لە 12ی ئایاری 1974، لە حەوشەی زیندانێک لە بەغدا، ژنێکی کوردی بیست و دوو ساڵە لە شارۆچکەی خانەقین لەلایەن ڕژێمی بەعسیی عێراقەوە لە سێدارە درا. ناوی لەیلا قاسم بوو. خوێندکارێکی زانکۆ بوو کە لە زانکۆی بەغدا کۆمەڵناسیی دەخوێند و بەشداریی چالاکیی نەتەوەگەراییی کوردی کردبوو. دەستگیر کرا، لەلایەن دادگایەکی شۆڕشەوە دادگایی کرا، بە تاوانی دژی دەوڵەت تاوانبار کرا و ئێعدام کرا. یەکەم ژنی کورد بوو کە لە عێراق بەهۆی چالاکیی سیاسییەوە ئێعدام کرا. بیست و دوو ساڵە بوو. لە دەیەکانی دوای مردنیدا، بووە بە یەکێک لە ناودارترین شەهیدەکانی مێژووی کورد؛ کەسایەتییەک کە وێنەکەی لە وێنە دیوارییەکان لە سەرانسەری هەرێمی کوردستاندا دەردەکەوێت، قوتابخانە و شەقام بە ناوەکەی ناو دەبرێن و چیرۆکەکەی وەک بەرجەستەکردنی ئازایەتی و فیداکاریی ژنی کورد دەگێڕدرێتەوە.
ناوەڕۆک
1. بەشی 1: خانەقین؛ شارۆچکەیەکی کوردی لە چیاکان
2. بەشی 2: خوێندکارێک لە بەغدا؛ ناسنامەی کوردی لە پایتەختی بەعس
3. بەشی 3: بزووتنەوەی خوێندکارانی کورد؛ ڕێکخستن لەژێر چاودێریدا
4. بەشی 4: بەیاننامەی ئازار و ئەو هیوایەی نەهاتە دی
5. بەشی 5: دەستگیرکردن؛ دەوڵەتی ئەمنیی بەعس هێرش دەکات
6. بەشی 6: دادگایی و حوکم؛ دادگایەکی شۆڕش
7. بەشی 7: ئێعدام؛ 12ی ئایاری 1974
8. بەشی 8: وەڵام؛ ناڕەزاییی نێودەوڵەتی و شینی کورد
9. بەشی 9: ئەفسانە و ژنەکە؛ جیاکردنەوەی ئەفسانە لە مێژوو
10. بەشی 10: میرات؛ گوڵە هەتاهەتایییەکەی کوردستان
بەشی 1: خانەقین؛ شارۆچکەیەکی کوردی لە چیاکان
لەیلا قاسم لە 1952 لە خانەقین لەدایک بوو؛ شارۆچکەیەکی کوردی لەو شوێنەی ئێستا پارێزگای سلێمانیی هەرێمی کوردستانی عێراقە. لەو بارودۆخانەدا گەورە بوو کە شێوەیان بە نەوەی ئەو گەنجە کوردانە دا کە لە کۆتاییی دەیەی 1960ەکان و سەرەتای دەیەی 1970ەکان پێگەیشتن: ئاگاداربوون لە شۆڕشی ئەیلوول کە مستەفا بارزانی لە چیاکان ڕابەرایەتیی دەکرد، ئاشنابوون بە سیاسەتی نەتەوەگەرایی کە ژیانی ڕۆشنبیری و خوێندکاریی کوردی دەجووڵاند و ئەزموونی ڕاستەوخۆی سیاسەتە بەردەوام توندترەکانی دەوڵەتی بەعس بەرامبەر بە دانیشتووانی کورد. پارتی بەعس لە 1968 دەسەڵاتی لە عێراق گرتبووە دەست و سیاسەتی بەعەرەبکردنی لە ناوچە کوردییەکان پەیڕەو دەکرد، لە هەمان کاتدا هەوڵی دەدا کەسایەتییە سیاسییە کوردەکان بۆ لای خۆی ڕابکێشێت و بەرگریی چەکداری سەرکوت بکات.
بەشی 2: خوێندکارێک لە بەغدا؛ ناسنامەی کوردی لە پایتەختی بەعس
لەیلا قاسم لە زانکۆی بەغدا وەرگیرا و لەوێ زمانی کوردی و ئەدەبی دەخوێند؛ هەڵبژاردنێکی بەرچاو کە خۆی لە چوارچێوەی عێراقی بەعسدا کردەوەیەکی سیاسی بوو. بڕیاری خوێندنی زمان و کولتووری گەلەکەی لە پایتەختی ئەو دەوڵەتەی کە هەوڵی سەرکوتکردنیانی دەدا، هەم باوەڕی کەسی و هەم پابەندیی سیاسیی دەردەخست. بەغدا لە سەرەتای دەیەی 1970ەکاندا شارێکی چاودێری و کۆنترۆڵی توندی سیاسی بوو. دەزگای ئەمنیی پارتی بەعس چاودێریی چالاکیی سیاسیی خوێندکارانی دەکرد، و خوێندکارە کوردەکانی زانکۆی بەغدا لە ژینگەیەکدا کاریان دەکرد کە چالاکیی سیاسی بە ڕاستی مەترسیدار بوو؛ دەستگیرکردن دەیتوانی واتای ئەشکەنجە و ونبوون یان ئێعدام بێت.
بەشی 3: بزووتنەوەی خوێندکارانی کورد؛ ڕێکخستن لەژێر چاودێریدا
لەیلا قاسم لە بەغدا بەشداریی چالاکیی سیاسیی خوێندکارانی کوردی کرد. سروشتی بەشدارییە دیاریکراوەکەی بابەتێکە کە تۆماری مێژوویی لەبارەیەوە ناتەواو و جێمشتومڕە. تۆمەتە بەعسییەکانی دژی ئەو بانگەشەیان دەکرد کە لەگەڵ پارتی و لە چالاکییەکانی پشتیوانیی بەرگریی چەکداریی کورد بەشدار بووە. ئەوەی ڕوونە ئەوەیە کە ئەمنیی بەعس وەک چالاکوانێکی سیاسیی کورد دەستنیشانی کرد، لە چوارچێوەی هەڵمەتی فراوانتری بەعس بۆ سەرکوتکردنی چالاکیی سیاسیی کورد لە 1974دا دەستگیر کرا و تۆمەتەکانی دژی ئەو هێندە قورس بوون کە بوونە هۆی حوکمی ئێعدام.
بەشی 4: بەیاننامەی ئازار و ئەو هیوایەی نەهاتە دی
چوارچێوەی سیاسیی دەستگیرکردن و ئێعدامکردنی لەیلا قاسم بە بەیاننامەی ئازاری 1970 داڕێژرا؛ ئەو ڕێککەوتنەی نێوان حکومەتی بەعس و مستەفا بارزانی کە بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنی کوردی لە ماوەی چوار ساڵدا دابوو. تا 1974، ڕوون بوو کە حکومەتی بەعس ڕێککەوتنی خۆبەڕێوەبردن جێبەجێ ناکات. لە ئازاری 1974، حکومەت یاسای خۆبەڕێوەبردنی خۆی ڕاگەیاند؛ وەشانێکی خۆبەڕێوەبردنی کورد کە زۆر کەمتر بوو لەوەی ڕێککەوتنی لەسەر کرابوو و پارتی پەسەندی نەکرد. ململانێی چەکداری دەستی پێ کردەوە. هەڵمەتی بەعس بۆ سەرکوتکردنی چالاکیی سیاسیی کورد لە سەرانسەری وڵاتدا توندتر بوو، و لەم چوارچێوەیەدا لەیلا قاسم دەستگیر کرا و دادگایی کرا.
بەشی 5: دەستگیرکردن؛ دەوڵەتی ئەمنیی بەعس هێرش دەکات
لەیلا قاسم لە 1974 لەلایەن هێزە ئەمنییەکانی بەعسەوە دەستگیر کرا. وردەکاریی بارودۆخی دەستگیرکردنەکەی لە تۆماری مێژووییدا بە تەواوی پشتڕاست نەکراونەتەوە. ئەوەی پشتڕاست کراوەتەوە ئەوەیە کە دەستگیر کرا، ڕاگیرا و تووشی ئەو شێوازەکانی لێپرسینەوە کرا کە دەزگای ئەمنیی بەعس بە بەردەوامی لەگەڵ زیندانییە سیاسییەکان بەکاری دەهێنا و ئەشکەنجەی سیستەماتیکیان لەخۆ دەگرت. دەستگیرکردنەکەی بەشێک بوو لە شەپۆلێکی فراوانتری دەستگیرکردن کە چالاکوانانی سیاسیی کوردی لە بەغدا لە 1974 دەکردە ئامانج. ئەم شێوازە تایبەتمەندیی دەوڵەتە ئەمنییە دەسەڵاتخوازەکانە کە ڕووبەڕووی ئۆپۆزسیۆنی چەکداریی چالاک دەبنەوە: دەزگای ئەمنی تۆڕێکی فراوانی هاویشت، تەنها ئەوانی دەستگیر نەکرد کە پەیوەندیی ڕاستەوخۆیان بە بزووتنەوە چەکدارەکەوە هەبوو، بەڵکو هەر کەسێک لە تۆڕە کۆمەڵایەتییە پەیوەستەکان بە چالاکیی سیاسیی کورد.
بەشی 6: دادگایی و حوکم؛ دادگایەکی شۆڕش
لەیلا قاسم لەبەردەم یەکێک لە دادگاکانی شۆڕشی ڕژێمی بەعس دادگایی کرا؛ دادگا سەربازییە تایبەتەکان کە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ تاوانە سیاسییەکان دامەزرابوون و نزیکەی هیچ دەستەبەرییەکی ڕێکارییان نەبوو: تۆمەتباران مافی هەڵبژاردنی ڕاوێژکاری یاساییی خۆیان نەبوو، بەڵگەی بە ئەشکەنجە بەدەستهاتوو قبووڵ دەکرا و دادوەران وەفادارانی پارت بوون کە سەربەخۆیییان سفر بوو. بە تاوانی دژی دەوڵەتی عێراق تاوانبار کرا؛ بەشداری لە چالاکییەکانی پارتی و کردەوە پەیوەستەکان بە بەرگریی چەکداریی کورد؛ و بە ئێعدام حوکم درا. گێڕانەوەگەلێک هەن کە ئاماژە دەکەن ئەگەری گۆڕینی حوکمەکەی پێ پێشنیار کراوە لە بەرامبەر وازهێنان لە نەتەوەگەراییی کوردیی خۆی. گێڕانەوە نەتەوەگەرایییە کوردییەکان دەڵێن ئەو ڕەتی کردەوە و مردنی قبووڵ کرد بەجێی خیانەت لە دۆزەکەی.
بەشی 7: ئێعدام؛ 12ی ئایاری 1974
لەیلا قاسم لە 12ی ئایاری 1974 ئێعدام کرا. لە زیندانێکی بەغدا لە سێدارە درا. بیست و دوو ساڵە بوو. یەکەم ژنی کورد لە مێژووی عێراق بوو کە بەهۆی چالاکیی سیاسییەوە ئێعدام کرا. گێڕانەوەکانی ئێعدامکردنەکەی جەخت لە ئارامیی ئەو دەکەنەوە. نەریتی زارەکی و نووسراوی کورد تۆمار دەکات کە بە ئازایەتییەوە بەرەو ئێعدامەکەی چوو، تا کۆتایی بەردەوام بوو لە بەرەنگاربوونەوەی ڕژێم و لە کاتی مردنیدا بانگی ئازادیی کوردی دەکرد. چالاکوانانی دیکەی کوردیش لەم ماوەیەدا لەگەڵ ئەو ئێعدام کران؛ چوار پیاو لە هەمان ڕۆژدا ئێعدام کران. ناوەکانیان کەمتر لە ناوی ئەو لەبیر ماونەتەوە، تا ڕادەیەک بەهۆی ئەوەی کەسایەتیی ژنی کوردی شەهید بارێکی هێماییی تایبەتی هەڵدەگرێت لە کۆمەڵگایەکدا کە بەشداریی سیاسیی ژنان لە ڕووی مێژووییەوە سنووردار کراوە.
بەشی 8: وەڵام؛ ناڕەزاییی نێودەوڵەتی و شینی کورد
هەواڵی ئێعدامکردنی لەیلا قاسم لەناو کۆمەڵگە کوردییەکانی تاراوگەدا بڵاو بووەوە و بووە هۆی ناڕەزایی لە سەرانسەری ئەورووپا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. کۆمەڵگەکانی دیاسپۆرای کورد لە دەرەوەی باڵیۆزخانەکانی عێراق خۆپیشاندانیان کرد. ڕۆژنامەگەریی کوردی لە تاراوگە گێڕانەوەکانی دادگایی و ئێعدامکردنەکەی بڵاو کردەوە کە ئەویان وەک شەهیدی دۆزی کورد پیشان دەدا. ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی مافەکانی مرۆڤ چیرۆکەکەیان خستە بەرباس وەک نموونەی پێشێلکردنی سیستەماتیکی مافە سیاسی و مەدەنییەکان لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە. لەناو هەرێمی کوردستاندا یادەکەی لە ڕێگەی نەریتی زارەکی و ئەو شیعرانەوە پارێزرا کە بۆ ڕێزگرتن لە ئەو نووسرابوون. دوای دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە 1992، یادکردنەوەی ئەو زیاتر بوو بە گشتی و دامەزراوەیی: شەقام و قوتابخانە و شوێنە گشتییەکان لە سلێمانی و شوێنەکانی دیکە بە ناوی ئەوەوە ناو بران.
بەشی 9: ئەفسانە و ژنەکە؛ جیاکردنەوەی ئەفسانە لە مێژوو
لەیلا قاسم وەک کەسایەتییەکی مێژوویی تا ڕادەیەک لەژێر گێڕانەوەی شەهیدبووندا ناڕوون بووە کە لە پەنجا ساڵی دوای ئێعدامکردنەکەی لە دەوری ئەو پێک هاتووە. ئەو کەسایەتییانەی لە بزووتنەوە نەتەوەگەرایییەکاندا دەبن بە شەهید، بە گشتی لە ڕێگەی پرۆسەکانی یادکردنەوە و ئەفسانەسازییەوە دەگۆڕدرێن بۆ هێماگەلێک کە واتای زیاتر لە تاکەکە هەڵدەگرن. ئەوەی تۆماری مێژوویی پشتیوانیی لێ دەکات: خوێندکارێکی کورد بوو، بەشداریی چالاکیی سیاسیی کوردی کرد، لە 1974 دەستگیر کرا، لەلایەن دادگایەکی شۆڕشەوە دادگایی کرا، بە تاوانە سیاسییەکان تاوانبار کرا و لە 12ی ئایاری 1974 لە تەمەنی بیست و دوو ساڵیدا ئێعدام کرا. جیاوازیی نێوان ژنە مێژووییەکە و کەسایەتیی شەهید گرنگە، بەڵام گرنگیی ئەو لاواز ناکات. ئەفسانەکە لە دەوری ناوەڕۆکێکی ڕاستەقینەی ئازایەتی و فیداکاریدا گەشەی کردووە، و ئەو هێمایەی لە دەوری ئەو پێک هاتووە ڕاستییە ڕەسەنەکانی ئەزموونی ئەو ژنە کوردانە دەردەخات کە پەیوەستبوونی سیاسییان لەجیاتی ئاسایش هەڵبژارد.
بەشی 10: میرات؛ گوڵە هەتاهەتایییەکەی کوردستان
لەیلا قاسم لە کوردیدا بە «گوڵە هەتاهەتایییەکەی کوردستان» ناسراوە؛ نازناوێک کە هەم ئەو گەنجییە دەردەخات کە تێیدا مرد و هەم ئەو جوانییەی لە نەریتی زارەکیی کورددا بۆ یادەکەی دادەنرێت. گرنگیی ئەو لە سیاسەت تێدەپەڕێت: کەسایەتییەکە کە ئەگەری پاڵەوانێتیی ژنان بەرجەستە دەکات لە نەریتێکدا کە هەمیشە جێگەی بۆ دەستپێشخەریی سیاسیی ژنان نەکردووەتەوە. لە بیست و دوو ساڵیدا مرد، پێش ئەوەی بتوانێت دامەزراوە بنیات بنێت یان بزووتنەوە ڕابەرایەتی بکات. هێزی ئەو بە تەواوی هێزی هەڵوێستە؛ هێزی ڕەتکردنەوە و هەڵبژاردنی مردن لەجیاتی تەسلیمبوون. لە پەنجا ساڵی دوای ئێعدامکردنەکەیدا، ژنانی کورد پەرەیان بە ئەم نەریتە داوە: ژنە شەڕکەرەکانی پەکەکە و یەپەژە، ژنە سیاسەتوانەکانی پارتە کوردییەکان و ژنە ڕۆشنبیرەکان و سەرکردەکانی کۆمەڵگای مەدەنی کە کۆمەڵگای کوردییان بەرەو یەکسانیی زیاتر لە نێوان ڕەگەزەکان بردووە؛ هەموویان لە کولتوورێکی سیاسیدا کار دەکەن کە بەشێکی بە یادەوەریی لەیلا قاسم داڕێژراوە.
خشتەی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
1952 — لە خانەقین، پارێزگای سلێمانی، عێراق، لەدایک بوو.
کۆتاییی دەیەی 1960ەکان–سەرەتای دەیەی 1970ەکان — لە زانکۆی بەغدا کۆمەڵناسی دەخوێنێت؛ بەشداریی چالاکیی سیاسیی خوێندکارانی کورد دەکات.
ئازاری 1970 — بەیاننامەی ئازار: حکومەتی بەعس و پارتی لەسەر خۆبەڕێوەبردنی کورد لە ماوەی چوار ساڵدا ڕێک دەکەون؛ بەڵێنێک کە هەرگیز جێبەجێ نەکرا.
1974 — حکومەتی بەعس یاسای سنوورداری خۆبەڕێوەبردنی خۆی ڕادەگەیەنێت؛ پارتی ڕەتی دەکاتەوە؛ ململانێی چەکداری دەست پێ دەکاتەوە؛ لەیلا قاسم دەستگیر دەکرێت.
سەرەتای 1974 — لەبەردەم دادگایەکی شۆڕشی بەعس دادگایی دەکرێت؛ بە تاوانی دژی دەوڵەت تاوانبار دەکرێت؛ بە ئێعدام حوکم دەدرێت.
12ی ئایاری 1974 — لە بەغدا لە سێدارە درا. تەمەن: 22. یەکەم ژنی کورد کە بەهۆی چالاکیی سیاسییەوە لە عێراق ئێعدام کرا.
1974–ئێستا — یادەکەی لە نەریتی زارەکیی کورددا دەپارێزرێت؛ شەقام و قوتابخانە و شوێنە گشتییەکان لە سەرانسەری هەرێمی کوردستان بە ناوی ئەوەوە ناو دەبرێن.
سەرچاوەکان
1. McDowall, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 1996.
2. Jwaideh, Wadie. The Kurdish National Movement. Syracuse University Press, 2006.
3. Hanna Batatu. The Old Social Classes and the Revolutionary Movements of Iraq. Princeton University Press, 1978.
4. Romano, David. The Kurdish Nationalist Movement. Cambridge University Press, 2006.
5. Human Rights Watch. Genocide in Iraq: The Anfal Campaign Against the Kurds. 1993.
6. Bruinessen, Martin van. Agha, Shaikh and State. Zed Books, 1992.
7. Marr, Phebe. The Modern History of Iraq. Westview Press, 2004.
8. Natali, Denise. The Kurds and the State. Syracuse University Press, 2005.
پرسیارە باوەکان
لەیلا قاسم کێ بوو؟
لەیلا قاسم (1952–1974) خوێندکارێکی کورد لە زانکۆی بەغدا بوو کە کۆمەڵناسیی دەخوێند و بەشداریی چالاکیی سیاسیی نەتەوەگەراییی کوردی کرد. لە 1974 لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە دەستگیر کرا، لەلایەن دادگایەکی شۆڕشەوە دادگایی کرا و لە 12ی ئایاری 1974 لە تەمەنی بیست و دوو ساڵیدا لە سێدارە درا. یەکەم ژنی کورد بوو کە لە عێراق بەهۆی چالاکیی سیاسییەوە ئێعدام کرا و لە کولتووری کورددا وەک شەهید ڕێزی لێ دەگیرێت.
بۆچی لەیلا قاسم ئێعدام کرا؟
دادگایەکی شۆڕشی بەعس بە تاوانی دژی دەوڵەتی عێراق تاوانباری کرد، بە تایبەتی بەشداری لەگەڵ پارتی دیموکراتی کوردستان و چالاکییە پەیوەستەکان بە بەرگریی چەکداریی کورد. ئێعدامکردنەکەی لە قۆناغی نوێبوونەوەی ململانێدا ڕوویدا، دوای ئەوەی حکومەتی بەعس بەڵێنەکانی بەیاننامەی ئازاری 1970 بۆ خۆبەڕێوەبردنی کوردی جێبەجێ نەکرد؛ ئەو کاتەی ڕژێم هەڵمەتێکی فراوانی سەرکوتی چالاکوانانی سیاسیی کوردی لە سەرانسەری عێراق ئەنجام دەدا.
بۆچی لەیلا قاسم لە یادەوەریی کورددا هێندە گرنگە؟
ئەو فیداکاریی تایبەتی ژنانی کورد لە خەباتی نەتەوەییدا نوێنەرایەتی دەکات؛ پیشاندانێک کە ژنانیش بۆ پابەندیی سیاسیی کوردی بە گیانی خۆیان باجیان دا. بە «گوڵە هەتاهەتایییەکەی کوردستان» ناسراوە و لە بیست و دوو ساڵیدا مرد، مردنی لەجیاتی وازهێنان لە دۆزەکەی هەڵبژارد. لە کولتووری کورددا هەم شەهیدێکی سیاسی و هەم هێمای ئازایەتیی ژنانە، و یادەکەی بۆ نەوەکانی ژنانی کورد لە ژیانی سیاسی و مەدەنیدا ئیلهامبەخش بووە.