پوختە
ئەم بلۆگە لە مێژووە دەوڵەمەندەکەی گەلی کورد دەکۆڵێتەوە و جەخت لە میراتی کولتووری و بەرخۆدانیان دژ بە ئیمپراتۆریای عوسمانی دەکاتەوە. کەسایەتی و ڕاپەڕینە سەرەکییەکان دەخاتە ڕوو کە خەباتی ئەوانیان بۆ خۆبەڕێوەبردن داڕشت و جەخت لە پاراستنی ناسنامەی کوردی لە ڕێگەی هونەر و دیپلۆماسییەوە دەکاتەوە. میراتی بەرخۆدانی کورد هێشتا کاریگەری لە بزووتنەوە نوێیەکانی داوای ماف و دانپێدانان دەکات.
ناوەڕۆک
ئیمپراتۆریای عوسمانی و کاریگەریی لە ژیانی کورد
کەسایەتییە مێژووییە سەرەکییەکانی کورد و ڕۆڵیان لە بەرخۆداندا
بەرخۆدانی کورد: ڕاپەڕین و بزووتنەوەکان
بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی
- بلۆگەکە دەربارەی بەرخۆدانی کورد لە سەردەمی ئیمپراتۆریای عوسمانی جەختی سەرەکیی لە چی دەکردەوە؟
- هەندێک لە کەسایەتییە سەرەکییەکانی بەرخۆدانی کورد دژ بە ئیمپراتۆریای عوسمانی کێ بوون؟
- هەندێک لە ڕاپەڕینە گرنگەکانی سەردەمی ئیمپراتۆریای عوسمانی کە کورد تێیاندا بەشدار بوو چی بوون؟
- گەلی کورد چۆن ناسنامەی کولتووریی خۆی لە سەردەمی فەرمانڕەواییی عوسمانیدا پاراست؟
- میراتی بەرخۆدانی کورد ئەمڕۆ چییە؟
مێژووی گەلی کورد دەوڵەمەند و ئاڵۆزە و بە کولتوورێکی زیندوو، کەسایەتییە مێژووییە گرنگەکان و نەریتێکی درێژی بەرخۆدان ناسراوە. بە درێژایی ساڵەکان، کۆمەڵگە کوردییەکان ڕووبەڕووی ئاستەنگی زۆر بوونەتەوە، بە تایبەتی لە سەردەمی ئیمپراتۆریای عوسمانی. ئەم بابەتەی بلۆگ لە مێژووی کورد دەکۆڵێتەوە و ڕووناکی دەخاتە سەر بزووتنەوەکانی بەرخۆدانیان، ئەو کەسایەتییە گرنگانەی خەباتی ئەوانیان داڕشت و میراتە بەردەوامەکەی کولتوور و میراتی کوردستان.
ئیمپراتۆریای عوسمانی و کاریگەریی لە ژیانی کورد
بۆ تێگەیشتن لە بەرخۆدانی کورد، دەبێت سەرەتا لە پاشخانی ئیمپراتۆریای عوسمانی بکۆڵینەوە کە فەرمانڕەواییی بەسەر خاکێکی فراواندا دەکرد و بەشێکی زۆری عێراق، تورکیا، ئێران و سووریای ئەمڕۆی دەگرتەوە. ئیمپراتۆریاکە لە کۆتاییی سەدەی 13 دامەزرا، بە خێرایی فراوان بوو و بوو بە یەکێک لە گەورەترین و درێژخایەنترین ئیمپراتۆریاکانی مێژوو. دۆخی ناڕوونی ناوچە کوردییەکان لە ناو ئەم ئیمپراتۆریا فراوانەدا بناغەی ململانێ و بەرخۆدانی دانا.
لە ژێر فەرمانڕەواییی عوسمانیدا، کوردەکان بە سەرەکی لە ڕێگەی سەرۆکە ناوخۆییەکانەوە بەڕێوە دەبران. ئەم سیستەمە دەرەبەگایەتییە ڕێگەی بە ڕابەرە کوردەکان دەدا ڕادەیەک خۆبەڕێوەبردن بپارێزن؛ بەڵام دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانییەکان سنوورداریی دەسەپاند و هەوڵی تواندنەوەی گرووپە ئەتنیکییە جۆراوجۆرەکانی دەدا، لەوانە کوردەکان. خەبات بۆ خۆبەڕێوەبردن و دیاریکردنی ناسنامەی خۆ، لەم قۆناغەدا بوو بە پاڵنەرێک بۆ زۆرێک لە بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی.
کەسایەتییە مێژووییە سەرەکییەکانی کورد و ڕۆڵیان لە بەرخۆداندا
بە درێژایی مێژووی گەلی کورد، کەسایەتیی گشتیی زۆری کورد هەبوون کە ڕۆڵی چارەنووسسازیان لە بەرخۆدان دژ بە دەسەڵاتی عوسمانیدا گێڕا. ئەم کەسایەتییە مێژووییە کوردانە، لەگەڵ شەڕکردن بۆ مافەکانی گەلەکەیان، بەشدارییان لە دیمەنی کولتووریی نەتەوەی کوردیشدا کرد. هەندێک لەم کەسایەتییە دیارانە بریتین لە:
سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم: هەرچەندە زۆرجار بە تێڕوانینێکی نەرێنی سەیر دەکرێت، ئەو کەسایەتییەکی چارەنووسساز بوو کە پەیوەندییەکانی کورد و عوسمانیی ئاڵۆز کرد و بووە هۆی یاخیبوون و ڕاپەڕینی جۆراوجۆر.
شێخ سەعیدی پیران: لە سەرەتای سەدەی 20، شێخ سەعید ڕابەرایەتیی ڕاپەڕینێکی گرنگی دژ بە حکوومەتی ناوەندی کرد و ئارەزووی کوردەکانی بۆ خۆبەڕێوەبردن خستە ڕوو.
ئیبراهیم خەلیل پاشا: سەرۆکێکی هۆزایەتیی کورد کە لەگەڵ دەسەڵاتە جۆراوجۆرەکانی ناوچەکە دانوساندنی کرد و ئەو دیپلۆماسییە لێهاتووەی نیشان دا کە ڕابەرە کوردەکان زۆرجار بەکاریان دەهێنا.
سەید عەبدولقادر: ڕابەرێکی دیاری ئایینی کە لە سەردەمی فەرمانڕەواییی عوسمانیدا پشتیوانیی ناسنامەی کوردی و خۆبەڕێوەبردنی کرد.
ئەم کەسایەتییانە و کەسانی دیکە گێڕانەوەی بەرخۆدانی کوردیان داڕشت و بەشدارییان لە میراتی شێلگیریدا کرد کە لە کولتووری کوردیدا ڕەگی داکوتاوە.
بەرخۆدانی کورد: ڕاپەڕین و بزووتنەوەکان
سەدەکانی 19 و 20 قۆناغێکی چارەنووسسازی ڕاپەڕین و بەرخۆدان بوون بۆ گەلی کورد. خەباتە بەردەوامەکانی سەردەمی ئیمپراتۆریای عوسمانی بوونە هۆی زنجیرەیەک یاخیبوون کە هەر یەکەیان پاڵنەر و لێکەوتەی تایبەت بە خۆی هەبوو. هەندێک لە ڕاپەڕینە سەرەکییەکان بریتی بوون لە:
ڕاپەڕینی دیاربەکر (1892)
ئەم ڕاپەڕینە لە وەڵامی سیاسەتە چەوسێنەرەکانی زەوی و ئەو باجانەی عوسمانییەکان دەیانسەپاند سەری هەڵدا. خەباتەکە باڵە جیاوازە هۆزایەتییە کوردییەکانی دژ بە حکوومەتی ناوەندی یەک خست و پێشینەیەکی بۆ بزووتنەوەکانی بەرخۆدانی داهاتوو دانا.
ڕاپەڕینی شێخ سەعید (1925)
بەناوبانگترین ڕاپەڕینی کوردی لە کۆتاییی سەردەمی عوسمانیدا ڕاپەڕینی شێخ سەعید بوو. ئەم ڕاپەڕینە هەم لەسەر ئاواتە سیاسییەکانی خۆبەڕێوەبردن و هەم لەسەر پاڵنەرە ئایینییەکان بۆ سەپاندنی حوکمڕانیی ئیسلامی بنیات نرابوو. پەیوەندیی ئاڵۆزی نێوان هەستە ئایینی و نەتەوەخوازییەکانی لە ناو بەرخۆدانی کورددا نیشان دا.
ڕاپەڕینی ئارارات (1930)
ڕاپەڕینی ئارارات بەدوای شەڕی یەکەمی جیهانی و داڕشتنەوەی سنوورەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بە زوویی هات. کوردەکان، کە پێیان وابوو ڕێککەوتنەکانی دوای شەڕ خیانەتیان لێ کردووە چونکە ئاواتەکانیان بۆ دەوڵەتێکی سەربەخۆ لەبەرچاو نەگرتبوو، دژ بە سیاسەتە چەوسێنەرەکانی کۆماری تورکیا ڕاپەڕین. ئەم ڕاپەڕینە، بە ڕابەرایەتیی ڕابەری هۆزە کوردییەکان، ئارەزووی بەردەوامی خۆبەڕێوەبردنی نیشان دا.
سەرەڕای ئاستەنگەکانی سەردەمی فەرمانڕەواییی عوسمانی، گەلی کورد توانی کولتوور و میراتە دەوڵەمەندەکەی کوردستان بپارێزێت. کوردەکان لە ڕێگەی نەریتە زارەکییەکان، مۆسیقا، ئەدەب و شێوەکانی دیکەی دەربڕینی هونەرییەوە ناسنامەی خۆیان پاراست و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و ڕۆحی بەرخۆدانیان بەهێزتر کرد. بەرهەمە مەزنەکانی شاعیر و نووسەرە کوردەکانی وەک ئەحمەدی خانی بەشدارییەکی گەورەیان لە پاراستنی ناسنامەی کولتووریی کوردی و ئایدیاڵەکانی ئازادی و بەرخۆداندا کرد.
بەردەوامیی کردە کولتوورییەکان لە ناو چەوساندنەوەدا وەک ئامرازێکی ڕاپەڕین و نیشانەی ناسنامە کاری دەکرد. جەژنەکان، جلە نەریتییەکان و چیرۆکگێڕانەوەی خێزانی لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە دەگوازرانەوە و دڵنیایییان دەدا کە دۆخە ناخۆشەکەی کورد هەرگیز لەبیر نەکرێت. پاراستنی کولتووری کوردی وەک شێوەیەکی دیپلۆماسایش کاری دەکرد، کە تێیدا تاکەکان شانازیی کولتوورییان بەکار دەهێنا بۆ داوای مافە سیاسییەکان.
بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی
لە سەردەمی ئیمپراتۆریای عوسمانیدا، کوردەکان بەهۆی بەرخۆدانە بەکۆمەڵ و بەردەوامەکەیانەوە وەک هۆکارێکی گرنگ لە دیمەنی سیاسی سەریان هەڵدا. بەڵام تەنها لە ڕێگەی ئامرازە سەربازییەکانەوە نەبوو کە هەوڵیان دەدا ناسنامەی خۆیان بسەلمێنن. بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی زۆرجار هاوپەیمانیی ستراتیژییان لەگەڵ دەسەڵاتە ناوخۆیی و بیانییەکانی وەک بەریتانی و ڕووسەکان گرتووەتەوە و ئەو هۆکارە جیۆسیاسییە ئاڵۆزانە دەخەنە ڕوو کە لەم سەردەمەدا کاریگەر بوون.
لە داوای دانپێدانانی فەرمی بە ناسنامەیانەوە بۆ داوای مافە سیاسییەکان، ڕابەرە کوردەکان بە لێهاتوویی لە گفتوگۆ دیپلۆماسییەکاندا بەشدار دەبوون و زۆرجار بەرەیەکی یەکگرتوو بۆ خۆبەڕێوەبردنیان نوێنەرایەتی دەکرد. ئەم تینوێتییە بۆ دانپێدانان بناغەی بزووتنەوەکانی داهاتووی دانا و هێشتا ئەمڕۆ ئاواتە سیاسییەکانی گەلی کورد دادەڕێژێت.
میراتی بەرخۆدانی کورد
تەنانەت لە کاتێکدا ئیمپراتۆریای عوسمانی لە ناو مێژوودا کەمڕەنگ دەبێتەوە، میراتی بەرخۆدانی کورد هێشتا دەنگ دەداتەوە. هەوڵەکانی کەسایەتییە مێژووییەکان و پاڵنەرەکانی پشت ڕاپەڕینەکان هەستێکی ناسنامەیان لە نێوان کۆمەڵگە نوێیە کوردییەکاندا پەرە پێ دا کە لە سنوورەکان تێپەڕی و خۆی لەگەڵ پاشخانە هاوچەرخەکان گونجاند. ئەمڕۆ ئەم میراتە لە خەباتە بەردەوامەکان بۆ ماف و دانپێدانان لە سەرانسەری ناوچە کوردنشینەکاندا دەبینرێت.
لە لێکۆڵینەوە لە ڕۆڵی گەلی کورد لە سەردەمی ئیمپراتۆریای عوسمانیدا، لەگەڵ مێژوویەکی ململانێ، چیرۆکێکی قووڵتری خۆڕاگری و ناسنامەش دەبینین. گێڕانەوەی بەرخۆدان کە لە کولتوور و میراتی کوردیدا ڕەگی داکوتاوە، ئیلهامبەخشە بۆ نەوەکانی ئێستا و داهاتوو، لە کاتێکدا بەردەوام هەوڵ دەدەن شوێنی خۆیان لە جیهانێکی هەردەم گۆڕاودا بدۆزنەوە.
میراتێکی شایانی یادکردنەوە
مێژووە پڕ داناییەکەی بەرخۆدانی کورد لە سەردەمی ئیمپراتۆریای عوسمانی، لەگەڵ ئەوەی بەڵگەی ئەو خەباتانەیە کە ڕووبەڕووی بوونەتەوە، ڕێزگرتنێکیشە لە کولتوورێکی دەوڵەمەند بە خۆڕاگری، یەکگرتوویی و گەڕان بەدوای ناسنامەدا. لە کاتێکدا بیر لەم بزووتنەوانە و ئەو کەسایەتییە مێژووییە کاریگەرە کوردانە دەکەینەوە کە لێیان سەریان هەڵدا، ئەو میراتە زیندووەمان بەبیر دێتەوە کە هێشتا ئەمڕۆ کاریگەری لە ناسنامەی کوردی دەکات. لەباوەشگرتنی ئەم چیرۆکە یارمەتیی سەلماندنی ئەو گەڕانە بەردەوامە بۆ دانپێدانان و ماف دەدات کە ئیلهامبەخشە بۆ گەلی کورد؛ چیرۆکێک کە شایانی شوێنێکە لە گێڕانەوە جیهانییەکاندا.
پرسیارە زۆر دووبارەکراوەکان
بلۆگەکە دەربارەی بەرخۆدانی کورد لە سەردەمی ئیمپراتۆریای عوسمانی جەختی سەرەکیی لە چی دەکردەوە؟
بلۆگەکە جەخت لە مێژووی گەلی کورد، بزووتنەوەکانی بەرخۆدانیان، کەسایەتییە مێژووییە سەرەکییەکان و ئەو میراتە کولتوورییە دەکاتەوە کە لە سەردەمی ئیمپراتۆریای عوسمانیدا سەری هەڵدا.
هەندێک لە کەسایەتییە سەرەکییەکانی بەرخۆدانی کورد دژ بە ئیمپراتۆریای عوسمانی کێ بوون؟
کەسایەتییە سەرەکییەکان سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم، شێخ سەعیدی پیران، ئیبراهیم خەلیل پاشا و سەید عەبدولقادر دەگرنەوە کە ڕۆڵی چارەنووسسازیان لە داوای مافەکانی کورد و خۆبەڕێوەبردندا گێڕا.
هەندێک لە ڕاپەڕینە گرنگەکانی سەردەمی ئیمپراتۆریای عوسمانی کە کورد تێیاندا بەشدار بوو چی بوون؟
ڕاپەڕینە گرنگەکان ڕاپەڕینی دیاربەکر لە 1892، ڕاپەڕینی شێخ سەعید لە 1925 و ڕاپەڕینی ئارارات لە 1930یان دەگرتەوە.
گەلی کورد چۆن ناسنامەی کولتووریی خۆی لە سەردەمی فەرمانڕەواییی عوسمانیدا پاراست؟
سەرەڕای ئاستەنگەکان، گەلی کورد ناسنامەی کولتووریی خۆی لە ڕێگەی نەریتە زارەکییەکان، مۆسیقا، ئەدەب و دەربڕینی هونەرییەوە پاراست.
میراتی بەرخۆدانی کورد ئەمڕۆ چییە؟
میراتی بەرخۆدانی کورد هێشتا ئەمڕۆ دەنگ دەداتەوە و ئیلهامبەخشە بۆ کۆمەڵگە نوێیە کوردییەکان لە خەباتە بەردەوامەکانیاندا بۆ ماف و دانپێدانان.
کتێبەکانی Kurdish-History.com