نەوشیروان مستەفا کاریگەرترین سیاسەتوانی کوردی سی ساڵی ڕابردوو بوو کە هەرگیز هیچ پۆستێکی سەرۆکایەتیی نەگرت. لە 1975 لەگەڵ جەلال تاڵەبانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانی دامەزراند، بۆ چەندین دەیە وەک جێگری سکرتێری گشتیی کاری کرد، لە مەترسیدارترین ساڵەکانی هێرشی بەعس بۆ سەر گەلی کورد سلێمانیی بەڕێوە برد، یارمەتیی دانوستانەکانی کۆتاییهێنان بە شەڕی ناوخۆی پارتی و یەکێتیی دا، و پاشان، لە لووتکەی دەسەڵاتی حیزبەکەیدا، کاتێک حکومەتی هەرێمی کوردستان جێگیر ببوو و پێگەی خۆی لە لووتکەدا بوو، لێی دوور کەوتەوە. لێی دوور کەوتەوە، بزووتنەوەیەکی نوێی لە بنەڕەتەوە بنیات نا و دەستی کرد بە شکاندنی ئەو دەسەڵاتگێڕییە دووانەیەی پارتی و یەکێتی بۆ ماوەی نەوەیەک بەسەر ژیانی سیاسیی کورددا پاراستبوویان. بزووتنەوەی گۆڕانەکەی لە ماوەی چوار ساڵ دوای دامەزراندنیدا بوو بە دووەم گەورەترین حیزبی هەرێمی کوردستان. هیچ هەڵسەنگاندنێکی سیاسەتی نوێی کورد بەبێ تێگەیشتن لەوەی نەوشیروان مستەفا چی کرد و بۆچی، تەواو نییە.
ناوەڕۆک
1. بەشی 1: هەولێر و پێکهاتنی نەوەیەکی سیاسی
2. بەشی 2: بەشداربوون لە دامەزراندنی یەکێتی؛ حوزەیرانی 1975
3. بەشی 3: خەباتی چەکداری؛ گەڕانەوە بۆ شاخەکان
4. بەشی 4: بەڕێوەبردنی سلێمانی؛ جێبەجێکاری دەسەڵات
5. بەشی 5: شەڕی ناوخۆ و دواتری
6. بەشی 6: ساڵەکانی حکومەتی هەرێم؛ دەسەڵات و ناڕەزایەتییەکانی
7. بەشی 7: دابڕان؛ بۆچی یەکێتیی بەجێ هێشت
8. بەشی 8: گۆڕان؛ بنیاتنانی بزووتنەوەیەک لە پێنج ساڵدا
9. بەشی 9: میرات؛ ئەو چاکسازەی سەلماند ئەمە دەکرێت
10. بەشی 10: مەرگ و ئەو پرسیارەی بەبێ وەڵام بەجێی هێشت
11. خشتەی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
بەشی 1: هەولێر و پێکهاتنی نەوەیەکی سیاسی
نەوشیروان مستەفا لە 1944 لە گەڕەکی کۆنی سلێمانی لە هەرێمی کوردستانی عێراق لەدایک بوو. لەو سەردەمەی جووڵەی سیاسیی کورددا گەورە بوو کە دوای جەنگی جیهانیی دووەم هات؛ ساڵەکانی کۆماری مەهاباد، ئەفسانەی مستەفا بارزانی، دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکەم هەوڵە بەردەوامەکانی بنیاتنانی دامەزراوە سیاسییە نوێیەکانی کورد. بەشێک بوو لەو نەوەیەی کورد کە لە دەیەکانی 1960 و 1970 پێگەیشتن، لە ژینگەیەکدا کە پرسیاری ئەوەی سیاسەتی کورد دەبێت چ شێوەیەکی هەبێت بە چالاکی جێگەی ململانێ بوو.
خوێندنێکی کرد کە ڕێگەی پێ دا بگاتە جیهانی فراوانتری بیری سیاسیی عەرەبی و کوردی. لە بەغدا خوێندی، کە تێیدا ئاشنای ئەو ڕەوتە سیاسییە چەپڕەوانە بوو کە لە دەیەی 1960دا زاڵ بوون بەسەر ژیانی ڕۆشنبیریی زانکۆکانی عێراقدا؛ مارکسیزم، نەتەوەگەراییی عەرەبی و شێوە جۆراوجۆرەکانی بیری سۆسیالیستی. پێگەیشتنی فکریی لەو کەسایەتییە سەربازییە عەشیرەتییانە جیاواز بوو کە لەژێر سەرکردایەتیی مستەفا بارزانیدا زاڵ بوون بەسەر بزووتنەوەی کورددا: ڕۆشنبیرێکی خوێندەوار و شارنشین بوو؛ پیاوێک کە دیدی سیاسییەکەی لە بیرۆکەکانەوە شێوەی گرتبوو، لە بری ئەزموونی ڕاستەوخۆی شەڕی شاخ.
ئەم پێگەیشتنە فکرییە خستیە ناو نەریتی ئیبراهیم ئەحمەد؛ ئەو نەوەیەی سیاسەتوانانی کورد کە باوەڕیان وابوو بزووتنەوەکە پێویستی بە دامەزراوە سیاسییە نوێیەکان، پێکهاتە دیموکراتییەکان و دیدێکی بەرنامەیی هەیە کە لە دەسەڵاتی کەسیی فەرماندە سەربازییەکان تێبپەڕێت. کاتێک یەکێتی لە 1975 دامەزرا، بەشێکی ئەوە وەڵامێکی ڕاستەوخۆ بوو بۆ شکستی ڕێبازی نەریتیترەکەی بارزانی، و نەوشیروان مستەفا یەکێک بوو لە داڕێژەرە فکرییەکانی ئەو بەدیلەی یەکێتی نوێنەرایەتیی دەکرد.
بەشی 2: بەشداربوون لە دامەزراندنی یەکێتی؛ حوزەیرانی 1975
دامەزراندنی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە حوزەیرانی 1975 وەڵامێکی ڕاستەوخۆ بوو بۆ ڕووخانی کارەساتباری ڕاپەڕینی کورد لە عێراق دوای ڕێککەوتنی جەزائیر. بزووتنەوەی مستەفا بارزانی، کە بۆ چواردە ساڵ سوپای عێراقی لە دۆخی بێئەنجامیی سەربازیدا ڕاگرتبوو، لە ماوەی چەند ڕۆژدا هەڵوەشایەوە کاتێک شای ئێران پشتیوانییەکەی کشاندەوە. لەناو ئەم بۆشایییەدا، جەلال تاڵەبانی و کۆمەڵێک سیاسەتوانی گەنجتری کورد، لەوانە نەوشیروان مستەفا، بە دامەزراندنی یەکێتی هاتنە مەیدان.
ڕۆڵی نەوشیروان مستەفا لە دامەزراندنەکەدا ئەوە بوو کە یەکێک بوو لە داڕێژەرە فکرییەکانی بەرنامە و پێکهاتەی حیزبە نوێیەکە. یەکێتی بە ئاشکرا وەک دابڕانێک لە مۆدێلی بارزانی داڕێژرا: حیزبێکی سیاسیی نوێ بە ئایدیۆلۆژیایەکی سۆسیال دیموکراتیی بەرنامەیی، پابەند بە ڕێکارە ناوخۆییە دیموکراتییەکان، بە بنکەیەکی کۆمەڵایەتیی فراوانتر لەو پێکهاتانەی دەسەڵاتی عەشیرەتی و ئایینی کە بنەمای پارتی بوون. پەیوەندییەکەی لەگەڵ جەلال تاڵەبانی یەکێک بوو لە کاریگەرترین هاوبەشییەکانی مێژووی نوێی کورد: تاڵەبانی دیپلۆماتە کاریزماتیکەکە بوو؛ نەوشیروان مستەفا ڕێکخەری ناوخۆ، بەڕێوەبەر و ئەو پیاوە بوو کە دڵنیا دەبووەوە پێکهاتەکان کار دەکەن. بۆ سێ دەیە، ئەم هاوبەشییە کۆڵەکەی یەکێتی بوو.
بەشی 3: خەباتی چەکداری؛ گەڕانەوە بۆ شاخەکان
ساڵەکانی سەرەتای یەکێتی بە بنیاتنانەوەی توانای بەرگریی چەکداری لە شاخە کوردییەکانی عێراق بەسەر چوون، لە هەمان کاتدا ئەو پێکهاتە سیاسییانە بنیات دەنران کە حیزبە نوێیەکەیان لە پێشینەکانی جیا دەکردەوە. دەوڵەتی عێراق لەژێر حوکمی حیزبی بەعس سیاسەتی بەعەرەبکردنی لە ناوچە کوردییەکان پەیڕەو دەکرد و دانیشتووانی کوردی بەزۆر لە گوندەکانیان ڕاگوێزە دەکرد. نەوشیروان مستەفا لە کۆمەڵێک ڕۆڵی ڕێکخستنی و ئیداریدا کاری کرد و یارمەتیی بنیاتنانی بوونی یەکێتیی لە ناوچەی سلێمانی دا، کە بوو بە بنکەی سەرەکیی حیزبەکە؛ ناوچەیەکی سروشتیی یەکێتی، بەهۆی پسپۆڕە شارنشینە خوێندەوارەکان، بازرگانان و ڕۆشنبیرەکانی کە بەرنامە سۆسیال دیموکراتییەکەی یەکێتییان زیاتر قبووڵ دەکرد.
بەشی 4: بەڕێوەبردنی سلێمانی؛ جێبەجێکاری دەسەڵات
کاتێک ڕاپەڕینی کورد لە 1991 بووە هۆی دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان، نەوشیروان مستەفا وەک بەڕێوەبەری ڕاستەقینەی ناوچەی یەکێتی، واتە پارێزگای سلێمانی، دەرکەوت. کەسایەتییەکی تەشریفاتی نەبوو؛ بەڕێوەبەرێکی کرداری بوو کە دامەزراوەی بنیات دەنا، بودجەی بەڕێوە دەبرد، لەگەڵ لایەنە دەرەکییەکان دانوستانی دەکرد و ئەو بڕیارە ڕۆژانانەی دەدا کە دیارییان دەکرد ئایا ئەزموونی خۆبەڕێوەبردنی کورد سەر دەگرێت یان نا. هەرێمی کوردستانی ئەمڕۆ، دامەزراوەکانی، دەزگای کارمەندانی دەوڵەتی، سیستەمی دادوەری و ژێرخانی کولتوورییەکەی، زۆر قەرزداری ئەو کارە ئیدارییەیە کە لە دەیەی 1990دا سیاسەتوانانی وەک نەوشیروان مستەفا ئەنجامیان دا؛ ئەوان ناچار بوون لە بارودۆخێکی نامومکیندا حکومەتداری بەکار بخەن: گەمارۆی دووانە، شەڕی ناوخۆ و سەرچاوەی نزیک لە سفر.
بەشی 5: شەڕی ناوخۆ و دواتری
شەڕی ناوخۆی پارتی و یەکێتی لە 1994–1998 تاریکترین بەشی سیاسەتی کوردی دوای 1991 بوو. ئەو ڕێککەوتنەی دابەشکردنی دەسەڵات بوو، بەرەو ڕووبەڕووبوونەوەی ئاشکرای سەربازی داڕما. هەزاران کورد مردن. متمانەی نێودەوڵەتی بە ئەزموونی خۆبەڕێوەبردنی کورد زیانێکی زۆری بەرکەوت. نەوشیروان مستەفا هەم لە بەڕێوەچوونی شەڕەکە و هەم لە چارەسەرە کۆتایییەکەیدا بەشدار بوو. ڕێککەوتنی واشنتنی 1998، کە ئیدارەی کلینتۆن نێوەندگیریی کرد، کۆتایی بە قۆناغە چەکدارییەکەی ململانێکە هێنا، و دوای ئەوە نەوشیروان مستەفا بۆ بنیاتنانەوەی ئەو چوارچێوە دامەزراوەییانە کاری کرد کە شەڕی ناوخۆ زیانی پێ گەیاندبوون.
بەشی 6: ساڵەکانی حکومەتی هەرێم؛ دەسەڵات و ناڕەزایەتییەکانی
دوای 2003، هەرێمی کوردستان چووە قۆناغێکی پێشکەوتنی خێرا. داهاتی نەوت داراییی گەشەیەکی خێرای ژێرخانی دابین کرد و دوو حیزبە زاڵەکە، پارتی و یەکێتی، دامەزراوەکان، داهات و ئیمتیازدان بە لایەنگرانیان لە نێوان خۆیاندا دابەش کرد، بە ڕێکخستنێک کە ڕەخنەگران بە دەسەڵاتگێڕیی دووانە ناویان دەبرد. بۆ نەوشیروان مستەفا، کە سێ دەیەی لە بنیاتنانی یەکێتیدا بەسەر بردبوو و باوەڕی بە پابەندیی سەرەتاییی ئەو حیزبە بە حکومەتداریی دیموکراتی هەبوو، ئەم دۆخە ناڕەحەتییەکی ڕوو لە قوڵبوونەوەی دروست کرد. ناڕەزایەتییە دیاریکراوەکانی ئەمانە بوون: کەسیبوونی زۆرەڕۆی دەسەڵات، ئەو گەندەڵییەی لە سیستەمی ئیمتیازدان بە لایەنگراندا گەشەی کردبوو، داخستنی دەرگای ڕکابەریی سیاسیی ڕاستەقینە و ئەوەی ئەو بە خیانەت لە ئایدیالە دیموکراتی و چاکسازییەکان دەیزانی، کە یەکێتی بۆ نوێنەرایەتییکردنیان دامەزرابوو.
بەشی 7: دابڕان؛ بۆچی یەکێتیی بەجێ هێشت
لە 2006، نەوشیروان مستەفا لە پۆستی جێگری سکرتێری گشتیی یەکێتی دەستی لە کار کێشایەوە. نامەی دەستلەکارکێشانەوەکەی بەڵگەنامەیەکی سیاسی بوو کە شکستە دیاریکراوەکانی سەرکردایەتیی ناو دەبرد؛ ئەو باوەڕی وابوو ئەو شکستانە خیانەتیان لە بنەماکانی دامەزراندنی حیزبەکە کردبوو. شەست و دوو ساڵ بوو، زیاتر لە سی ساڵی لە بزووتنەوەی سیاسیی کورددا بەسەر بردبوو و لە هەموو ئەوەی بنیاتی نابوو دوور دەکەوتەوە. پاشان ووشەی دامەزراند؛ گرووپێکی میدیایی لە سلێمانی کە ڕۆژنامە، تەڵەڤیزیۆن و میدیای ئۆنلاین لەخۆ دەگرت و هەم بنکەیەکی دامەزراوەیی و هەم سەکۆیەکی بۆ ئەو بزووتنەوە سیاسییە دابین کرد کە خەریکی پێکهاتن بوو.
بەشی 8: گۆڕان؛ بنیاتنانی بزووتنەوەیەک لە پێنج ساڵدا
لە 2009، نەوشیروان مستەفا بە فەرمی بزووتنەوەی گۆڕانی ڕاگەیاند. ئەنجامەکان نائاسایی بوون: لە یەکەم هەڵبژاردنیدا، گۆڕان 25 کورسیی لە کۆی 111 کورسیی پەرلەمانی کوردستان بەدەست هێنا و بوو بە دووەم گەورەترین حیزب و جێگەی یەکێتیی لەو پلەیەدا گرتەوە. لە ماوەی چوار ساڵدا، ئەوەی بەدەست هێنا کە پێشتر هیچ بزووتنەوەیەکی سیاسیی کورد نەیتوانیبوو: پێشکەوتنێکی ڕاستەقینەی هەڵبژاردن کە دەسەڵاتگێڕیی دووانەی پارتی و یەکێتیی شکاند. حیزبەکە پشتیوانیی بە سەرەکی لە سلێمانی، ناوچەی ناوەندیی نەریتیی یەکێتی، ڕاکێشا؛ لەوێ دەنگدەرە شارنشینە خوێندەوارەکان کە لە حکومەتداریی یەکێتی نائومێد ببوون، بە ژمارەیەکی زۆر ڕوویان لە گۆڕان کرد. ناوچەی سلێمانی بوو بە تاقیگەی هەرێمی کوردستان بۆ ڕکابەریی دیموکراتی.
بەشی 9: میرات؛ ئەو چاکسازەی سەلماند ئەمە دەکرێت
گرنگیی نەوشیروان مستەفا لە کۆتاییدا لەوەدا نییە کە ئایا گۆڕان سەرکەوتوو بوو لە چاکسازیی هەمیشەییی سیستەمی سیاسیی هەرێمی کوردستان؛ ڕێڕەوی گۆڕان دوای 2013 پڕ کێشە بوو و حیزبەکە لە کاتی مەرگی دامەزرێنەرەکەی لە 2017دا لە تەنگانەدا بوو. گرنگییەکە لەوەدایە کە سەلماند ئەم شتانە دەکرێن: سیاسەتوانێک کە بۆ سی ساڵ لە ناوەندی دەسەڵاتی کوردیدا بووە، دەتوانێت لەسەر بنەمای پرەنسیپی دیموکراتی لەو دەسەڵاتە دوور بکەوێتەوە و شتێکی نوێ بنیات بنێت؛ دەنگدەرانی کورد توانای پاداشتدانەوەی سیاسەتی چاکسازیی ڕاستەقینەیان هەیە؛ داواکاریی لێپرسینەوە و گۆڕان لە کوردستان ڕاستەقینە بوو، هەروەک لە هەموو شوێنێکی دیکە.
بەشی 10: مەرگ و ئەو پرسیارەی بەبێ وەڵام بەجێی هێشت
نەوشیروان مستەفا لە 20ی نیسانی 2017 لە لەندەن مرد. حەفتا و سێ ساڵ بوو. لە هەمان ساڵی ڕیفراندۆمی سەربەخۆییی کورددا مرد؛ ڕووداوێک کە بە گومانە ناسراوەکەی خۆیەوە لێی دەڕوانی و باوەڕی وابوو کاتەکە زووە. گومانەکەی بە دروست دەرچوو: ڕیفراندۆمی ئەیلوولی 2017 بووە هۆی سەپاندنەوەی دەسەڵاتی فیدراڵیی عێراق بەسەر ناوچە جێناکۆکەکاندا. پرسیارێکی بەجێ هێشت کە سیاسەتی کورد هێشتا هەوڵ دەدات وەڵامی بداتەوە: کۆمەڵگایەک چۆن دامەزراوەی ڕاستەقینەی دیموکراتی بنیات دەنێت کاتێک پێکهاتەکانی دەسەڵاتی هەنووکە هەموو هاندەرێکیان هەیە بۆ بەرەنگاربوونەوەیان؟
خشتەی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
1944 — لە گەڕەکی کۆنی سلێمانی لەدایک دەبێت.
حوزەیرانی 1975 — لەگەڵ جەلال تاڵەبانی یەکێتی دادەمەزرێنێت.
1991 — حکومەتی هەرێم دادەمەزرێت؛ دەبێتە بەڕێوەبەری ڕاستەقینەی سلێمانی.
1994–1998 — شەڕی ناوخۆی پارتی و یەکێتی؛ ڕێککەوتنی واشنتن.
2006 — لە پۆستی جێگری سکرتێری گشتیی یەکێتی دەست لە کار دەکێشێتەوە؛ گرووپی میدیاییی ووشە دادەمەزرێنێت.
2009 — گۆڕان ڕادەگەیەنێت؛ لە یەکەم هەڵبژاردنیدا 25 کورسیی پەرلەمانی کوردستان بەدەست دەهێنێت.
20ی نیسانی 2017 — لە لەندەن دەمرێت، لە تەمەنی 73 ساڵیدا.
سەرچاوەکان
1. Stansfield, Gareth. Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy. Routledge, 2003.
2. McDowall, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 1996.
3. Romano, David. The Kurdish Nationalist Movement. Cambridge University Press, 2006.
4. Natali, Denise. The Kurds and the State. Syracuse University Press, 2005.
5. Jwaideh, Wadie. The Kurdish National Movement. Syracuse University Press, 2006.
6. Bruinessen, Martin van. Agha, Shaikh and State. Zed Books, 1992.
7. Gunter, Michael M. Out of Nowhere: The Kurds of Syria in Peace and War. Hurst, 2014.
8. Bartu, Peter. The Kurdish Region and Iraq: Lessons from Federalism. USIP, 2010.
پرسیارە باوەکان
نەوشیروان مستەفا کێ بوو؟
نەوشیروان مستەفا (1944–2017) سیاسەتوانێکی کورد بوو کە لە 1975 لەگەڵ جەلال تاڵەبانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانی دامەزراند و بۆ زیاتر لە سی ساڵ وەک جێگری سکرتێری گشتیی کاری کرد. لە 2006 لە یەکێتی دەستی لە کار کێشایەوە و لە 2009 گۆڕانی دامەزراند، کە لە یەکەم هەڵبژاردنیدا بوو بە دووەم گەورەترین حیزبی پەرلەمانی هەرێمی کوردستان و دەسەڵاتگێڕیی دووانەی پارتی و یەکێتیی شکاند.
گرنگیی گۆڕان چی بوو؟
گۆڕان سەلماند کە دەنگدەرانی کورد کاتێک بژاردەیان پێ بدرێت پشتیوانیی سیاسەتی چاکسازیی ڕاستەقینە دەکەن و دەسەڵاتگێڕیی دووانەی پارتی و یەکێتی بۆ هەمیشە جێگیر نییە. بەوەی لە یەکەم هەڵبژاردنیدا بوو بە دووەم گەورەترین حیزب و دواتر بوو بە هێزی زاڵ لە سلێمانی، یەکەم بۆشاییی ڕاستەقینەی ڕکابەریی سیاسیی لە هەرێمی کوردستان کردەوە و سەلماند گۆڕانی دیموکراتی لە ناوەوەی سیستەمی سیاسیی کورددا دەکرێت.