پوختە
مێژووی گەلی کورد دەوڵەمەند و ئاڵۆزە، ڕەگی لە هۆزە کۆنەکاندا هەیە و چەندین ئیمپراتۆریەت شێوەیان پێ داوە. کەسایەتی و بزووتنەوە مێژووییە سەرەکییەکان کاریگەرییەکی بەرچاویان لە ناسنامە و کولتوور و ئاواتەکانی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن کردووە. سەرەڕای ئاڵنگارییە نوێیەکان، لەوانە ململانێکان لەگەڵ داعش، خۆڕاگریی گەلی کورد هەر بەهێزە. میراتە کولتوورییەکەیان هەروا گەشە دەکات و لە ئاستی جیهاندا دانپێدانانی بۆ بەدەست دەهێنێت و جەخت لە گرنگیی لەباوەشگرتنی مێژووەکەیان بۆ یەکگرتن و داکۆکیکردن لە داهاتوودا دەکاتەوە.
ناوەڕۆک
سەرهەڵدان و داڕمانی ئیمپراتۆریەتە کوردییەکان
بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی
کاریگەریی ئیمپراتۆریەتە کوردییەکان لە کوردستانی ئەمڕۆ
کاریگەریی کورد لە هونەر و ئەدەبیاتدا
ئاڵنگاری و سەرکەوتنەکانی سەردەمی نوێ
جەماوەری جیهانیی کولتووری کورد
ڕێگای بەرەوپێش: لەباوەشگرتنی میرات
- گرنگیی مێژووییی ناسنامەی کورد چییە؟
- کوردەکان ڕەچەڵەکیان بۆ کام گەلی کۆن دەگەڕێتەوە؟
- چەند نموونەیەکی بنەماڵە دەسەڵاتدارە دیارەکانی کورد چین کە لە وتارەکەدا باس کراون؟
- بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد چۆن کاریگەرییان لە هەوڵ بۆ خۆبەڕێوەبردن کرد؟
- کولتووری نوێی کورد لە کۆمەڵگەی جیهانیی ئەمڕۆدا چ ڕۆڵێک دەگێڕێت؟
چیرۆکی گەلانی کورد چیرۆکی کولتوورێکی دەوڵەمەند و خۆڕاگری و گرنگییەکی قووڵی مێژووییە. ئەم توخمانە مێژووی کوردیان شێوە پێ داوە و تێکڕایەکیان دروست کردووە کە بە ڕیشاڵەکانی چەندین ئیمپراتۆریەت و شانشین و بزووتنەوە هۆنراوەتەوە و هەزاران ساڵ دەگرێتەوە. تێگەیشتن لە گەشە تایبەتەکانی ئیمپراتۆریەتە کوردییەکان و سەرکردەکانیان تێگەیشتنێکی زۆر بەهاداری لەو میراتە دەبەخشێت کە ناسنامەی ئەمڕۆی کورد شێوە پێ دەدات. لەم وتارەدا، بەقووڵی لە پوختەی مێژووییی ئەم ئیمپراتۆریەتە شکۆدارانە دەکۆڵینەوە، کەسایەتییە مێژووییەکانی کورد دەخەینە ڕوو و کاریگەریی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی لە کولتوور و میراتی کورددا دەپشکنین.
ڕەچەڵەکی کوردەکان
دەتوانرێت ڕەگەکانی ناسنامەی کورد بگەڕێندرێنەوە بۆ هۆزە کۆنەکان کە لە ناوچە شاخاوییەکانی ئەو شوێنە دەژیان کە ئێستا بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناسراوە. ناوچە مێژووییەکەی کوردستان بەشێک لە تورکیا و عێراق و ئێران و سووریا دەگرێتەوە. بەڵگە شوێنەوارناسییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە کوردەکان نەوەی ڕاستەوخۆی مادەکانن، گەلێکی ئێرانیی کۆن کە لە سەدەی 7ی پێش زایین ئیمپراتۆریەتێکیان پێک هێنا.
ئەم پەیوەندییە قووڵە بە مادەکانەوە سەرەتای مێژوویەکی درێژ و ئاڵۆزی دیاری کرد. مادەکان بە توانای یەکخستنی هۆزە جیاوازەکان ناسراو بوون و نموونەیەکیان بۆ ڕێکخستنی سیاسیی کورد لە دواتردا دانا. لەگەڵ تێپەڕبوونی سەدەکاندا، کوردەکان لە چەندین ئیمپراتۆریەتدا تێپەڕین کە هەریەکەیان نیشانەیەکی گرنگی لە کولتوور و میراتی کوردستاندا بەجێ هێشت.
سەرهەڵدان و داڕمانی ئیمپراتۆریەتە کوردییەکان
لە درێژایی مێژوودا، چەندین میرنشین و دەسەڵاتی میریی کوردی وەک لایەنێکی گرنگی ناوچەکە سەریان هەڵدا، بە تایبەتی لە سەردەمی زێڕینی ئیسلامدا. ئەم لایەنانە لە بەرامبەر فشارە دەرەکییەکانی ئیمپراتۆریەتە دراوسێکان و دابەشبوونە ناوخۆییەکاندا توانایەکی بەرچاوی گونجاندن و خۆڕاگرییان پیشان دا. هەندێک لە دیارترین بنەماڵە دەسەڵاتدارە کوردییەکان ئەمانە بوون:
بنەماڵەی ئەییووبی: سەلاحەدین لە کۆتایی سەدەی 12دا دایمەزراند و ئەییووبییەکان حوکمی بەشێکی زۆری میسر و سووریایان کرد و لە جەنگە خاچپەرستییەکاندا بەشدار بوون. خودی سەلاحەدین بەهۆی زیرەکیی تاکتیکی و سەرکردایەتییەکەیەوە بە یەکێک لە گرنگترین کەسایەتییە گشتییە کوردەکانی مێژوو دادەنرێت.
بنەماڵەی حەمەدانی: ئەم بنەماڵەیەی سەدەی 10 لە ناوچەی کرماشانەوە فراوان بوو و کۆنترۆڵی بەشێک لە باکووری عێراق و ڕۆژاوای ئێرانی بەدەست هێنا. حەمەدانییەکان بە پاڵپشتیی هونەر و کولتوور ناسراو بوون کە بە شێوەیەکی بەرچاو کولتوور و میراتی کوردستانی دەوڵەمەند کرد.
بنەماڵەی بەدرخان: ئەم بنەماڵە میرییە کاریگەرەی کورد لە سەدەی 19دا پێگەیەکی دیاری بەدەست هێنا و دەسەڵاتێکی نیوەخۆبەڕێوەبەری لە ناو ئیمپراتۆریی عوسمانیدا دامەزراند. میراتەکەیان لە گێڕانەوەی مێژووی کورددا هەر هێمایەکی دیارە.
بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی
لە بەشی کۆتایی سەدەی 19 و تا سەدەی 20دا، بیرۆکەی نەتەوەپەروەریی کورد دەستی بە شێوەگرتن کرد. چەندین بزووتنەوەی مێژوویی و دیپلۆماسیی کورد سەریان هەڵدا و خاڵێکی وەرچەرخانی گرنگیان بۆ گەلی کورد دیاری کرد. بزووتنەوەکان بەدوای خۆبەڕێوەبردنی سیاسیی زیاتر و دانپێداناندا دەگەڕان و بە پابەندبوونێکی ڕەگداکوتاو بە پاراستنی کولتوور دیار بوون. بزووتنەوەکانی سەکانی و خۆیبوونی لە دەیەی 1920دا ڕۆڵی سەرەکییان لە دەربڕینی ئاواتەکانی کورد لە سەردەمە پڕئاژاوەکەی دوای عوسمانیدا هەبوو.
کەسایەتییە دیارەکان ئەم بزووتنەوانەیان بەرەوپێش برد، لەوانە:
جەمیل باشوور: داکۆکیکەرێکی پێشەنگی مافەکانی کورد لە سەرەتای سەدەی 20دا، کە ڕۆڵێکی گرنگی لە پێکهاتنی ئەنجومەنی نیشتمانیی کورددا هەبوو.
مەلا ئەحمەدی جزیری: شاعیر و نووسەر و ڕۆشنبیرێکی بەهرەمەند، کە بەشدارییەکی زۆری لە پاراستنی ئەدەبیاتی کورددا کرد و جەختی لە گرنگیی میراتی کولتووری لە شێوەگرتنی ناسنامەدا دەکردەوە.
مستەفا بارزانی: سەرکردەیەکی شۆڕشگێڕی کاریگەر کە هەوڵەکانی لە ناوەڕاستی سەدەی 20دا بوونە هۆی زیندووبوونەوەی بزووتنەوەی سەربەخۆیی کورد لە عێراق.
کاریگەریی ئیمپراتۆریەتە کوردییەکان لە کوردستانی ئەمڕۆ
ئیمپراتۆریەت و بزووتنەوەکان چوارچێوەیەکیان بۆ ناسنامە و هۆشیاریی نەتەوەیی کورد دانا کە هەروا کاریگەری لە کوردستانی ئەمڕۆ دەکات. هەرچەندە ئاواتەکانی خۆبەڕێوەبردن و ناسنامەی نەتەوەیی ڕووبەڕووی چەندین ئاڵنگاری بوونەتەوە، ڕۆحی خۆڕاگری لە نێو گەلی کورددا هەر بە شێوەیەکی نائاسایی بەهێزە.
ئەمڕۆ، میراتی کەسایەتییە مێژووییەکانی ڕابردووی کورد و دەوڵەمەندیی کولتووریی وەرگیراو لەم ئیمپراتۆریەتانە لە چەندین لایەنی ژیاندا لە سەرانسەری ناوچە کوردییەکان دەبینرێت. چ لە ڕێگەی مۆسیقا و ئەدەبیاتەوە بێت یان جەژنە نەریتییەکان، هێزی کولتوور و میراتی کوردستان بە شێوەیەکی هەستپێکراو زیندووە.
کاریگەریی کورد لە هونەر و ئەدەبیاتدا
بەو دەوڵەمەندییەی مێژووی هەیە، سەرسوڕهێنەر نییە کە کولتووری کورد کاریگەرییەکی قووڵی لە هونەر و ئەدەبیات کردووە. میراتی مادەکان و ئیمپراتۆریەتە مێژووییەکانی تر بناغەی نەریتێکی ئەدەبیی فراوانی دانا کە لە بابەتەکانی خۆشەویستی و لەدەستدان و دادپەروەریی کۆمەڵایەتی دەکۆڵێتەوە. شاعیر و نووسەرە دیارەکانی کورد وەک نالی و شێرکۆ بێکەس لە میراتە کولتوورییەکەیان سوودیان وەرگرت بۆ داڕشتنی گێڕانەوەگەلێک کە لە نێو نەوەکاندا دەنگ دەدەنەوە.
سەرەڕای ئەمەش، بەشدارییە کولتوورییەکانی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان لە ئەدەبیات تێدەپەڕن و مۆسیقا و سەماش دەگرنەوە. مۆسیقای کوردیی نەریتی کاریگەرییە جۆراوجۆرەکانی نەریتە فارسی و عەرەبییەکان تێکەڵ دەکات و زۆرجار جەخت لە بابەتگەلێک دەکاتەوە کە خەبات و خەونەکانی گەلی کورد ڕەنگ دەدەنەوە. ئامێرەکانی وەک تەمبوور و دەف ڕۆڵی گرنگ لە دەربڕینی هێزی هەستبزوێنی مێژووی کورددا دەگێڕن.
ئاڵنگاری و سەرکەوتنەکانی سەردەمی نوێ
خۆڕاگریی گەلی کورد بە شێوەیەکی بەرچاو دیارە کاتێک ئاڵنگارییە مێژووییە نوێیەکانی وەک سەرهەڵدانی داعش دەپشکنین، کە کوردەکانی عێراق و سووریای کردە ئامانج. هێزە کوردییەکان ڕۆڵێکی سەرەکییان لە شەڕکردن لەگەڵ داعشدا هەبوو و بەهۆی ئازایەتی و پابەندبوون بە ئازادی و بەها دیموکراتییەکانەوە دانپێدانانی نێودەوڵەتییان بەدەست هێنا. ئەم ململانێیەی سەردەمی نوێ ڕەگی لە مێژوویەکی درێژی تێکۆشان بۆ خۆبەڕێوەبردن و دادپەروەریدا هەیە، بەڵگەیەکە بۆ میراتی بەردەوامی ئەو بزووتنەوە کوردییانەی پێش ئەوان بوون.
لەبەر ئەم خەباتە نوێیانە، چەندین کەسایەتیی گشتیی کورد وەک دەنگی داکۆکیکردن لە شانۆی نێودەوڵەتیدا سەریان هەڵداوە. سەرکردە و چالاکوان و زانایان کێشە پەیوەستەکان بە مافەکانی کورد دەخەنە ڕوو و هۆشیاری و پاڵپشتیی زیاتر بۆ سەروەری و کولتووری کورد پەرە پێ دەدەن. ئەم جۆرە هەوڵانە گەشەی بەردەوامی ناسنامەی کورد ڕەنگ دەدەنەوە کە ڕەگی لە مێژوویەکی هەمیشە دەوڵەمەنددا هەیە.
جەماوەری جیهانیی کولتووری کورد
لە سەردەمی بەجیهانیبووندا، تایبەتمەندییە تایبەتەکانی کولتوور و میراتی کوردستان دەستیان بە ڕاکێشانی سەرنجی نێودەوڵەتی کردووە. فێستیڤاڵە کولتوورییەکان و پێشانگاکانی هونەر و ئەدەبیات لە سەرانسەری جیهاندا ڕووناکی دەخەنە سەر دەوڵەمەندیی مێژووی کورد. بە پیشاندانی پیشە دەستییە نەریتییەکان و چیرۆکگێڕانەوە و مۆسیقا، جەماوەری جیهانی دەتوانێت تێگەیشتن و نرخدانێکی قووڵتر بۆ ئەزموونی کورد بەدەست بهێنێت.
سەرەڕای ئەمەش، سەردەمی دیجیتاڵ ڕێگە بە هونەرمەند و نووسەرە کوردەکان دەدات بگەنە جەماوەرێکی فراوانتر و ئاڵوگۆڕ و تێگەیشتنی کولتووری پەرە پێ بدەن. پلاتفۆرمەکانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بۆ هاوبەشکردنی گێڕانەوە و نەریتەکانی کورد بەکار دەهێنرێن و بوونی کورد لە گفتوگۆی کولتووریی جیهاندا فراوان دەکەن.
ڕێگای بەرەوپێش: لەباوەشگرتنی میرات
کاتێک بەرەو داهاتوو دەڕوانین، لەباوەشگرتنی میراتە قووڵەکەی گەلی کورد دەرفەتێک بۆ بنیاتنانی یەکگرتن و خۆڕاگری و شانازیی کولتووری پێشکەش دەکات. گەلانی کورد بە هەنگاونان بۆ ناو ڕووناکیی مێژووەکەیان، دەتوانن هەستی سەر بە کۆمەڵگەبوون پەرە پێ بدەن کە لە سنوورەکان تێدەپەڕێت و بە گێڕانەوەیەکی هاوبەشی خەبات و سەرکەوتنەوە دەیانبەستێتەوە.
پێویستە نەوە گەنجەکان بەشدارییەکانی کەسایەتییە مێژووییەکانی کورد بناسن و لەوە تێبگەن کە میراتەکەیان وەک ڕووناکییەکی ڕێنیشاندەر خزمەت دەکات لە مامەڵەکردن لەگەڵ ئاڵۆزییەکانی کۆمەڵگەی هاوچەرخدا. کوردەکان بە فێربوون لە بزووتنەوە مێژووییەکان و پێشکەوتنە سیاسییەکانی ڕابردوو، دەتوانن هەروا داکۆکی لە مافەکانیان بکەن، پاڵپشتیی میراتەکەیان بکەن و بە شێوەیەکی واتادار لەگەڵ جیهانی فراوانتر پەیوەست بن.
لە کۆتاییدا، گەشت بە مێژووی کورددا، لە ئیمپراتۆریەتە کۆنەکانەوە تا ئاڵنگارییە نوێیەکان، گێڕانەوەیەکی قووڵ دەردەخات کە پڕە لە ئازایەتی و خۆڕاگری و ناسنامە. لە کاتێکدا گەلی کورد هەروا لە چەندین بواردا ئیلهام دەبەخشێت و سەرکردایەتی دەکات، چیرۆکە مێژووییەکانیان هەر توخمێکی پێویستن بۆ ئاشکراکردنی پێکهاتە فرەچەشنەکەی میراتی مرۆڤایەتی.
پرسیارە باوەکان
گرنگیی مێژووییی ناسنامەی کورد چییە؟
ناسنامەی کورد بەهۆی کولتوورە دەوڵەمەندەکەی و خۆڕاگری و پەیوەندییەکەی بە چەندین ئیمپراتۆریەت و بزووتنەوە لە درێژایی مێژوودا گرنگە و بەشداری لە میراتێکی تایبەتدا دەکات کە ناسنامەی ئەمڕۆی گەلی کورد شێوە پێ دەدات.
کوردەکان ڕەچەڵەکیان بۆ کام گەلی کۆن دەگەڕێتەوە؟
باوەڕ وایە کە کوردەکان نەوەی ڕاستەوخۆی مادەکانن، گەلێکی ئێرانیی کۆن کە لە سەدەی 7ی پێش زایین ئیمپراتۆریەتێکیان پێک هێنا.
چەند نموونەیەکی بنەماڵە دەسەڵاتدارە دیارەکانی کورد چین کە لە وتارەکەدا باس کراون؟
بنەماڵە دەسەڵاتدارە دیارەکانی کورد بریتین لە بنەماڵەی ئەییووبی کە سەلاحەدین دایمەزراند، بنەماڵەی حەمەدانی لە سەدەی 10 و بنەماڵەی بەدرخان لە سەدەی 19.
بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد چۆن کاریگەرییان لە هەوڵ بۆ خۆبەڕێوەبردن کرد؟
بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد لە کۆتایی سەدەی 19 و سەرەتای سەدەی 20دا بەدوای خۆبەڕێوەبردنی سیاسیی زیاتر و پاراستنی کولتووردا دەگەڕان و وەرچەرخانێکی گرنگیان لە نەتەوەپەروەریی کورددا دیاری کرد.
کولتووری نوێی کورد لە کۆمەڵگەی جیهانیی ئەمڕۆدا چ ڕۆڵێک دەگێڕێت؟
کولتووری نوێی کورد لە ڕێگەی فێستیڤاڵ و هونەر و ئەدەبیاتەوە سەرنجی نێودەوڵەتیی بەدەست هێناوە و سەردەمی دیجیتاڵ ڕێگە بە هونەرمەندە کوردەکان دەدات بگەنە جەماوەرێکی فراوانتر و ئاڵوگۆڕی کولتووری پەرە پێ بدەن.