کوردستان: ئەو چیایەی خۆراکی بە جیهان دا
لە ئازاردا، کە بەفر لە لێژاییە نزمەکانی بەرزاییەکانی کوردستان دەست بە توانەوە دەکات، یەکەم ڕووەکە کێوییەکان لە خاکە ساردەکەوە سەر هەڵدەدەن: سیرمۆ، کە گوڵە سپییەکانی پێش هەر شتێکی سەوزی دیکە دەردەکەون؛ ئەڤەلیک، کە منداڵە دۆزەرەوەکانی گەڵا ترشەکانی بە تازەیی دەخۆن؛ ڕێواس، ڕێواسە کێوییەکە، کە قەدە سوورەکانی لە چیمەنزارە چیاکان سەر هەڵدەدەن، نزیکەی هەر کە زەوی نەرم دەبێت. کۆکەرەوەی خۆراکی کێویی کورد هەر یەکەیان بە ناو و بە شوێن دەناسێت؛ دەزانێت کام لێژایی و کام بەرزایی و کام ڕۆژی ساڵ بۆ هەر یەکێکیان گونجاوە. ئەم زانیارییە تازە نییە. ئەو خەڵکەی لە ئازاردا بەو چیاکانەدا دەڕۆن و ئەوەی دەیدۆزنەوە کۆی دەکەنەوە، بۆ ماوەیەک کە لە هەر مێژوویەکی تۆمارکراو درێژترە بەو چیاکانەدا ڕۆیشتوون و ئەوەی دۆزیویانەتەوە کۆیان کردووەتەوە. دە هەزار ساڵ لەمەوبەر ئەو کارەیان دەکرد، کاتێک هەندێکیان تێبینییان کرد جۆرێکی دیاریکراوی گیا زیاتر لە جۆری دیکە دانەوێڵە بەرهەم دەهێنێت و هەندێک لەو گیایانە لە نزیک چیایەکی گڕکانی بە ناوی قەرەجەداغ دەڕووان، لەو شوێنەی ئێستا پارێزگای دیاربەکرە. ئەوانەی تێبینییان کردبوو، دەستیان کرد بە کۆکردنەوەی بەئەنقەستی ئەو تۆوانە و چاندن و چاودێریکردنیان و جیهان گۆڕا. زنجیرەکە لێرە دەستی پێ کرد و لێرە کۆتایی دێت: لەسەر چیای کوردستان، لەو ساتەدا کە هێشتا یەکەم تۆوی بەئەنقەست نەخرابووە ناو زەوی. ئێستا زنجیرەکە باسی سەد و پەنجا و یەک خۆراک و چێشت و خواردنەوە و بەرهەمی هەڵگیراو و ڕووەکی کێوی و نەریتی خۆراکی چێشتلێنخانەی کوردی کردووە. شێرکۆ باسی هەنگوینی چیا و سیری کێوی و ڕێواسی کێوی و کارگی زەویی دارستانی زاگرۆس و بنێشتی پوستەداری Pistacia atlantica و ترێی کێوی کردووە کە بە دار بەڕووەکانی پارێزگای کوردستاندا هەڵدەکشێت؛ ئێستاش لە دوا وتاردا دەڵێت هەموو ئەو شتە کێوییانە چییان هاوبەشە: لە هەمان سیستەمی چیا دەڕوێن کە گرنگترین بەروبوومە خۆراکییەکانی بە جیهان دا. چیاکانی تاورۆس و زاگرۆسی کوردستان لە ناوەندی کەوانەی بەپیتدان. کەوانەی بەپیت ئەو شوێنەیە کە گەنم و نیسک و نۆک و کەرسەنەی تاڵ و گەنمی ئەمەر و گەنمی ئاینکۆرن و زەیتوون و هەنجیر یەکەم جار تێیدا چێنران. باوباپیرە کێوییەکانی هەموو ئەم ڕووەکانە هێشتا لە ناوچە چیاییەکەی کوردستان دەڕوێن. گەلی کورد خەڵکی ئەو ناوچەیەن. کاتێک یەکەم تۆوەکان چێنران، ئەوان لەوێ بوون. نەوەکانیان ئێستا لەوێن، سیرمۆ لە هەمان لێژایی کۆ دەکەنەوە، لە فڕنی گڵیندا نان دەکەن کە هەمان دانەوێڵە بەکار دەهێنێت و لە هەمان ڕووناکیی چیادا چای دەخۆنەوە. کاتێک نەخشەکان لە نوێوە کێشران، چیاکە هەر ئەوە مایەوە کە هەبوو. ئەمە وتاری سەد و پەنجا و یەکەمی زنجیرەکە و دوا وتاریەتی. شێرکۆ سەردانی هەنگوین و گیا و کارگ و بنێشت و مێوە کێوییەکەی کردووە. ئێستا ناوی ئەو چیایە دەهێنێت کە هەموویانی لە خۆ گرتووە.
خاڵە سەرەکییەکان
• چیا کوردییەکان (تاورۆس و زاگرۆس) لە ناوەندی کەوانەی بەپیتدان؛ ناوچەی سەرهەڵدانی یەکەم بەروبوومە خۆراکییە چێنراوەکانی جیهان
• گەنم (قەرەجەداغ)، زەیتوون (تاورۆس)، هەنجیر (زاگرۆس)، ترێ (زاگرۆس/پارێزگای کوردستان)، ڕەگەزی پستەی کێوی (زاگرۆس)؛ هەموویان لێرەوە سەریان هەڵداوە
• کۆکەرەوە کوردەکانی خۆراکی کێوی لە باشوور هێشتا 54 تاکسۆنی ڕووەکی کێوی بۆ خۆراک کۆ دەکەنەوە؛ کۆنترین نەریتی کۆکردنەوەی خۆراکی کێوی لەسەر زەوی کە بە بەردەوامی پەیڕەو کراوە
• 151 وتار. پێنج نووسەر. یەک چیا. زنجیرەکە تەواو بوو.
زانیارییە خێراکان
چیاکانی کوردستان: سیستەمە چیاییەکانی تاورۆس (باکوور/باکووری کوردستان) و زاگرۆس (ڕۆژهەڵات/ڕۆژهەڵاتی کوردستان)؛ کەوانەی باکووریی کەوانەی بەپیت
سەرهەڵدانە پشتڕاستکراوەکان لێرە: گەنم (قەرەجەداغ، ~10,000 پ.ز)، زەیتوون (تاورۆس، ~6,000 پ.ز)، ترێ (زاگرۆس، ~6,000–8,000 پ.ز)، هەنجیر (زاگرۆس، ~8,000 پ.ز)
باوباپیرە کێوییەکان کە هێشتا زیندوون: ترێی کێوی لە پارێزگای کوردستان؛ پستەی کێوی (P. atlantica) لە زاگرۆس؛ ڕێواس و سیر و ترشۆکی کێوی و 54 تاکسۆنی ڕووەکی خۆراکی لە باشوور
ئەم زنجیرەیە: 151 وتار، 5 نووسەر (شێرکۆ سابیر، دالا سارکیس، مەحمەت ئۆزدەمیر، جەمال لەتیف، مێرۆ ڕانیایی)، یەک چیا
بەڵگەکان
تۆماری ئەکادیمی ناڕوون نییە. لێکۆڵینەوەی بنەڕەتیی دەستەمۆکردنی ڕووەک لە جیهانی کۆندا، کتێبی Domestication of Plants in the Old World، نووسینی زۆهاری و هۆپف، شوێنی سەرهەڵدانی گرنگترین ڕووەکە بەروبوومییەکانی جیهان لە کەوانەی بەپیت دادەنێت؛ کەوانە باکووری و ڕۆژهەڵاتییەکانی ئەو ناوچەیە سیستەمە چیاییەکانی تاورۆس و زاگرۆسن: نیشتمانی کورد. بەروبوومە بنیاتنەرەکانی سەردەمی بەردی نوێ کە یەکەم شارستانییەتە کشتوکاڵییەکانیان بنیات نا، گەنمی ئەمەر و گەنمی ئاینکۆرن و جۆ و نیسک و بزالیا و کەرسەنەی تاڵ و نۆک و کەتان دەگرنەوە. باوباپیرە کێوییەکانی زۆربەی ئەمانە لە ناوچەی تاورۆس و زاگرۆس دەڕووان. شیکردنەوەی DNA شوێنی دیاریکراوی دەستەمۆکردنی گەنمی ئەمەری بە زنجیرەچیاکانی قەرەجەداغ لە نزیک دیاربەکر سنووردار کردووە، باکووری کوردستان، نزیکەی دە هەزار ساڵ لەمەوبەر. زەیتوون یەکەم جار لە ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست دەستەمۆ کرا و چیاکانی تاورۆسی باشووریی باکوور ناوچەیەکی سەرەکیی سەرهەڵدانی بوون. هەنجیر یەکێک بوو لە کۆنترین میوە چێنراوەکان و باوباپیرە کێوییەکانی بە درێژایی زنجیرەچیاکانی کوردستان هەبوون. مێوەکە نزیکەی شەش تا هەشت هەزار ساڵ لەمەوبەر لە ناوچەی تاورۆس و زاگرۆس و قەفقاز دەستەمۆ کرا؛ لێکۆڵینەوە بۆماوەییەکان بە تایبەتی بوونی کۆمەڵەی بەرچاوی مێوی کێوی لە پارێزگای کوردستانی ئێران، ڕۆژهەڵات، پشتڕاست دەکەنەوە. ڕەگەزی پستە (Pistacia)، کە ئەندامە چێنراوەکەی (P. vera) یەکێکە لەو گوێزانەی لە جیهاندا زۆرترین مامەڵەیان پێ دەکرێت، ناوەندی فرەجۆرییەکەی لە زاگرۆس و تاورۆسە، ئەو شوێنەی خزمە کێوییەکانی (P. atlantica، P. terebinthus) هێشتا تێیدا دەڕوێن. هیچ یەکێک لەمانە بانگەشەی ئەم زنجیرەیە نییە. هەموویان دەرئەنجامی توێژینەوەی ڕووەکناسی و بۆماوەیی و ڕووەکناسیی شوێنەوارین کە پێداچوونەوەیان لەلایەن هاوپسپۆڕانەوە بۆ کراوە و بە درێژایی سەدەیەک لێکۆڵینەوەی زانستی کۆ بوونەتەوە. زنجیرەکە تەنها لە یەک شوێن و لە ژێر یەک ناودا کۆی کردوونەتەوە: کوردی.
151 وتار و ئەوەی دۆزییانەوە
زنجیرەکە تەنها بۆ خستنەڕووی بۆچوونی ڕەچەڵەکە دەستی بە کار نەکرد. بۆ تۆمارکردنی چێشتلێنخانەی کوردی دەستی پێ کرد: هەموو چێشتێک و هەموو خۆراکێکی هەڵگیراو و هەموو ڕووەکێکی کێوی کۆکراوە و هەموو نەریتێکی کولتووری کە هی ئەو چێشتلێنخانەیەیە. لەو ڕێڕەوەدا شتێکی گەورەتری دۆزییەوە. دۆزییەوە کە چێشتلێنخانەی کوردی تەنها شتێکی ناوچەییی سەرنجڕاکێش یان بەشێکی بچووک لە چێشتلێنانی نەتەوەیەکی دیکە نییە. یەکێکە لە کۆنترین و کاریگەرترین کولتوورە خۆراکییەکانی سەر زەوی؛ لەو دیمەنە سروشتییەدا پەیڕەو دەکرێت کە خودی کشتوکاڵ لێی دەستی پێ کرد، لەلایەن ئەو خەڵکەوە کە لە پێش یەکەم تۆوی چێنراوەوە بە بەردەوامی نیشتەجێی ئەو دیمەنە بوون. دۆزییەوە کە شێرکۆ بۆ هەنگوین دەڕواتە زۆزان، مێرۆ ڕەچەڵی پاییزە دروست دەکات، دالا لە سێبەری دیوارە بازەڵتییەکانی ئامەد لەسەر خەڵووز دەبرژێنێت، مەحمەت نیوەڕۆ لە سێرت بەرخەکە لە چاڵ دەردەهێنێت و جەمال لە موحەڕەمدا قاپێک ئاشورە بۆ دراوسێی چلەم دەبات. دۆزییەوە کە چێشتلێنخانەی کوردی هەموو ساتێکی خولی ژیانی مرۆڤ بە نەریتەوە ڕادەگرێت: لەدایکبوون (ئەو شیرینییانەی هەواڵی منداڵێک ڕادەگەیەنن)، منداڵی (شەکرکلۆ لە نێوان ددان)، ئاهەنگ (سەیرانی پیکنیک، ئاگری نەورۆز)، شین (هەلاوی، ئەو شۆربایەی دەهێنرێت و لە بەردەرگا بەجێ دەهێڵرێت)، زەماوەند (داوەت، پاتیلی مسی، ئەو ژنانەی لە بەرەبەیانەوە چێشت لێ دەنێن)، مردن (ئەو نانەی بۆ مردووان دەکرێت، ئەو خواردنەی لەگەڵ هەر کەسێک هاوبەش دەکرێت کە هاتووە). دۆزییەوە کە چێشتلێنخانەی کوردی ئاوارەیی و سەرکوت و سڕینەوە و تاراوگەی تێپەڕاندووە. دۆزییەوە کە توێژینەوەی ڕووەکناسیی نەتەوەیی کە لەلایەن هاوپسپۆڕانەوە پێداچوونەوەی بۆ کراوە، پەنجا و چوار تاکسۆنی ڕووەکی کێوی تۆمار دەکات کە کۆکەرەوە کوردەکانی خۆراکی کێوی لە کوردستانی عێراق هێشتا بۆ خۆراک کۆیان دەکەنەوە؛ هەمان جۆری ئەو ڕووەکانەی دە هەزار ساڵ لەمەوبەر هەمان جۆری خەڵک لەسەر هەمان جۆری چیا کۆیان دەکردنەوە، لە ساڵانی یەکسەر پێش ئەوەدا کە کەسێک بڕیاری دا تۆوێک بچێنێت لەبری ئەوەی تەنها بیدۆزێتەوە. زنجیرەکە لە سەرەتا و لە کۆتاییدا چیاکەی دۆزییەوە.
پرسیارە باوەکان
بۆچی چیا کوردییەکان لە ناوەندی سەرهەڵدانی خۆراکی جیهاندان؟
سیستەمە چیاییەکانی تاورۆس و زاگرۆسی کوردستان کەوانەی باکووری و ڕۆژهەڵاتیی کەوانەی بەپیت پێک دەهێنن؛ ئەو ناوچەیەی ڕووەکناس و شوێنەوارناس و پسپۆڕانی بۆماوە وەک ناوچەی سەرەکیی سەرهەڵدانی زۆربەی گرنگترین بەروبوومە خۆراکییەکانی جیهان دیارییان کردووە. تێکەڵەی تایبەتی فرەجۆریی ڕووەکی کێوی و کەشوهەوای وەرزی و نیشتەجێبوونی کۆنی مرۆڤ لەم چیاکانەدا ئەو بارودۆخەی دروست کرد کە کشتوکاڵ تێیدا داهێنرا. باوباپیرە کێوییەکانی گەنم و زەیتوون و ترێ و هەنجیر و نیسک و نۆک و ڕەگەزی پستە هەموویان لەم ناوچەیەدا دەڕوێن یان دەڕووان. گەلی کورد دانیشتووانە ڕەسەنەکانی ئەم دیمەنە سروشتییەن.
ئایا نەریتی کوردیی کۆکردنەوەی خۆراکی کێوی هێشتا ماوە؟
بەڵێ. توێژینەوەی ڕووەکناسیی نەتەوەیی کە لەلایەن هاوپسپۆڕانەوە پێداچوونەوەی بۆ کراوە و لە 2019دا بڵاو کرایەوە (پێرۆنی و هاوکارانی، Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine)، کۆکەرەوە کوردەکانی خۆراکی کێوی لە کوردستانی عێراقی تۆمار کردووە کە 54 تاکسۆنی ڕووەکی کێوی و 2 تاکسۆنی کارگی کێوی بۆ خۆراک کۆ دەکەنەوە، لە هەمان دیمەنی چیاییی زاگرۆسدا کە باوباپیرانیان پێش داهێنانی کشتوکاڵ ڕووەکی کێوییان لێ کۆ دەکردەوە. ڕێواسی کێوی (ڕێواس)، سیری کێوی (سیرمۆ)، ترشۆکی کێوی (ئەڤەلیک)، کارگی کێوی (کەنزەر) و گیا کێوییەکان (گیا) کە ئەم زنجیرەیە باسی کردوون، هەموویان بەشێکن لەم نەریتە زیندووەی کۆکردنەوەی خۆراکی کێوی.
بۆچوونی ئەم زنجیرەیە بە تەواوی چییە؟
چیا کوردییەکان گرنگترین بەروبوومە خۆراکییەکانیان بە جیهان دا. گەلی کورد بۆ دە هەزار ساڵ ئەم خۆراکانەیان دەستەمۆ کرد و چاند و بە کێوی کۆ کردەوە و هەڵگرت و لێ نا و هاوبەشیان کرد، بێ ناساندنی فەرمی، بە درێژایی چوار دەوڵەت و لە ناو ئاوارەیی و تاراوگەدا. چێشتلێنخانەکەیان کۆنترین کولتووری خۆراکیی بەردەوامە لە ناوچەی کەوانەی بەپیت. زیندووە. پەیڕەو دەکرێت. لە دەستی داپیرە کوردەکانی سلێمانی و خوێندکارە کوردەکانی بەرلین و جوتیارە کوردەکانی بناری زاگرۆسدا هەڵدەگیرێت. خوانەکە بەتاڵ نابێت. چیاکە ناجووڵێت.
دەرئەنجام
کوردستان وتاری سەد و پەنجا و یەکەمی زنجیرەکەیە. دوا وتارە. ئەو چیایەی گەنمی بە سومەر و ڕۆنی زەیتوونی بە یۆنان و شەرابی بە جیهانی کۆن و ترێی کێویی بە هەر ڕەزێکی سەر زەوی دا، هەمان چیایە کە خێزانە کوردەکان هێشتا لە بەرەبەیاندا لە فڕنی گڵین نان دەکەن، هێشتا لە پاییزدا دۆشاوی هەنار بۆ دراوسێکانیان دەنێرن و هێشتا شوتییە پەنجا کیلۆییەکان دەشکێنن لەسەر خوانێک کە هەر میوانێکی تازەگەیشتوو لێی پێشوازی دەکرێت. سیرمۆ هێشتا لە ئازاردا بە ناو بەفردا سەر هەڵدەدات. ترێی کێوی هێشتا بە دار بەڕووەکانی زاگرۆسدا هەڵدەکشێت. Pistacia atlantica هێشتا بنێشتەکەی بەسەر لێژاییە بەردەکەلسییەکانی سەرووی ڕووبارەکاندا دەڕژێنێت. کۆکەرەوەی خۆراکی کێویی کورد هێشتا بە هەمان ڕێچکەدا دەڕوات و هەمان ڕووەک کۆ دەکاتەوە و هەمان زانیاری هەڵدەگرێت. سەد و پەنجا و یەک وتار. پێنج نووسەر: شێرکۆ، دالا، مەحمەت، جەمال، مێرۆ. یەک چیا. گەنمەکە هێشتا لەوێیە. زەیتوونەکە هێشتا لەوێیە. چیاکە هێشتا لەوێیە. خوانەکە بەتاڵ نابێت.