پێشەکی
قارەهان تەپە (بە کوردی: گرێ کەچەل؛ بە تورکی: قارەهانتەپە) شوێنێکی سەردەمی بەردینی نوێی پێش گۆزەسازییە لە پارێزگای شانلی‌ئورفا لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، لە ناوەندی میزۆپۆتامیای سەرەوە کە لە ناوەڕاستی جوگرافیایی جیهانی کوردیدا هەڵکەوتووە. بە نزیکەی 9500–9000 پێش زایین بەروار بۆی دیاری کراوە و شوێنێکی هاوشێوەی گۆبەکلی تەپەی بەناوبانگە؛ ڕەنگە تەنانەت کۆنتر بێت و ڕەنگە کۆنترین گوندی ناسراوی مرۆڤ بێت لە هەر شوێنێک.
قارەهان تەپە لە لێژی گردێکی بەردی کەلس لە چیاکانی تەک تەکدا هەڵکەندراوە و ڕیزەکانی ستوونی گەورەبەردی بە شێوەی T، ژوورێک لە بەردی بنەڕەتی کە شێوەی بەردینی ئەندامی زاوزێی نێرینە لە ڕیزدا تێدایە، و سەرێکی مرۆڤی پڕ لە هەیبەت بە ملێکی مارئاسای لێ دۆزراوەتەوە. سەر بە چینێکی قووڵی ڕابردووی ناوچەکەیە پێش سەرهەڵدانی ناسنامە نەتەوەییەکان، زۆر پێش کورد، عەرەب، ئەرمەنی یان تورک؛ بەڵام بەشێکە لە چیرۆکە کۆنەکەی ئەو زەوییەی کە دواتر بووە کوردستان.
زانیارییە خێراکان
ناو: قارەهان تەپە (بە کوردی: گرێ کەچەل؛ ناوی ناوخۆیی: کەچیلیتەپە)
شوێن: پارێزگای شانلی‌ئورفا، باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا؛ چیاکانی تەک تەک
جۆر: نیشتەجێگە و کۆمەڵە بینای ڕێوڕەسمیی سەردەمی بەردینی نوێی پێش گۆزەسازی
بەروار: نزیکەی 9500–9000 پێش زایین (ڕەنگە لە گۆبەکلی تەپە کۆنتر بێت)
دۆزینەوە: 1997 (بەهاتتین چەلیک، زانکۆی حەڕان)
هەڵکۆڵینە سەرەکییەکان: لە 2019–2021ەوە، بە سەرکردایەتیی نەجمی قارول (زانکۆی ئیستانبوڵ)
بەشێکە لە: پڕۆژەی تاش تەپەلەر («گردە بەردینەکان») کە نزیکەی دوازدە شوێن دەگرێتەوە
تایبەتمەندییە سەرەکییەکان: 250+ ستوونی شێوەی T، «پەرستگەی ستوونەکان» لە بەردی بنەڕەتی، سەرە هەڵکەندراوەکان و نەخشی مار و پلەنگ
گرنگی: یەکێکە لە کۆنترین نموونەکانی تەلارسازیی مەزن و نیشتەجێبوونی هەمیشەیی لەسەر زەوی
ناوەڕۆک
قارەهان تەپە لە کوێیە؟
قارەهان تەپە نزیکەی 46 کیلۆمەتر لە ڕۆژهەڵاتی گۆبەکلی تەپە، لەسەر دەشتاییەکی بەرزی بەردی کەلس لە پارکی نیشتمانیی چیاکانی تەک تەک، لە پارێزگای شانلی‌ئورفا (بە کوردی: ڕیحا) لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا هەڵکەوتووە. ناوچەکە لە میزۆپۆتامیای سەرەوە، لە نێوان سەرچاوەکانی دیجلە و فوراتدایە؛ هەمان ئەو کەوانە بەپیتەی ماڵپەڕەکە بە لانکەی نیشتمانی کورد لە ڕابردووی دووردا دەیناسێنێت.
شوێنەکە لە لێژی گردێکدا هەڵکەندراوە و خەڵکی ناوخۆ لە مێژە شوێنەکەیان بە کەچیلیتەپە دەناسی. بە کوردی پێی دەگوترێت گرێ کەچەل، واتە «گردە کەچەلەکە»؛ ناوێک کە دیمەنی گردەکە پێش ئەوەی هەڵکۆڵین شوێنەوارەکانی ژێری ئاشکرا بکات، نیشان دەدات.
دۆزینەوە و هەڵکۆڵین
قارەهان تەپە یەکەم جار لە 1997دا لەلایەن بەهاتتین چەلیک، شوێنەوارناسی زانکۆی حەڕان، تۆمار کرا؛ ئەو سەری ستوونە شێوەی Tەکانی ناسییەوە کە لە ڕووی زەوی دەردەکەوتن. بۆ دوو دەیە ڕووپێوی بۆ شوێنەکە کرا، بەڵام بە زۆری هەڵنەکۆڵرا و لە ژێر سێبەری دراوسێ بەناوبانگەکەیدا مایەوە.
هەڵکۆڵینی ڕێکوپێک لە نزیکەی 2019–2021دا بە سەرکردایەتیی نەجمی قارول لە زانکۆی ئیستانبوڵ دەستی پێ کرد؛ وەک بەشێک لە پڕۆژەی تاش تەپەلەری تورکیا، «گردە بەردینەکان»، کە بەرنامەیەکی لێکۆڵینەوەیە لە نزیکەی دوازدە شوێنی سەردەمی بەردینی نوێ لە ناوچەی شانلی‌ئورفا. تا ئێستا تەنها بەشێکی بچووکی قارەهان تەپە ئاشکرا کراوە، بەڵام دۆزراوەکان پێشتر تێگەیشتن لە سەردەمەکەیان گۆڕیوە.
چی دۆزراوەتەوە
ڕووپێوییەکان ئاماژە دەکەن کە گردەکە چەند ناوچەیەکی جیاوازی هەیە؛ ڕیزەکانی ستوونی شێوەی T دەورەی بازنەیی و هێلکەیی پێک دەهێنن. بە گشتی زیاتر لە 250 بەردی هەڵوەستاو هەیە و هەندێکیان زیاتر لە چوار مەتر بەرزن. لە تەنیشت شوێنەوارە هاوبەشەکاندا کۆمەڵە ماڵی نیوەژێرزەوی هەن، کە لە بەردی بنەڕەتیدا هەڵکەندراون و لە سەرەوەوە دەچنە ژوورەوە؛ دیواری هاوبەشیان هەیە لە ڕێکخستنێکی هاوشێوەی شانەی هەنگ.
سەرنجڕاکێشترین دۆزینەوە ئەوەیە کە بە پەرستگەی ستوونەکان ناو دەبرێت: ژوورێک کە لە بەردی ڕەسەندا هەڵکەندراوە و لە ڕێگەی پەنجەرەیەکی بچووکی بازنەییەوە دەچنە ژوورەوە؛ ڕیزێک لە ستوونی بەرزی شێوەی ئەندامی زاوزێی نێرینە و سەرێکی گەورەی مرۆڤی هەڵکەندراوی تێدایە بە ملێکی درێژ و مارئاسا. وێنەی مار و پلەنگ لە سەرانسەری شوێنەکە دووبارە دەبێتەوە و ئاماژە بۆ جیهانێکی دەوڵەمەندی هێمایی دەکات کە هێشتا واتاکەی بە کۆکردنەوەی بەڵگەکان لێک دەدرێتەوە.
قارەهان تەپە و گۆبەکلی تەپە
قارەهان تەپە زۆرجار بە «خوشکی» گۆبەکلی تەپە ناو دەبرێت؛ ئەو کۆمەڵە بینایەی سەردەمی بەردینی نوێ کە لە 2018دا لە لیستی کەلەپووری جیهانیی یونسکۆ تۆمار کرا. هەردووکیان ستوونە تایبەتەکانی شێوەی Tیان هەیە، شێوەیەک کە تەنها لە ناوچەی شانلی‌ئورفا دەبینرێت، و بە ڕوونی سەر بە یەک تۆڕی کولتووری و ئایینی بوون.
خاڵێکی سەرەکی ئەوەیە کە هەردوو شوێنەکە نیشان دەدەن ڕاوچی و کۆکەرەوەکان پێش داهێنانی کشتوکاڵ، تەلارسازیی مەزنیان بنیادنایەوە و لە نیشتەجێگەی هەمیشەییدا ژیاون؛ ئەو گریمانە کۆنە هەڵدەوەشێننەوە کە کشتوکاڵ یەکەم هات و شوێنەوارە مەزنەکان دواتر. هەندێک شوێنەوارناس پێیان وایە قارەهان تەپە ڕەنگە تەنانەت لە گۆبەکلی تەپە کۆنتر بێت و بەمەش ببێتە کاندیدێک بۆ نازناوی یەکەم گوندی جیهان.
بۆچی بۆ ناوچەی کوردی گرنگە
قارەهان تەپە بە هیچ واتایەکی نەتەوەیی شوێنەوارێکی «کوردی» نییە؛ هەزاران ساڵ پێش ئەوە دروست کرا کە هەر یەک لە گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ بە ناسنامەی ئەمڕۆییانەوە بوونیان هەبێت. گرنگییەکەی بۆ مێژووی کورد جوگرافیایی و کولتوورییە: لە ناوەندی ئەو ناوچەیە هەڵکەوتووە کە کورد تێیدا دەژین و نوێنەرایەتیی ڕابردووی مرۆیی سەرسوڕهێنەر و قووڵی ئەو زەوییە دەکات.
بۆ گەلێک کە مێژووەکەی زۆرجار تەنها لە ڕێگەی داگیرکردن و سنوورە نوێکانەوە دەگێڕدرێتەوە، شوێنەکانی وەک قارەهان تەپە و گۆبەکلی تەپە ڕیشەی نیشتمانی کورد لە یەکەم بەشەکانی شارستانیەتی مرۆڤدا دەچەسپێنن؛ سەرچاوەیەکی شانازی و بیرخستنەوەی ئەوەی ئەم ناوچە شاخاوییە بۆ نزیکەی دوازدە هەزار ساڵ ناوەندی داهێنانی مرۆڤ بووە.
هێڵی کات
نزیکەی 9500–9000 پێش زایین — قارەهان تەپە لە سەردەمی بەردینی نوێی پێش گۆزەسازی دروست دەکرێت و خەڵک تێیدا نیشتەجێ دەبن
نزیکەی 8000 پێش زایین — شوێنەکە لە کۆتاییدا وەک شوێنەوارەکانی دیکەی تاش تەپەلەر چۆڵ دەکرێت
1997 — قارەهان تەپە لەلایەن بەهاتتین چەلیک لە زانکۆی حەڕانەوە دەناسرێتەوە
2019–2021 — هەڵکۆڵینی فراوان بە سەرکردایەتیی نەجمی قارول دەست پێ دەکات (پڕۆژەی تاش تەپەلەر)
2023 — ستوونێکی شێوەی T کە ڕووی مرۆڤی لەسەر هەڵکەندراوە، یەکێکە لە دۆزراوە نوێیە سەرەکییەکان
مشتومڕ و پرسیارە کراوەکان
نزیکەی هەموو شتێک دەربارەی قارەهان تەپە هێشتا جێی مشتومڕە. زانایان لەسەر بەروارە وردەکانی، ئەوەی لە گۆبەکلی تەپە کۆنترە یان نا، و چۆنیەتیی لێکدانەوەی شوێنەوارەکان کۆک نین. وشەی «پەرستگا» جێی مشتومڕە، چونکە ئاماژە بۆ ئایینێکی ڕێکخراو دەکات کە بۆ ڕاوچی و کۆکەرەوەکان ناتوانرێت بسەلمێنرێت. واتای شێوەکانی ئەندامی زاوزێی نێرینە، سەرە هەڵکەندراوەکان و هێماسازیی ئاژەڵەکان هێشتا گریمانەییە.
چونکە تەنها بەشێکی بچووکی شوێنەکە هەڵکۆڵراوە، ئەنجامگیرییەکان کاتین و گێڕانەوە باوەکان هەندێک جار لە بەڵگەکان زیاتر دەڕۆن. ئەوەی جێی گومان نییە، کۆنیی شوێنەکە و وردی و پێشکەوتوویی بەردکارییەکەیە.
شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
گۆبەکلی تەپە: کۆنترین پەرستگای جیهان
شانلی‌ئورفا (ڕیحا): شاری کۆنی پێغەمبەران
بابەتە پەیوەندیدارەکانی دیکە بریتین لە بالیکلی‌گۆل لە ئورفا، حەڕان، شوێنەکانی سەردەمی بەردینی نوێی تاش تەپەلەر و پێشمێژووی دووری میزۆپۆتامیای سەرەوە.
پرسیارە باوەکان
قارەهان تەپە چییە؟
شوێنێکی نزیکەی 11,000 ساڵەی سەردەمی بەردینی نوێی پێش گۆزەسازییە لە پارێزگای شانلی‌ئورفا، لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا؛ ستوونی گەورەبەردی شێوەی T و یەکێک لە کۆنترین گوندە ناسراوەکانی تێدایە.
قارەهان تەپە چەند کۆنە؟
بەروارەکەی بۆ نزیکەی 9500–9000 پێش زایین دەگەڕێتەوە و ڕەنگە کەمێک لە گۆبەکلی تەپە کۆنتر بێت؛ بەمەش یەکێکە لە کۆنترین شوێنەوارە مەزنەکانی جیهان.
قارەهان تەپە پەیوەندی بە گۆبەکلی تەپەوە هەیە؟
بەڵێ. هەردوو شوێنەکە هەمان ستوونی شێوەی Tیان هەیە و لە ناوچەی شانلی‌ئورفا سەر بە یەک تۆڕی کولتووری بوون؛ قارەهان تەپە زۆرجار بە خوشکی گۆبەکلی تەپە ناو دەبرێت.
قارەهان تەپە بۆچی بۆ مێژووی کورد گرنگە؟
لە ناوەندی ناوچەی کوردی هەڵکەوتووە و نوێنەرایەتیی ڕابردووی دووری پێشمێژوویی ئەو زەوییە دەکات؛ بەشێکە لە ڕیشە کۆنەکانی ئەو ناوچەیەی کە دواتر بووە کوردستان، نەک شوێنەوارێکی کوردی بە واتای نەتەوەیی.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ڕۆژنامەی هونەر — دۆزینەوەی گوندێکی تورکیا بە تەمەنی 11,400 ساڵ