پێشەکی
چیای ئەزمەڕ یەکێکە لە چیا بەرزەکانی دەوروبەری شاری سلێمانی؛ پشتەچیایەکی درێژ و بەرزە کە لە کەناری باکووری ڕۆژهەڵاتی پایتەختە ڕۆشنبیرییەکەی کورد بەرز دەبێتەوە. لە تەنیشت هاوسێکەی، گۆیژە، وەستاوە و بەشێکە لەو دیوارە چیاوییەی دیمەنە سەرنجڕاکێشەکەی بە سلێمانی بەخشیوە. لووتکەیەکی ڕووت و بەر بایە کە شاری سلێمانی و خاکەکانی دەوروبەری لە ژێردان. ئەزمەڕ نیشانەیەکی ئاشنایە بۆ خەڵکی سلێمانی و مەبەستی ئەوانەیە کە بۆ بینینی دیمەنە پانەکەی بەرەو لێژاییەکانی دەڕۆن. لەگەڵ گۆیژە، پاشبنەمایەکی چیاویی پێک دەهێنێت کە ژیانی شار لە بەرامبەریدا بەڕێوە دەچێت.
پشتەچیایەکی بەرز لە سەرووی سلێمانی، لە تەنیشت هاوتاکەی گۆیژە؛ ئەزمەڕ بەشێکە لەو دیوارە چیاوییەی پایتەختە ڕۆشنبیرییەکەی کورد لەخۆ گرتووە. ئەم وتارە چیاکە و دەوروبەر و پێگەکەی دەخاتە بەر باس.
خاڵە سەرەکییەکان
• چیای ئەزمەڕ پشتەچیایەکی بەرزە لە کەناری باکووری ڕۆژهەڵاتی سلێمانی.
• لە سەرووی شاردا، لە تەنیشت هاوسێکەی گۆیژە، وەستاوە.
• بەشێکە لەو بازنە چیاوییەی دەوری سلێمانی داوە.
• لە بەرزاییەکانیەوە دیمەنێکی پان بەسەر شار و خاکەکانی دەوروبەردا دەبینرێت.
• بەشێک لە بەرزاییەکان میراتی شەڕەکان هەڵدەگرن، لەوانە مینەکان.
زانیارییە خێراکان
ناو: چیای ئەزمەڕ (چیایێ ئەزمەر)
جۆر: چیا / پشتەچیا
وڵات / ناوچە: هەرێمی کوردستان، عێراق (باشوور)
لە ژێریدا دەبینرێت: سلێمانی
هاوسێکان: چیاکانی گۆیژە و قەیوان
دەوروبەر: کەناری باکووری ڕۆژهەڵاتی شار
بەکارهێنان: پیاسەی چیاویی، بینینی دیمەن، کات بەسەربردن
تێبینی: هەندێک لێژایی مەترسیی مینی شەڕەکانی ڕابردوویان هەیە
ناوەڕۆک
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
چیای ئەزمەڕ لە کوێیە؟
چیای ئەزمەڕ لە کەناری باکووری ڕۆژهەڵاتی سلێمانی بەرز دەبێتەوە، ئەو شارە گەورە ڕۆشنبیرییەی بەشی ڕۆژهەڵاتی هەرێمی کوردستانی عێراق، ڕاست لە تەنیشت هاوسێ بەناوبانگترەکەی، چیای گۆیژە. هەردوو پشتەچیاکە پێکەوە دیواری باکووری ڕۆژهەڵاتی ئەو حەوزە سروشتییە پێک دەهێنن کە سلێمانی تێیدا هەڵکەوتووە؛ چیاکانی قەیوان لە پشتەوە و بارانان لە باشوورن. شارەکە، کە وەک ناوەندێکی ڕۆشنبیریی کوردی ناوبانگی هەیە، لە ژێر ئەم بەرزاییانەدا بڵاو دەبێتەوە و لووتکە درێژەکەی ئەزمەڕ بەشێکە لە ئاسۆ چیاوییە ئاشناکەی شار.
بازنەی چیاکان
سلێمانی شارێکی چیاکانە؛ لە حەوزێکی سروشتیی بەرزدا هەڵکەوتووە و لووتکەکان دەوریان داوە. ئەم لووتکانە بەشێکن لە سیستەمە گەورەکەی زاگرۆس کە بە ناوەڕاستی کوردستاندا تێدەپەڕێت. ئەزمەڕ لەگەڵ گۆیژە و قەیوان و بارانان ئەم دیوارە دەورگرە پێک دەهێنن. چیاکان ڕەوش و کەشوهەوای شارەکەیان داڕشتووە، پەنایان داوە و دیمەنە سەرنجڕاکێشەکەیان پێ بەخشیوە. ئەزمەڕ پشتەچیایەکی بەرداویی درێژە کە لە کەناری شارەوە بە لێژاییەکی توند بەرز دەبێتەوە؛ لووتکە ڕووتەکەی شوێنێکی بەرزە بۆ بینینی تەواوی حەوزەکە. ئەم چیایانە بەشێکن لە پەیوەندییە قووڵەکەی نێوان گەلی کورد و نیشتمانە چیاوییەکەی.
لەسەر بەرزاییەکان
بەرزاییەکانی ئەزمەڕ ئەوانە ڕادەکێشن کە بۆ بینینی دیمەنە پانەکەی سلێمانی و خاکەکانی دەوروبەری بەرەو سەرەوە دەڕۆن. ڕێگەیەک بە بەشێکی پشتەچیاکەدا بەرز دەبێتەوە؛ لە لووتکەکەوە تەواوی شارە بڵاوەکە لە خوارەوە دەبینرێت، بە تایبەتی لە تیشکی ئێوارەدا جوانە. وەک چیاکانی تری دەوروبەری شار، ئەزمەڕ لە گەرمای هاویندا هەوای فێنکتر و لە زستاندا بەفر پێشکەش دەکات. لە ڕووی کات بەسەربردنی ئاساییەوە، کەمتر لە گۆیژەی نزیکتر پەرەی پێ دراوە؛ بەڵام پشتەچیا بەرز و درێژەکەی و ئاسۆ پانەکانی دەیکەنە بەشێکی بەرچاوی ناوچە چیاوییەکەی دەوروبەری شار.
میراتێک لە ژێر سێبەردا
وەک زۆرێک لە ناوچە چیاوییەکانی کوردستان، بەشێک لە ئەزمەڕ سێبەری ساڵە دژوارەکان هەڵدەگرێت. بەشێک لە بەرزاییەکان لە ڕابردوودا بە مەترسیی مین ناسراون؛ میراتێکی ئەو شەڕانەی لە کۆتایی سەدەی بیستەمدا ناوچەکەیان بریندار کرد. تابڵۆ ئاگادارکەرەوەکان و ناوچە سەربازییەکان دەستگەیشتن بە هەندێک بەشی پشتەچیاکەیان سنووردار کردووە. ئەم ڕاستییە جدییە، کە لە زۆرێک لە چیاکانی کوردستاندا هەیە، ڕابردووێکی دژوارمان بیر دەخاتەوە، تەنانەت لەو شوێنانەی ئێستا بۆ جوانی و دیمەنەکانیان بە نرخ دەزانرێن؛ هەروەها کاری درێژخایەنی چاککردنەوەی زەخمەکانی خاکەکە.
ئەزمەڕ لە ئەمڕۆدا
ئەمڕۆ چیای ئەزمەڕ هێشتا بەشێکە لە پاشبنەما چیاوییە خۆشەویستەکەی سلێمانی. پشتەچیا درێژەکەی لە ئاسۆی شاردا، لە تەنیشت گۆیژە، بوونێکی ئاشنایە و ئەوانە ڕادەکێشێت کە بەدوای دیمەنە پانەکەیدا بەسەر پایتەختە ڕۆشنبیرییەکەدا دەگەڕێن. لە کاتێکدا شارەکە لە ژێریاندا گەورە دەبێت، چیاکان هەر هاوڕێی بەردەوام و دەوروبەری دیاریکەری دەبن. ئەزمەڕ، پشتەچیایەکی بەرز لە سەرووی دڵی خاکە کوردییەکانی ڕۆژهەڵات، بەشێکە لە ڕۆحە چیاوییەکەی سلێمانی؛ ئەو بەرزاییانەی هەمیشە نیشتمان و ڕۆحی گەلی کوردیان داڕشتووە.
هێڵی کات
سەردەمە کۆنەکان — ئەزمەڕ و هاوسێکانی دەوری حەوزە سروشتییەکەی سلێمانی دەدەن.
1784 — شاری نوێی سلێمانی لە ژێر چیاکاندا دادەمەزرێت.
کۆتایی سەدەی 20 — شەڕەکان میراتی مین لە بەشێک لە بەرزاییەکاندا جێ دەهێڵن.
سەردەمی نوێ — پشتەچیاکە سەردانکەران بۆ بینینی دیمەنە پانەکەی شار ڕادەکێشێت.
ئەمڕۆ — ئەزمەڕ هێشتا بەشێکە لە پاشبنەما چیاوییە خۆشەویستەکەی سلێمانی.
پرسیارە باوەکان
چیای ئەزمەڕ چییە؟
چیای ئەزمەڕ پشتەچیایەکی بەرزە لە کەناری باکووری ڕۆژهەڵاتی سلێمانی، کە لە تەنیشت چیای گۆیژە وەستاوە و بەشێکە لەو بازنە چیاوییەی دەوری شارەکەی داوە.
لە کوێیە؟
لە کەناری شاری سلێمانی، لە بەشی ڕۆژهەڵاتی هەرێمی کوردستانی عێراق، لە تەنیشت چیای گۆیژە، بەرز دەبێتەوە.
لە ئەزمەڕ چی هەیە؟
لووتکە ڕووتەکەی دیمەنێکی پان بەسەر شار و خاکەکانی دەوروبەردا پێشکەش دەکات؛ ڕێگەیەک بە بەشێکی پشتەچیاکەدا دەگاتە بەرزاییەکان. بەشێکی بەرچاوی ناوچە چیاوییەکەی دەوروبەری سلێمانییە.
ئایا گەڕان بە ئەزمەڕدا سەلامەتە؟
بەشێک لە بەرزاییەکان مەترسیی مینی شەڕەکانی ڕابردوویان هەبووە، لەگەڵ تابڵۆ ئاگادارکەرەوە و ناوچە سەربازییە سنووردارەکان. بۆیە سەردانکەران پێویستە لە ڕێگە دیاریکراوەکان و ناوچە سەلامەتەکاندا بمێننەوە.
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
چیاکانی زاگرۆس · بازنە چیاوییەکەی سلێمانی · بەرزاییەکانی کوردستان · سلێمانی · چیای گۆیژە · چیاکانی قەندیل.