کەرکووک کشانەوە؛ بڕیارێک کە هێشتا ناکۆکییەکی زۆری لەسەرە. هێزە عێراقییەکان بە خێرایی یەک لە دوای یەک کەرکووک و شنگال و مەخموور و خانەقین و تووزخورماتوویان گرتەوە. حکومەتی هەرێمی کوردستان نزیکەی 40%ی ئەو خاکەی لەدەست دا کە لە 2014ەوە کۆنترۆڵی دەکرد، لەوانە پارێزگای کەرکووکی دەوڵەمەند بە نەوت.
میرات
ماوەی 1991 تا 2017 کاریگەرترین سەردەمی مێژووی نوێی کوردی عێراقە. ڕاپەڕین خودموختاریی کوردی دروست کرد. شەڕی ناوخۆ نزیک بوو لەناوی ببات. جەنگی 2003 لە ڕووی دەستوورییەوە مسۆگەری کرد. ڕیفراندۆمی 2017 ئەوەی تاقی کردەوە کە ئایا خودموختاری دەتوانێت ببێت بە سەربەخۆیی و سەلماندی کە دژایەتیی نێودەوڵەتی و هەرێمی بۆ دەوڵەتبوونی کورد هێشتا لە توانای سەربازی یان دیپلۆماسیی کورد بۆ بەدەستهێنانی بەهێزتر بوو.
سەرەڕای پاشەکشەی 2017، هەرێمی کوردستانی عێراق هێشتا پێشکەوتووترین ئەزموونی خۆبەڕێوەبردنی کورد لە مێژوودایە. لە جینۆساید و شەڕی ناوخۆ و خیانەتی نێودەوڵەتی و لەدەستدانی خاک دەرباز بوو. پرسی سەربەخۆیی کورد لە عێراق هێشتا چارەسەر نەکراوە، بەڵام ژێرخانی فەرمانڕەوایی کورد و توانای سەربازی و هۆشیاریی نەتەوەیی کە لەو دەیانەدا بنیاد نرا، لەناو ناچێت.
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
ئازاری 1991 ــ ڕاپەڕینی کورد؛ پێشمەرگە شارە گەورەکان دەگرێت؛ پەلاماری پێچەوانەی عێراق قەیرانی جەماوەریی پەنابەران دروست دەکات
نیسانی 1991 ــ ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەیی ناوچەی ئارام و ناوچەی قەدەغەی فڕین لە باکووری عێراق دادەمەزرێنێت
1992 ــ یەکەم هەڵبژاردنی دیموکراتیی پەرلەمانی کوردی
1994–1997 ــ شەڕی ناوخۆی کورد لە نێوان پارتی و یەکێتی؛ 3,000–5,000 کەس دەکوژرێن
ئابی 1996 ــ پارتی سوپای عێراق بانگهێشت دەکاتە ناو ناوچەی ئارام بۆ گرتنی هەولێر لە یەکێتی
1998 ــ ڕێککەوتنی واشنتن کۆتایی بە شەڕی ناوخۆی پارتی و یەکێتی دەهێنێت
ئازاری 2003 ــ پێشمەرگە شان بە شانی هێزە تایبەتەکانی ئەمریکا دەجەنگێت؛ ئۆپەراسیۆنی چەکوشی ڤایکینگ؛ گرتنی کەرکووک و مووسڵ
2005 ــ دەستوورە نوێیەکەی عێراق دان بە هەرێمی کوردستاندا دەنێت؛ جەلال تاڵەبانی دەبێت بە سەرۆکی عێراق
25ی ئەیلوولی 2017 ــ ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستان: 92% دەنگی بەڵێ دەدەن
تشرینی یەکەمی 2017 ــ هێزە عێراقییەکان کەرکووک و خاکە ناکۆکی‌لەسەرەکان دەگرنەوە؛ حکومەتی هەرێمی کوردستان نزیکەی 40%ی خاکەکەی لەدەست دەدات
پرسیارە باوەکان
ڕاپەڕینی کوردی 1991 چی بوو؟
ڕاپەڕین هەستانێکی جەماوەریی کورد لە ئازاری 1991دا بوو، دوای شکستی عێراق لە جەنگی کەنداو. کورد هەموو شارە گەورەکانی باکووری عێراقی گرت، پێش ئەوەی هێزەکانی سەددام حوسێن پەلاماری پێچەوانە بدەن. قەیرانی پەنابەران کە لەوەوە دروست بوو، بوو بە هۆی ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەیی، کە ناوچەی ئارامی دامەزراند و بوو بە بنەمای خودموختاریی کورد.
دوای ڕیفراندۆمی کوردستانی 2017 چی ڕووی دا؟
سەرەڕای ئەوەی 92% دەنگیان بۆ سەربەخۆیی دا، حکومەتی عێراق و ئەمریکا و تورکیا و ئێران ڕیفراندۆمەکەیان ڕەت کردەوە. هێزە عێراقییەکان و میلیشیاکانی پشتگیریکراوی ئێران لە تشرینی یەکەمی 2017دا بەرەو کەرکووک و خاکە ناکۆکی‌لەسەرەکانی دیکە پێشڕەوییان کرد و لە کۆنترۆڵی کورد دەریان هێنا. حکومەتی هەرێمی کوردستان نزیکەی 40%ی خاکەکەی لەدەست دا.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ADST.org ــ کوردی عێراق، ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەیی و لەدایکبوونی ئۆپۆزسیۆنی عێراق
MERIP ــ وێرانکردنی کوردستانی عێراق، 1996
HistoryRise.com ــ ڕاپەڕینی کوردی 1991 لە باکووری عێراق، 2025
ویکیپیدیا ــ ململانێی عێراق و کورد، شەڕی ناوخۆی کوردی عێراق و ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی هەرێمی کوردستانی 2017