پێشەکی
گۆبەکلی تەپە یەکێکە لە سەرسوڕهێنەرترین دۆزینەوە شوێنەوارییەکان کە هەرگیز کراون — کۆمەڵەیەکی مەیدانی گەورەی بەردین و دیواردار لەسەر گردێک نزیک شانلیورفا کە لە هەرەمەکان کۆنترە، لە نووسین کۆنترە و لە خودی کشتوکاڵیش کۆنترە. نزیکەی دوازدە هەزار ساڵ پێش ئێستا ئەو خەڵکە دروستیان کرد کە هێشتا ڕاوچی و کۆکەرەوەی خۆراک بوون؛ ستوونە زەبەلاحە هەڵکەندراوەکانی ئێستا بە کۆنترین پەرستگای ناسراوی جیهان دادەنرێن، شوێنێک کە ئەو باوەڕانەی زانایانی گۆڕی کە سەبارەت بە بەیانی شارستانییەت هەیانبوو. لە خاکی لێواری ناوچەی کوردستانەوە بەرز دەبێتەوە و دیاردەیەکی سەرسوڕهێنەری ڕابردووە زۆر کۆنەکەی مرۆڤایەتییە.
گۆبەکلی تەپە، پەرستگایەک کە لە خودی بەیانی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی دروست کراوە، بۆ ڕابردوویەک دەگەڕێتەوە کە نزیکەی لە خەیاڵدا جێی نابێتەوە. ئەم ناساندنە شوێنەکە، ستوونەکان و واتاکەی دەخاتە بەرباس.
خاڵە سەرەکییەکان
• گۆبەکلی تەپە کۆمەڵەیەکی کۆنی پەرستگایە لەسەر گردێک نزیک شانلیورفا.
• تەمەنی نزیکەی 12,000 ساڵە — لە کشتوکاڵ و نووسین و هەرەمەکان کۆنترە.
• بە کۆنترین پەرستگا گەورە و ناسراوەکەی جیهان دادەنرێت.
• ڕاوچییەکان و کۆکەرەوەکانی خۆراک دروستیان کردووە و بیرۆکە کۆنەکانی سەبارەت بە شارستانییەت گۆڕیوە.
• ستوونە گەورەکانی بە شێوەی T نەخشی ئاژەڵ و هێمایان لەسەر هەڵکەندراوە.
زانیاریی خێرا
ناو: گۆبەکلی تەپە
جۆر: پەرستگای کۆن / کۆمەڵەیەکی بینای ڕێوڕەسمەکان
وڵات / ناوچە: تورکیا (نزیک شانلیورفا)
تەمەن: نزیکەی 12,000 ساڵ
دروستکەران: ڕاوچییەکان و کۆکەرەوەکانی خۆراک
تایبەتمەندییەکان: ستوونی گەورەی هەڵکەندراو بە شێوەی T
گرنگی: کۆنترین پەرستگای ناسراوی جیهان
دۆخ: شوێنێکی میراتی جیهانیی یونسکۆ
ناوەڕۆک
دووبارە نووسینەوەی چیرۆکی مرۆڤایەتی
کەسان، شوێنەکان و بابەتە پەیوەندیدارەکان
گۆبەکلی تەپە لە کوێیە؟
گۆبەکلی تەپە لەسەر پشتێنەیەکی بەرز لە دوورییەکی کەم لە شاری شانلیورفا هەڵکەوتووە؛ بەسەر ئەو دەشتانەدا دەڕوانێت کە بەرزاییەکانی ناوچەی کوردستان لەوێ بە خاکە فراوانترەکانی مێزۆپۆتامیای سەرەوە دەگەن. خاکەکانی دەوروبەری بەرەو باکوور تا سیڤەرەک و هیلڤان دەکشێن، ناوچەیەکی نیشتەجێبوونی کۆن لە لێواری باکووری کەوانەی بەپیت. لەسەر گردەکەوە دیمەنەکە بۆ دوور بەسەر ئەو خاکەدا دەکشێت کە هەندێک لە یەکەم بەشەکانی مێژووی مرۆڤایەتی لەوێ ڕوویان دا.
پەرستگایەک پێش کشتوکاڵ
ئەوەی گۆبەکلی تەپە ئەوەندە نائاسایی دەکات، تەمەنەکەی و ئەو شتانەیە کە دەریان دەخات. نزیکەی دە هەزار ساڵ پێش زایین ئەو خەڵکە دروستیان کرد کە هێشتا فێری کشتوکاڵ یان بەخێوکردنی ئاژەڵ نەبووبوون، نە کانزایان هەبوو، نە گۆزەگری و نە نووسین. تا دۆزینەوەی ئەم شوێنە، زانایان باوەڕیان وابوو کە بینا گەورەکانی وەک ئەمە تەنها کۆمەڵگە کشتوکاڵییە نیشتەجێبووەکان کە شار و فەرمانڕەوایان هەیە، دەتوانن دروستی بکەن. گۆبەکلی تەپە پیشانی دا کە تەنانەت ڕاوچییەکان و کۆکەرەوەکانی خۆراک، ئەگەر بە ژمارەیەکی زۆر ڕێک بخرێن، دەتوانن شتێکی گەورە دروست بکەن — لەوانەیە بۆ پەرستن، کۆبوونەوە یان ڕێوڕەسمەکانی مردووان.
ستوونە گەورەکان
لە دڵی شوێنەکەدا مەیدانە گەورە بازنەیی و هێلکەییە دیواردارەکان هەن، ستوونە زەبەلاحەکانی بەردی کەلسی بە شێوەی T دەوریان داون؛ هەندێکیان چەندین مەتر بەرزن و کێشیان چەندین تۆنە. نەخشەبەرزەکانی کۆمەڵێک گیانداری کێویی لەسەر ستوونەکان هەڵکەندراون — ڕێوی و بەرازی کێوی و مار و دووپشک و باڵندە و ئاژەڵە مەترسیدارەکان — لەگەڵ هێما ئەبستراکتەکان و لەسەر هەندێکیان قۆڵ و دەستی مرۆڤ، وەک ئەوەی خودی ستوونەکان بوونەوەرانی بە شێوەی هونەری داڕێژراو پیشان بدەن. بە تەواوی بە ئامێری بەردین لە کانەکان دەرهێنراون و شێوەیان پێ دراوە و بەرز کراونەتەوە؛ بۆ سەردەمەکەیان دەستکەوتێکی سەرسوڕهێنەرن.
دووبارە نووسینەوەی چیرۆکی مرۆڤایەتی
گۆبەکلی تەپە وای کردووە بیرکردنەوە لە چۆنیەتیی دەستپێکردنی شارستانییەت دووبارە بکرێتەوە. هەندێک زانا پێشنیار دەکەن کە پێویستیی کۆکردنەوە و خۆراکدانی ئەو خەڵکە زۆرەی ئەم جۆرە شوێنانەیان دروست دەکرد و لەوێ پەرستنیان دەکرد، لەوانەیە هاندەری خودی داهێنانی کشتوکاڵ لە نزیکەکە بووبێت — واتە بە جۆرێک پەرستگا پێش کێڵگە هاتووە. ڕاستییەکە هەرچییەک بێت، شوێنەکە وەک بەڵگەیەکی بەهێز ڕاوەستاوە بۆ ئەوەی ئارەزووی دروستکردن و کۆبوونەوە و نزیکبوونەوە لە پیرۆزی، لە کۆنترین هاندەرەکانی مرۆڤە و ڕەگی لەم خاکەی لێواری بەرزاییەکانی کوردستاندا هەیە.
گۆبەکلی تەپەی ئەمڕۆ
گۆبەکلی تەپە ئەمڕۆ شوێنێکی میراتی جیهانیی یونسکۆ و یەکێک لە بەناوبانگترین شوێنە شوێنەوارییەکانی زەوییە، لە ژێر داڵدەی سەربانە پارێزەرەکانە و خەڵکی سەرانسەری جیهان سەردانی دەکەن. هەڵکۆڵین بەردەوامە و تەنها بەشێکی شوێنەکە دەرخراوە، بەشێکی زۆری هێشتا لە گردەکەدا نێژراوە. وەک یادگارێکی بەیانی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی کە لە خاکی دەروازەی ناوچەی کوردستاندا دروست کراوە، گۆبەکلی تەپە سەرچاوەی سەرسوڕمان و شانازییە بۆ هەموو ئەوانەی لەم خاکە کۆنەدا دەژین و خۆشیان دەوێت.
هێڵی کات
نزیکەی 9500 پێش زایین — ڕاوچییەکان و کۆکەرەوەکانی خۆراک دەست بە دروستکردنی مەیدانە گەورە دیواردارەکانی گۆبەکلی تەپە دەکەن.
بە درێژایی سەدەکان — ستوونەکان هەڵدەکەندرێن و بەکاردەهێنرێن و بە درێژایی نەوەکان شوێنەکە دووبارە شێوەی پێ دەدرێت.
نزیکەی 8000 پێش زایین — لە کۆتاییدا شوێنەکە لە سەردەمی کۆندا دەنێژرێت و بەجێ دەهێڵرێت.
لە دەیەی 1990 بەدواوە — هەڵکۆڵینەکان تەمەن و قەبارە سەرسوڕهێنەرەکەی پەرستگاکە دەردەخەن.
2018 — گۆبەکلی تەپە وەک شوێنێکی میراتی جیهانیی یونسکۆ تۆمار دەکرێت.
پرسیارە باوەکان
گۆبەکلی تەپە چییە؟
گۆبەکلی تەپە کۆمەڵەیەکی کۆنی پەرستگایە نزیک شانلیورفا، تەمەنی نزیکەی 12,000 ساڵە و بە کۆنترین پەرستگا گەورە و ناسراوەکەی جیهان دادەنرێت، ڕاوچییەکان و کۆکەرەوەکانی خۆراک دروستیان کردووە.
گۆبەکلی تەپە چەند کۆنە؟
بۆ نزیکەی 9500 پێش زایین دەگەڕێتەوە، کە دەیکات بە شوێنێک بۆ چەندین هەزار ساڵ کۆنتر لە کشتوکاڵ و نووسین و گۆزەگری و کانزا و هەرەمە میسرییەکان.
کێ گۆبەکلی تەپەی دروست کردووە؟
گەلانی ڕاوچی و کۆکەرەوەی خۆراک دروستیان کردووە، پێش سەرهەڵدانی کشتوکاڵ و شارۆچکە نیشتەجێبووەکان؛ هەر ئەمە شوێنەکە بۆ تێگەیشتن لە مێژووی سەرەتایی مرۆڤایەتی ئەوەندە شۆڕشگێڕانە دەکات.
گۆبەکلی تەپە بۆچی گرنگە؟
ئەو باوەڕەی گۆڕی کە بینا گەورەکان پێویستییان بە کۆمەڵگە کشتوکاڵییە نیشتەجێبووەکان هەبوو؛ ئاماژە بەوە دەکات کە ئارەزووی دروستکردنی شوێنی پیرۆزی کۆبوونەوە لە کۆنترین هاندەرەکانی مرۆڤە.
کەسان، شوێنەکان و بابەتە پەیوەندیدارەکان
بەیانی شارستانییەت · سەردەمی بەردینی نوێ · شانلیورفای کۆن · شانلیورفا · سیڤەرەک · هیلڤان.